سه‌شنبه 28 اسفند 1397 - 18:9
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

مجموعه مقالات درباره سنتور

 

مجموعه مقالات درباره سنتور (جلد اول)

نگارش و گردآوري: شهاب منا

انتشارات: سوره مهر

چاپ اول: 1389

سازهاي هر ملت، جلوه‌اي از طرز نگرش، فرهنگ، فناوري و زيبايي شناسي هستند به طوري كه با تعميق در سازها مي‌توان به كيفيت تخميني اين عوامل در جامعه نظير پي برد. مطالعه تاريخ موسيقي ملل نشان مي‌دهد كه با تغيير نگرش و نظام فكري و تأثير آن بر نظام موسيقيايي يك كشور سازها نيز همسو با خواسته‌هاي نظام موسيقيايي جديد دگر ديسي و تكامل مي‌يابند. و آن‌ها كه از نظر ساختاري يا صدادهي با نظام موسيقيايي يا زيباشناختي جديد همخواني نمي‌يابند حذف مي‌شوند و به تدريج سازهاي ديگر از بطن همان فرهنگ برآمده جايگزين سازهاي متروك مي‌گردند. يا سازهايي از ديگر اقوام وام گرفته مي‌شوند. در ايران با تغيير نظام موسيقيايي از مقامي به دستگاهي كه انديشه آن از دوره صفويه آغاز شده و در دوره قاجار به عنوان موسيقي رسمي نمايان شده است. برخي از سازهاي اصلي نظام موسيقي مقامي چون عود و قانون به تدريج از موسيقي ايراني كنار رفتند و به ويژه در دوره قاجار سازهايي ديگر چون تار و سنتور كه نام و نشانشان در رسالات قديم دوره اسلامي ديده نمي‌شود به عنوان سازهاي اصلي موسيقي دستگاهي جايگزين عود و قانون شدند.

هرچند حيات سنتور و سنتورنوازي به طور مستند از دوره فتحعلي‌شاه قاجار توسط برخي از زبده‌ترين موسيقي‌دانان اين دوره چون محمدحسن‌خان (سنطورخان)، و پس از او محمدصادق‌خان شرورالملك (رييس موسيقي دربار ناصري) و حبيب سماعي حضور تداوم يافته بوده اما بايد گفت از اوايل قرن حاضر بود كه با نوازندگي فاخر و پرجذبه حبيب سماعي در مجامع روشنفكري و سپس در راديو عموم سنتور و سنتورنوازي رواج و رونق بيش از پيش يافت و شوق نواختن آن در دل هنر دوستان ايراني دوباره زنده شد.

در كتاب حاضر يادداشت‌ها، مقالات و اطلاعات شفاهي موسيقدانان معاصر درباره جنبه‌هاي مختلف معطوف به ساز سنتور گردآوري و شرح شده است. مقالات و يادداشت‌هاي مندرج در اين مجموعه چهار دسته را شامل مي‌شوند:

1- مقالات چاپ شده در نشريات معاصر توسط سنتورنوازان يا سنتورسازان پيشكسوتي چون ابوالحسن‌ صبا، حسين صبا، داريوش صفوت، فرامرز پايور، حسين ملك و سيروس ساغري و محققين يا آهنگسازاني چون مهدي فروغ، امين شهميري، حسينعلي ملاح، حسين دهلوي و كامبير روشن‌روان.

اين مجموعه مقالات گستره‌اي 53 ساله از حيات سنتور در قرن حاضر را در بر مي‌گيرد. نخستين آن‌ها نوشته زنده‌ياد حسين صبا مربوط به تيرماه 1325 و آخرين آن‌ها مربوط به سال 1378 است.

2- مقالات نوشته شده و ترجمه شده توسط گردآورنده كتاب حاصل مطالعات كتابخانه‌اي و ميداني او در مدت يازده سال است و عمدتاً شامل موضوعاتي است كه در مقالات پيشين بدان‌ها پرداخته نشده است.

3- مقالتتي كه براي درج در كتاب حاضر از سوي برخي از دانش‌آموختگان رشته موسيقي نوشته شد است.

4- مصاحبه‌هاي انجام شده با سنتورنوازان و سنتورسازان.

بر اين اساس اين كتاب گر دايه‌اي از اطلاعات و تجربيات موسيقدانان، سنتورنوازان، سنتورسازان و محققين معاصر را در موضوع سنتور به دست مي‌دهد.

كتاب حاضر اهداف گوناگوني را دنبال مي‌كند كه از جمله مي‌توان به هدف اطلاع‌رساني و آگاهي از ادبيات موجود درباره سنتور و وجوه مختلف مربوط به آن اشاره كرد. هدف ديگر نويسنده و گردآورنده اين اثر دسترسي ساده علاقه‌مندان و مخاطبان به مجموعه كاملي از مقالات مختلف با سطوح و نظرگاه‌هاي گوناگون درباره موضوع كتاب است.

نگارنده مي‌نويسد «اگرچه بخشي از مقالات اين مجموعه طي چند دهه قبل در نشريات معاصر به چاپ رسيده است ليكن دسترسي عموم علاقه‌مندان به آن‌ها دشوار و مستلزم صرف وقت قابل ملاحظه‌اي است.

هدف ديگري كه گردآورنده كتاب از انجام آن دنبال مي‌كند، طرح نظرهاي متفاوت يا مكمل به منظور مقايسه و استنتاج اهل تحقيق و مخاطبان خاص است. ارائه اين مجموعه نشان مي‌دهد آراء معاصران درباره جنبه‌هاي گوناگون مربوط به سنتور متفاوت و گاه متضاد است. به عنوان مثال برخي از موسيقي‌دانان با اقامه دليل و ايراد بر مبنا قرار دادن سنتور نه خرك، تعداد خرك‌هاي لازم براي سنتور كلاسيك را هشت خرك و برخي ديگر ده يا يازده خرك دانسته‌اند. همچنين است نظرها درباره تاريخچه سنتور ايراني كه برخي آن را سازي باستاني و اصالتاً ايراني مي‌خوانند كه از ايران به ديگر كشورهاي غرب و شرق راه يافته است و برخي ديگر آن را سازي نوظهور دانسته‌اند.

هدف ديگر گردآورنده و نويسنده اين مجموعه هدف آموزشي است. ايجاد يك مرجع آموزشي جامع و موثق براي هنرجويان سنتور درباره ساز تخصصي‌شان و جنبه‌هاي گوناگون آن خلأ موجود در اين باره را برطرف سازد. كتاب حاضر در هشت فصل تهيه و تنظيم گرديده است.

فصل اول كتاب به كليات اختصاص دارد اين فصل مشتمل بر پنج مقاله با عنوان كلي سنتور است كه به معرفي اين ساز و وجوه مختلف مربوط به آن اعم از تاريخچه، تشريح ساختار ظاهري، كوك، تكنيك‌هاي نوازندگي و... مي‌پردازد. اين مقالات به ترتيب سال نگارش آن‌ها در كتاب حاضر درج شده‌اند كه نخستين‌ آن‌ها مقاله حسين صبا در سال 1325 است كه اولين مقاله نوشته شده درباره سنتور در ايران محسوب مي‌گردد. نگارنده در فصل دوم اين مجموعه دو مقاله را با موضوع تاريخچه در ايران به قلم دكتر مهدي فروغ و شهاب منا (خود گردآورنده كتاب) درج نموده است. مقاله دكتر فروغ كه در سال 1336 نگارش گرديده طي پنجاه و اندي سال گذشته مهم‌ترين مرجع درباره تاريخچه سنتور در ايران لقب گرفته است. به طوري كه اين مقاله به عنوان مرجع نگارش بسياري از كتب و مقالات معاصر مورد استفاده قرار گرفته است. مقاله خود گردآورنده كتاب نيز با عنوان «تأملي در تاريخچه سنتور ايران» حاوي بررسي و نقد شاهد مثال‌هايي از حيات سنتور در ايران است. در فصل سوم كتاب گونه‌هاي مختلف سنتور و در جهان با سه مقاله مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.

مقاله آغازين اين فصل با عنوان «دالسيم» برگرفته از فرهنگ‌ سازهاي گروو است و به بررسي عام خانواده سنتور در جهان اختصاص دارد. اين مقاله معتبر به بررسي تطبيقي واژه‌شناسي، ساختار و نحوه كوك، مضراب‌ها، سيم‌كشي و تاريخچه گونه‌هاي مختلف سنتور در جهان پرداخته است. مقاله بعدي اين فصل با عنوان «گونه‌هاي شرقي و غربي سنتور» شامل ترجمه گردآورنده كتاب از مدخل‌هاي مربوط به گونه‌هاي سنتور مندرج در فرهنگ‌سازهاي گروو است.

هريك از اين مدخل‌ها كه توسط متخصصين نوشته شده است به معرفي تاريخچه، ساختار و نوازندگي گونه نظير مي‌پردازد. مقاله پاياني اين فصل به بررسي تاريخچه و ساختمان سنتور در ايران، مجارستان، سوئيس، هند و چين پرداخته است.

فصل چهارم كتاب حاضر به بررسي اقسام كوك‌هاي معمول و ابداعي و نكاتي درباره چگونگي كوك كردن سنتور مي‌پردازد. اين فصل با مقاله استاد داريوش صفوت با عنوان «يك بحث جالب درباره كوك سنتور» آغاز مي‌شود. كه نويسنده در اين مقاله به انتقاد از مبنا قرار دادن سنتور شل‌كوك و اختلاف يك پرده‌اي راست‌كوك و چپ‌كوك‌هاي سازهاي كششي و مضرابي موسيقي ايراني در نت‌نگاري و اجرا پرداخته است. دو مقاله بعدي با عنوان‌هاي «نكاتي درباره كوك سنتوري» و «اعتدال در سنتور» از استاد فرامرز پايور جوان است كه در زمان نگارش آن‌ها در سنين 29-27

سالگي قرار داشته است. نويسنده در اين مقالات به تأثير ابعاد و اندازه‌هاي سازها در كيفيت صدادهي آن‌ها پرداخته است.

پايور در اين فصل مقالات ديگري نيز دارد كه در يكي از آن‌ها به عنوان «كوك سنتور (تطبيق آن با ساير سازها)» با ارائه راست كوك‌ها و چپ‌كوك‌هاي سازهاي كششي و مضرابي ايران به دليل اختلاف يك پرده‌اي بين راست كوك يا چپ كوك در نت‌نويسي سازهاي كششي و مضرابي اشاره كرده است.

مقالات ديگر فرامرز پايور نيز در همين حوزه تفاوت سنتور را با سازها و موسيقي‌ اروپايي و موارد مشابه بررسي مي‌كند.

پس از مقالات مبسوط پايور درباره كوك سنتور مقاله «مباحثي درباره كوك سنتور» درج شده است كه حاصل مصاحبه‌هاي نگارنده با ميلاد كياني نوازنده و مدرس پرسابقه سنتور است.

گردآورنده كتاب در فصل پنجم اين مجموعه مقالاتي را تحت موضوع تكنيك‌هاي نوازندگي و طرز نواخت سنتور ارائه نموده است. قسمت عمده‌اي از اين فصل به مقالات مبسوط داريوش صفوت اختصاص دارد. مقالات ايشان با عنوان عام «نكاتي چند درباره تكنيك سنتور» حاوي مطالب موشكافانه‌اي درباره تكنيك‌ صحيح نوازندگي سنتور است. پس از مجموعه مقالات صفوت دو مقاله ديگر در اين بخش درج گرديده است. مقاله «بررسي و تطابق چهار تكنيك مضرابي همنام- متفاوت در تار و سنتور» نوشته پويا سرايي واژه‌شناسي و مفهوم تكنيك‌هاي ريز، دراب، شلال و ويبراسيون را از كتب سه‌تار، سنتور و... گردآورده و بررسي كرده است و سپس به مطابقت و مقايسه اقسام اين تكنيك‌ها بين سه تار و سنتور پرداخته است. مقاله بعدي با عنوان «بررسي ساختاري چهار مضراب با تمركز بر آثار فرامرز پايور» به بررسي روند تغيير چهار مضراب از قاجاريه تاكنون اختصاص دارد.

گردآورنده فصل ششم اين مجموعه را با دو يادداشت از داريوش صفوت آغاز مي‌كند كه در آن‌ها نگارنده به پرسش‌هاي هنرجويان سنتور جهت ارائه راه‌هاي تقويت دست چپ، دقيق كوك‌كردن سنتور و تقويت حافظه جهت حفظ قطعات پاسخ داده است.

اين فصل مجموعه به آموزش سنتور اختصاص دارد. و در آن شهاب منا (گردآورنده مجموعه) نيز مقاله‌اي با عنوان «چپ‌دستي در نوازندگي سنتور» ارائه نموده كه در آن نويسنده پس از ذكر نظيه‌هايي درباره منشأ پديده چپ‌دستي به پيشينه آن در باور عام و برخورد با آن در آموزش پرداخته است و سپس به تشريح سنتورنوازي چپ‌دستان بر اساس شيوه راست‌دستان (روش التقاتي) و شيوه چپ‌دستان پرداخته و سپس به بحث مفصلي درباره نحوه توالي مضراب‌هاي چپ و راست در نوازندگي چپ‌دستان با سنتور معمول پرداخته و آراء مختلف نوازندگان و مدرسان سنتور را در اين باره با تشريح مزايا و معايب هر يك توضيح داده است.

يادداشت پاياني اين فصل نيز با عنوان «سنتور نابينايان» نحوه آموزش موسيقي و سنتور به نابينايان در ايران را معرفي كرده و به شرح تلاش سه تن از افراد در برگردان كتاب دستور سنتور فرامرز پايور به خط نابينايان پرداخته است.

در فصل هفتم كتاب حاضر زير عنوان نت‌نويسي در آثار سنتور يك مقاله و يك يادداشت ارائه گرديده است. مقاله «رسم‌الخط در اپرتوار سنتور» مفصلاً به دسته‌بندي و بررسي صحت و سقم علايم به كار رفته در كتب موسيقي ايراني براي هر يك از تكنيك‌هاي مضرابي مي‌پردازد. و يادداشت‌ شهاب منا با عنوان «استاندارد كردن علائم نت‌نويسي سنتور» در موضوع بررسي علائم نت‌نويسي سنتور و ارائه رسم‌الخط پيشنهادي ايشان است كه براي نخستين‌بار در اين مجموعه ارائه شده است.

فصل هشتم و پاياني اين مجموعه به روش ساخت سنتور اختصاص دارد. اين بخش حاوي سه مقاله است و روش ساخت سنتور را به سه روايت مطرح مي‌كند روش كار و اندازه‌هاي شرح شده در هر مقاله متفاوت از ديگري است و اين سه مقاله را مي‌توان مكمل يكديگر دانست.

آنچه در خطوط پيشين ارائه گرديد شرح جلد اول «مجموعه مقالات درباره سنتور» بود و جلد دوم اين مجموعه كه به مقالات و مصاحبه‌ها درباره ساختار و ساختمان سنتور اختصاص دارد به زودي عرضه خواهد گرديد. كتاب حاضر مجموعه جامع و همه‌جانبه‌اي را براي علاقه‌مندان به موسيقي ايراني و خصوصاً سنتوربازان ارائه نموده و خواهد نمود.

 

 

شنبه 6 شهريور 1389 - 14:7


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری