سه‌شنبه 6 تير 1396 - 9:52
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

سازمان تبليغات اسلامي

 

نخستين اثر مفصّل و مبسوط درباره سازهاي ايراني

 

  گفتگو با شهاب منا درباره کتاب« مجموعه مقالات دربارة سنتور»

 

اولين اثري که از سازهاي شبيه سنتور به دست آمده اثري است از حجاري هاي دوره هاي آشوريان و بابليان در 669 قبل از ميلاد که نشان مي دهد اين ساز را به وسيله بند به گردن مي آويختند.به دليل قرار داشتن ايران در مسير جاده ابريشم بين شرق و غرب و تغيير دائمي مرزها در شرايط کشورگشايي ها فرهنگها نيز مرتب دستخوش تحول شده و اين تحول آلات موسيقي را بي نصيب نگذاشته است به طوري که به درستي معلوم نيست سنتور ابتدا در کدام کشور مورد استفاده بوده است ولي مطمئناً ايرانيها قبل از ظهور اسلام با اين ساز آشنا بودند و آنرا کونار مي ناميدند.به اتکا قدمت آثار کشف شده گمان اين است که اين ساز از قلمرو ايران به کشورهاي ديگر راه يافته ونامهاي مختلفي پيدا کرده است.سنتور با اندک تفاوتي در شکل ظاهر و با نام هاي مختلف در شرق و غرب عالم وجود دارد.اين ساز را در کشور چين يان کين، در اروپاي شرقي دالسي مر، در انگلستان باتر فلاي ها، در آلمان واتريش مک پر،در هندوستان سنتور، در کامبوج فيو در امريکا زيتر مي نامند که هر کدام داراي وجه تشابهاتي هستند.ساز سنتور در تعدادي از جمهوري هاي سابق شوروي مانند ارمنستان و گرجستان نيز رايج هست.همچنين سنتورهاي عراقي ، هندي، مصري و ترکي که بعضي از آنها حدود 360 سيم دارند.عبدالقادر مراغه اي ساز يا طوفان را معرفي کرد که شبيه سنتور امروزي بود با اين تفاوت که براي هرصدا فقط يک تار مي بستند و با جابه جايي خرکها آن را کوک مي کردند. سنتور سازي کاملاً ايراني است که ساخت آن را به ابونصر فارابي نسبت مي دهند که مانند بربط، سازديگر ايراني بعدها به خارج برده شد.خوشبختانه در سالهاي اخير کتاب هاي خوبي در زمينه معرفي موسيقي ايراني منتشر شده که از جمله اين کتاب ها که سوره مهر با همکاري با مرکز موسيقي حوزه هنري منتشر کرده مي توان به کتاب «برگهايي از موسيقي ايراني» نوشته حسن رضا رفيعي، «رديف موسيقي ايران براي بربط» نوشته منصور نريمان و... اشاره کرد.يکي از کتاب هاي ارزنده اي که در زمينه ساز ايراني سنتور نوشته شده، کتاب« مجموعه مقالات دربارة سنتور» نوشته شهاب منا؛نوازنده و نويسنده کتب سنتور است که در دو جلد تدوين شده است.به بهانه انتشار جلد اول اين مجموعه با منا گفت و گويي داشتيم که مي خوانيم.

 

ابتدا اجمالاً دربارة محتواي اين کتاب توضيح دهيد.  

خوشبختانه در زمينة تحقيق دربارة سازهاي ايراني طي چند سال اخير کوشش‌هايي صورت گرفته و آثار ارزنده‌اي مانند دايره‌المعارف سازهاي ايران ارائه شده که در آنها «مجموعه‌اي» از سازها با طبقه‌بندي ساختاري معرفي و شرح شده‌اند، ليکن پيش از اين کتابي جامع که در آن به بررسي مشروح جنبه‌هاي مختلف يک ساز ايراني بپردازد نداشته‌ايم. کتاب مجموعه مقالات دربارة سنتور، با کيفيت و کميت فعلي‌اش، در زمينة تحقيقات دربارة سازهاي ايراني نخستين اثر مفصّل و مبسوط منتشرشده است که به‌طور متمرکز به بررسي جنبه‌هاي مختلف معطوف به «يک» ساز ملي مي‌پردازد. اين کتاب که در دو جلد تنظيم شده، از نظر محتوايي مشابه يک دايره‌المعارف سنتور است و در آن همة جنبه‌هاي مختلف معطوف به «ساز» سنتور (به‌جز شرح‌حال و شيوه‌هاي نوازندگي سنتور) با تفکيک و طبقه‌بندي موضوعي گرد آمده و مورد بحث قرار گرفته است (در واقع، نظر به تفصيل مطالب و مقالات نگاشته يا گردآورده‌ام در دو موضوع اخير، بررسي شرح‌حال و شيوه‌هاي سنتورنوازي در مجموعه‌اي مستقل بعداً به انتشار خواهد رسيد و محوريت مجموعه مقالات دربارة سنتور بر بررسي «سنتور» قرار دارد نه «سنتورنوازان»).

 

مقالات اين مجموعه از چه کساني است؟

مقالات اين کتاب به دو دسته تقسيم مي‌شود: مقالاتي که پيش از انتشار اين کتاب، طي شصت‌و‌سه سال اخير نوشته شده بوده‌اند و در اين کتاب با ويرايش فني، ادبي و افزودن تعليقات و توضيحات تکميلي دربارة هريک توسط بنده درج شده‌اند. در اين دسته، مقالات استادان نوازنده يا سازندة پيشکسوت سنتور، مانند ابوالحسن صبا، حسين صبا، داريوش صفوت، فرامرز پايور، سيروس ساغري و ميلاد کيايي درج شده و همچنين مقالات نويسندگان يا آهنگسازان معاصر مانند دکتر مهدي فروغ، امين شهميري و کامبيز روشن‌روان و رضا مهدوي. همچنين است مقالات مندرج در فرهنگ معتبر سازهاي گروو دربارة انواع گونه‌هاي سنتور در جهان که براي اولين‌بار توسط بنده به فارسي ترجمه شده‌اند.

مقالاتي که اختصاصاً براي درج در اين مجموعه نوشته شده‌اند و براي اولين‌بار انتشار مي‌يابند. اين مقالات نيز دو دسته مي‌شوند: اول، مقالات خود بنده که در جلد اول چهار مقالة جديد را دربر مي‌گيرد و بخشي از تحقيقات چندين سالة من دربارة سنتور است و شامل تاريخچة مستند سنتور در ايران، روشي براي مرکب‌نوازي هفت دستگاه در سنتور نُه‌خرک (که حاوي روشي ابداعي براي مرکب‌نوازي است و با يک کوک ثابت بر روي سنتور نُه‌خرک قابل اجرا است)، بررسي تأثيرچپ‌دستي در نوازندگي سنتور و سنتور و نابينايان است.

ديگر مقالات اين دسته توسط آقايان کيوان فرزين، پويا سرايي و سورنا صفاتي، کارشناسان ارشد نوازندگي موسيقي ايراني، نوشته شده است.

 

مطالب و مقالات کتاب را چگونه گردآوري کرديد؟

در مورد مقالات دستة اول، از کتابشناسي موسيقي (نوشتة خانم ويدا مشايخي) و نيز فيش‌برداري‌هاي خودم از مجلات و نشريات قديمي استفاده شد. تهية اين مقالات با دشواري زيادي ميسر شد، چرا که يا آرشيو کتابخانه‌ها تکميل نبود و يا در اختيار قرار دادن نشريات جهت مطالعه يا ارائة اسکن يا کپي از آنها با محدوديت تعداد مواجه بود و سرويس‌دهي در اين زمينه به‌طور مطلوب ميسر نبود؛ لذا با بهره‌گيري از چند آرشيو و کتابخانه به مقالات مذکور دسترسي پيدا کردم.

مقالات خودم نيز حاصل دوازده سال تحقيق کتابخانه‌اي و ميداني‌ام دربارة سنتور و وجوه مختلف آن است که بخشي از آنها در جلد اول منعکس شده‌اند.

در مورد مقالات منتج از رسالات دانشجويان موسيقي نيز بايد بگويم براي آنکه اين مجموعه تنها به گردآوري مقالات استادان پيشکسوت محدود نباشد، به تعداد قابل توجهي از فارغ‌التحصيلان رشتة موسيقي پيشنهاد نگارش مقاله دادم و علاوه بر اين، براي تکميل مطلب، به بخش پايان‌نامه‌هاي چهار دانشگاه تهران، هنر، سوره و آزاد اسلامي مراجعه کردم و به‌شخصه تمامي پايان‌نامه‌هاي با موضوع سنتور را مطالعه و فيش‌برداري کردم که از ميان تمام آنها تا سال 85 تنها يک پايان‌نامه را برگزيدم. پس از آن، دو مقالة ديگر به اين بخش افزوده شد که يکي منتج از پايان‌نامة کارشناسي ارشد ايشان در سال 87 بود و ديگر مقاله‌اي که در سال 85 براي اين مجموعه نوشته شد و سپس به‌‌صورت بخش نظري پايان‌نامة کارشناسي ارشد نويسنده‌اش درآمد.

 

جلد اول اين مجموعه بر چه اساسي و به چند دسته تقسيم‌بندي شده است؟

جلد اول اين مجموعه براساس جنبه‌هاي مرتبط با سنتور، به‌طور موضوعي، تنظيم و طبقه‌بندي شده‌اند. کليات، تاريخچه و معرفي تفصيلي گونه‌هاي سنتور در ايران و جهان، کوک‌هاي کلاسيک و ابداعي براي سنتور، تکنيک‌هاي نوازندگي و طرز نواخت سنتور، آموزش سنتور، نت‌نويسي در آثار سنتور و روش ساخت اين ساز سرفصل‌هاي جلد اول را دربر مي‌گيرد.

 

هدف از نوشتن اين کتاب چه بوده است؟

همان‌طور که اشاره کردم، يکي از سختي‌هاي کارْ دسترسي به منابع مکتوب پراکنده در جرايد چند دهة پيش است. دسترسي به نشريات گذشته، حتي براي محققينْ با مرارت همراه است، چه رسد براي هنرجويان يا علاقه‌مندان عادي. گردآوردن اين مجموعه موجب سهولت دسترسي علاقه‌مندان سنتور به مقالات معتبر نوشته‌شده دربارة وجوه مختلف اين ساز است. ضمناً لازمة هر تحقيق واقعي آگاهي و بررسي ادبيات موجود است و بر اين اساس انتشار اين کتاب براي افرادي که مي‌خواهند دربارة سنتور دست به نگارش مقاله يا تحقيق بزنند بسيار قابل استفاده است. در برخي پايان‌نامه‌هاي کارشناسي دانشگاه‌ها مشاهده مي‌کردم که برخي نوشته‌ها يا موضوعات تکرار مطالب و بررسي‌هايي است که پيش‌تر انجام شده و به‌طور مکتوب مطرح نشده يا آنکه مطرح شده و در ميان بايگاني نشريات کتابخانه‌ها به‌دست فراموشي سپرده شده است! اين دوباره‌کاري‌ها ناشي از عدم آگاهي از ادبيات موجود است.

يکي ديگري از اهداف کتاب طرح نظرهاي متفاوت يا مکمل به‌منظور مقايسه و استنتاج است. گاه است که نظر استادان و موسيقيدانان درباره برخي موضوعات در تقابل با هم قرار گرفته و هريک بر درستي نظر خود دلايلي اقامه کرده‌اند که طرح آنها در مجموعه، امکان قياس و نتيجه‌گيري موضوع را توسط خواننده فراهم کرده است؛ به‌عنوان مثال، تعداد خرک‌هاي مورد نياز براي سنتور کلاسيک را برخي هشت خرک، برخي نُه و برخي ديگر ده خرک مي‌دانند؛ يا در مورد مبناي کوک سنتور که برخي انتخاب راست‌کوک و چپ‌کوک‌هاي سنتور را که مشابه تار و سه‌تار انتخاب شده اشتباه خوانده‌اند. همچنين است مباحث دربارة قدمت سنتور در ايران و...

هدف ديگري که انتشار اين مجموعه دارد بُعد آموزشي آن است.

 

بُعد آموزشي اين کتاب تا چه حد براي هنرجويان مفيد است؟

يکي از ابعاد مهم اين کتاب بُعد آموزشي آن است و يک دسته از مخاطبين مهمي که مدّنظر گردآورنده بوده‌اند هنرجويان سنتورند،به ‌طوري‌که مطالعة اين کتاب به‌عنوان اثري کمک‌آموزشي و مکمل براي هنرجوياني که مي‌خواهند به‌طور جدي به فراگيري سنتور بپردازند ضروري است.

در اين کتاب مشخصاً چهار بخش وجود دارد که به‌طور مستقيم مي‌تواند مورد استفادة هنرجويان باشد:

«تکنيک‌هاي نوازندگي و طرز نواخت سنتور» که عمدة آن شامل مقالات دانشورانه استاد داريوش صفوت در شانزده عنوان است و در آن عموم مطالب مربوط به تکنيک صحيح سنتور، از بررسي طرز صحيح دست گرفتن مضراب (که در صدادهي و نوازندگي صحيح مهم‌ترين عامل است) تا سرعت در نوازندگي، قوت و شدت، حالت‌هاي موسيقي، اختلاف بين مضراب چپ و راست و اصول توالي مضراب‌ها در سنتور، ويژگي‌هاي مِتُد در سنتور و... را دربر مي‌گيرد.

در بخش «کوک‌هاي سنتور» اقسام کوک‌هاي کلاسيک سنتور، به طرز کم‌نظيري، توسط استاد فرامرز پايور تشريح شده و ايشان هريک از راست‌کوک‌ها و چپ‌کوک‌ها و نيز ديگر مواضع قابل اجرا بر سنتور را با موشکافي بسيار در چند وضعيت ارائه و تشريح کرده‌اند. براي افزايش بُعد آموزشي اين قسمت، بنده در پانويس يا پي‌نويس مقالات استاد، ساير توضيحات تکميلي دربارة گوشه‌ها و... را نيز افزودم تا هنرجويان با سهولت بيشتري از مقالات بهره ببرند.

يکي ديگر از مقالات اين کتاب منتج از چند جلسه مصاحبه‌هاي بنده با هنرمند پيشکسوت، آقاي ميلاد کيايي است. در اين مقاله ايشان نکات و تجربيات ارزنده‌شان را دربارة نحوة کوک‌کردن سنتور و نحوة آموزش کوک‌ سنتور توضيح داده‌اند و همچنين کوک‌هاي ابداعي خودشان را براي سنتور.

«آموزش سنتور» از ديگر بخش‌هاي کتاب است که در آن مقالات استادان داريوش صفوت و فرامرز پايور دربارة مشکلات آموزشي هنرجويان سنتور، نحوة کوک‌کردن سنتور، حافظه و راه تقويت آن، راه تقويت دست چپ در سنتور، نکاتي در مورد تدريس و تعليم سنتور و... را دربر مي‌گيرد.

همچنين در اين بخش به موضوعاتي مانند «تأثير پديدة چپ‌دستي در نوازندگي سنتور» و نيز «سنتور و نابينايان» پرداخته شده و نحوة آموزش مناسب براي اين دسته از هنرجويان و نوازندگان سنتور را بررسي کرده است.

«روش ساخت سنتور». اين بخش حاوي سه مقالة ارزنده دربارة ساخت سنتور از ابوالحسن صبا، سيروس ساغري و يعقوب ثروين است و از آنجا که در آنها جزء به جزء مراحل ساخت سنتور، به تدقيق و موشکافي، با نمودارهاي نظير ارائه شده و نکات ساخت سنتور تشريح شده است، مطالعة اين بخش براي علاقه‌منداني که مي‌خواهند به سنتورسازي بپردازند بسيار مفيد است.

فصولي هم هست که مطالعة آنها در بينش يافتن هنرجويان و نوازندگان مفيد است، ازجمله مطالب طرح‌شده دربارة تاريخچة سنتور در ايران و جهان و تشريح کوک‌ها و ساختار و ويژگي‌هاي انواع سنتور در ديگر کشورهاي جهان.

 

جلد دوم اين کتاب در چه موردي است و به چه مطالبي مي‌پردازد؟

جلد دوم به بررسي ساختاري (آکوستيک- موسيقايي) سنتور اختصاص دارد. در اين بخش ساختار سنتور و تأثير اجزاء آن در صدادهي سنتور مورد بررسي قرار گرفته؛ همچنين طرح‌هاي انجام‌شده براي بهبود سيستم نگهدارندة کوک و نيز اقسام طرح‌هاي انجام‌شده براي رفع محدوديت‌هاي صوتي سنتور در مرکب‌‌نوازي و... بخش ديگر هم به مصاحبه با سنتورسازان برجسته و درج تجربيات ارزندة آنها در بهبود صدادهي و ساخت سنتور اختصاص دارد.

 

 

يكشنبه 3 مرداد 1389 - 16:7


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری