سه‌شنبه 6 فروردين 1398 - 20:34
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

كنكاشي در تاريخ‌نگاري معاصر

 

كنكاشي در تاريخ‌نگاري معاصر

 يعقوب توكلي

2500 نسخه

42000 ريال

1388

انتشارات سوره مهر وابسته به سازمان تبليغات اسلامي

كتاب كنكاشي در تاريخ‌نگاري معاصر، مجموعه‌اي از مقالات مختلف است كه يعقوب توكلي در طول چند سال، آن‌ها را به رشته تحرير درآورده و در پاره‌اي از مطبوعات و نشريات منتشر شده است كه عمده اين نشريات، نشريات تخصصي و ويژه موضوع نقد بوده‌اند.

توكلي در مقالات اين كتاب ديدگاه‌هاي متفاوت و تازه‌اي را درباره مباحث تاريخ‌نگاري ذكر كرده كه مورد تأييد وي و بسياري از محققان و صاحب‌نظران است.

نگارنده در اين كتاب تقسيم‌بندي‌هاي جديدتري از جريانات تاريخ‌نگاري ارائه داده است كه در آن سعي كرده بخشي از مباني و مباحثي كه در تاريخ‌نگاري معاصر به آن توجه شده را بازكاوي كند.

اين محقق در مقدمه‌اي بر تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي، مباني طبقه‌بندي، كارگزاران آمريكايي و انگليسي مرتبط با امور ايران، بريدگان از حكومت پهلوي، تجاري‌نويسان، اسلام‌گرايان، ملي‌گرايان و چپ‌گرايان را مورد بحث و بررسي قرار داده‌اند.

مقدمه‌اي بر تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي، مقاله‌اي است كه با شيوه استقرايي به كنكاش در منابع تاريخ انقلاب مي‌پردازد تا خواننده را متوجه تحريفاتي كند كه مخالفان در تاريخ معاصر ايران، به ويژه تاريخ انقلاب اسلامي ايجاد كرده‌اند.

مخاطب اين نوشتار نقاط ضعف و يا قوت سبك‌هاي مختلف تاريخ‌نگاري انقلاب را در طبقه‌بندي و مستندسازي صورت داده هم، مرور مي‌كند.

اين طبقه‌بندي بر اساس استقراي نگارنده از آثار منابع مربوط به تاريخ انقلاب انجام گرفته و تمام تلاش خود را براي پياده نشدن يك امر قياسي مطلق انجام داده است.

همچنين، يعقوب توكلي به طور مختصر به ترسيم چگونگي تدوين تاريخ‌ و طبقات بسيار و نگرش‌هاي گوناگون نسبت به حوادث تاريخ معاصر و انقلاب اسلامي، پرداخته است. وي در اين مقاله جايگاه عوامل ايراني حاكميت پهلوي در تاريخ‌نگاري معاصر انقلاب اسلامي را از باب وحدت روش و برداشت‌ها با عنوان تاريخ پهلوي آورده كه به سه دوره طبقه‌بندي كرده است.

دوره‌هاي اين طبقه‌بندي، عصر رضاخان: دوره ادبيات باستان گرايانه، عصر  محمدرضا پهلوي: دوره ادبيات تمجيدي و عصر سقوط پهلوي‌ها: ادبيات توجيهي نام دارند.

توكلي در اين مقاله به معرفي مجموعه و مؤسساتي كه از آغاز پيروزي انقلاب اسلامي و سپري شدن جنگ تحميلي به نگارش تاريخ انقلاب اسلامي، تدوين تاريخ انقلاب اسلامي، گردآوري و چاپ خاطرات اهتمام وزيده‌اند، پرداخته است.

اين مجموعه و مؤسسات عبارتند از:

مركز اسناد انقلاب اسلامي؛ مؤسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي؛ بنياد تاريخ انقلاب اسلامي؛ دفتر ادبيات انقلاب اسلامي؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)؛ مركز بررسي اسناد وزارت اطلاعات و مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران.

تأملي در فرهنگ ناموران ايران مقاله دوم اين كتاب نام دارد كه فقدان دقت علمي و چينش صحيح اطلاعات، مورد طعنه بودن علما، تجليل و احترام ويژه غيرعلمي نسبت به شخصيت‌هاي فراماسونري، حذف عنوان‌هاي ارزشي، تجليل و چشم فرو بستن از مفاسد شخصيت‌هاي سياسي و هنري رژيم پهلوي از جمله موارد آمده در آن است.

همچنين، از ديگر عنوان‌هايي كه در اين بخش مي‌خوانيم تجليل رهبران فرق مذهبي تحت حمايت انگليس، تلطيف چهره‌هاي سياسي گروه‌هاي سياسي ضدانقلاب، انتساب امور غيرواقعي به سياستمداران مذهبي و ناديده گرفتن گرايش‌هاي مذهبي و سياسي شخصيت‌هاي فرهنگي نام دارند.

در مطالب آغازين اين مقاله، مي‌خوانيم:

«فرهنگ ناموران ايران معاصر، در دفتر ادبيات انقلاب اسلامي حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي تدوين شد. حوزه‌اي كه به عنوان يكي از كانون‌هاي اصلي تفكر انقلاب اسلامي، وظيفه و رسالت تبيين ارزش‌هاي انقلاب اسلامي را در عرصه هنر و فرهنگ و تاريخ انقلاب بر عهده گرفته است. طبيعي است كه آثار  علمي و هنري آن بايد در اين چارچوب كلي باشد و اين البته به معناي رويگرداني از روش‌هاي علمي و فني نيست.

رعايت اصول علمي به همراه نگارش‌هاي مبتني بر ارزش‌هاي انقلاب اسلامي و خط امام خميني (ره) چه در حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي و يا دفتر ادبيات انقلاب اسلامي، اگر غير از اين باشد، موضوعيتي نخواهد داشت و مانند يك بخش خصوصي فرهنگي و سازماني بايد بدان نگريست و يا آن را مجموعه‌اي اقتصادي تصور كرد كه براي ژست اجتماعي، بخشي از بودجه و امكانات خود را به امور فرهنگي اختصاص مي‌دهد تا در اذهان نقش ببندد و از اين طريق اعتبار و احترام كسب كند».

توكلي در ادامه، در بررسي محتوايي فرهنگ ناموران معاصر ايران، به توضيح و بررسي نه اشكال و ايراد اساسي اشاره كرده، كه اين موارد عبارتند از:

1- فقدان دقت علمي و چينش صحيح اطلاعات؛

2- مورد طعنه‌ بودن مراجع و علما و روحانيون سياسي؛

3- تجليل و احترام ويژه غيرعلمي نسبت به شخصيت‌هاي فراماسونري؛

4- حذف عنوان‌هاي ارزشي؛

5- تجليل و چشم فرو بستن از مفاسد شخصيت‌هاي سياسي و هنري رژيم پهلوي؛

6- تبليغ رهبران فرق مذهبي تحت حمايت انگليس و آمريكا؛

7- تلطيف چهره‌هاي بدنام گروهك‌هاي چپ و ضد انقلاب؛

8- انتساب امور غيرواقعي به شخصيت‌هاي سياسي انقلاب؛

9- ناديده گرفتن گرايش‌هاي مذهبي و سياسي متمايل به امام خميني، در شخصيت‌هاي فرهنگي؛

تأملي در انقلاب مشروطيت عنوان ديگر آمده در اين كتاب نام دارد كه به بررسي اين كتاب منتشر شده از سوي انتشارات اميركبير وابسته به سازمان تبليغات اسلامي، مي‌پردازد.

يعقوب توكلي در باب اين كتاب نگاشته است: «واضح است كه احسان يارشاطر، از چهره‌هاي شناخته شده و مشهور به بهائيت است و اشتهار ايشان به بهائيت، از حد شيوع در بين خواص گذاشته.

همچنين، «كتاب با مجموعه‌اي از تمجيدهاي بسيار هدف‌دار، در صدد نشان دادن اين اثر به عنوان بهترين اثر تاريخي، ملي و اسلامي است». «كتاب با نوعي اعلام جنگ و رقابت بسيار جدي با دايره‌المعارف اسلام آغاز شده، ص 10-11 و به شدت به تمجيد و ستايش از خود پرداخته و تمجيد و توصيفي را كه يك نويسنده درجه سوم از آثار خود نمي‌نمايد، اينان با ژست علمي از خود كرده‌اند، ص 12، خودستايي كتاب، به قدري آشكار است كه خواننده موضع‌گيري خودستايانه را به خوبي مشاهده مي‌كند».

يادداشتي بر يادداشت‌هاي علم است كه توكلي در اين باره معتقد است يادداشت‌هاي علم، آينه غبارگرفته‌اي از درون سلطنت و باطن شاهنشاهي است كه مردم ايران بهتر از هر كس ديگر، آن را شناختند و براي هميشه به زبال‌دان تاريخ فرستادند. عبدالمجيد مجيدي و خاطراتش هم يكي از مقالات جالب آمده در اين كتاب است.

خاطرات عبدالمجيد مجيدي هر چند با هدف تطهير خود وي بيان شده و در اين زمينه، او درصدد تراشيدن سر خوانندگان است، با اين حال، سندي گويا بر حقانيت قيام مردمي است كه حكومت و مديريت مبتني بر اراده شاهانه را پذيرا نشدند، و سفره فساد سلطنت و اطرافيان آن را برچيدند.

توكلي در مقاله بعدي با عنوان «خاطرات علي اميني در يك نگاه» اين خاطرات را به چند گروه عمده تقسيم كرده است:

گروه اول، شامل سران رژيم، نظير محمدرضا پهلوي، اشرف پهلوي، حسين فردوست، ابوالحسن ابتهاج، اسدالله علم، عباس قره‌باقي و... مي‌شود.

گروه دوم، شامل مسئولان سياسي بيگانه مقيم ايران كه با مسائل مربوط به كشورمان درگير بوده‌اند؛ مانند خاطرات ويليام سوليوان؛ سفير آمريكا، آنتوني پارسوتر؛ سفير انگليس و هاميلتون جردن، رئيس ستاد كاخ سفيد در دولت كارتر، گروه سوم؛ شامل مخالفان سياسي رژيم گذشته كه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي يا در زمره مخالفان جمهوري اسلامي درآمدند و يا حداقل خارج از حيطه نظام زيستند؛ نظير خاطرات نورالدين كيانوري، ايرج اسكندري و يا رهبران گروه‌هاي ملي‌گرا.

گروه چهارم، شامل مخالفان سياسي رژيم گذشته كه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در زمره مسئولان و يا همراهان نظام جمهوري اسلامي بوده‌اند. اين گروه بسياري از خاطراتشان را به صورت مقالات كوتاه و يا به صورت كتاب منتشر كرده‌اند كه از جمله، خاطرات حجت‌الاسلام ري‌شهري، آيت‌اله پسنديده، حجت‌الاسلام هادي غفاري، جلال‌الدين فارسي و ديگران مي‌باشد.

مقاله بعد درباره يكي از كتاب‌هاي خاطره‌نويسي در سال 1381 با عنوان كتاب «خاطرات شعبان جعفري» است.

توكلي در اين مقاله نوشته است:

«تاريخ زندگي شعبان جعفري، تاريخ يكي از لايه‌هاي دروني رژيم پهلوي است كه زاويه‌هاي مختلفي از حيات سياسي بيست و پنج سال اخير پهلوي دوم را، روشن مي‌كند».

در ادامه هم توكلي آورده است:

«اين كتاب از اولين و پرتيراژترين كتاب‌هاي منتشر شده با حمايت يهوديان، داراي گرايش صهيونيستي در ايران است و به عبارتي، خاطرات شعبان جعفري، يك روايت تاريخي از نوع يهودي آن است و مي‌توان آن را سرآغاز تاريخ‌نگاري آژانس يهود، در مورد تاريخ معاصر ايران بعد از انقلاب اسلامي دانست».

مقاله بعدي «دخترم فرح» مدلي متفاوت از خاطره‌نويسي است كه به دنبال استقبال بسيار در باب انتشار كتاب خاطرات دخترم فرح از زبان فرح ديبا، به رشته تحرير درآمده است.

وي در ادامه عنوان مي‌كند كه كتاب دخترم فرح، از جمله كتاب‌هايي است كه به هيچ وجه ديبا در نوشتن آن دخالت نداشته و اين كتاب را حاصل دست نويسنده‌اي علاقمند به فرح پهلوي و محمدرضا و البته، پول مي‌داند كه براي اثبات ادعاي خود به طرح شش دليل مي‌پردازد.

توكلي در مقاله بعدي خود با نام «تأملي در خاطرات سيدمحمدكاظم بجنوردي» بررسي كتابي با همين عنوان مي‌پردازد و درباره ويژگي‌هاي مثبت آن مي‌آورد: «بيان صادقانه آقاي بجنوردي در بيان خاطرات، يكي از منابع كمياب تاريخ معاصر است كه در آن خود بزرگ‌بين و خودمحور نيست.

وي در پايان اين مقاله مي‌نويسد:

«خلاصه كلام آنكه آقاي بجنوردي، حرف‌هاي بسياري داشته و دارد كه مي‌بايست توسط پرسشگري سمج و همچنين تلاش خود ايشان، گفته و نوشته شود و اين ضرورتي آشكار، براي تحليل بخش‌هاي قابل توجهي از تاريخ انقلاب اسلامي است.»

نيم نگاهي به خاطرات محتشمي زاويه نگاه توكلي به كتاب خاطرات سيدعلي‌اكبر محتشمي، سفير سابق جمهوري اسلامي ايران در سوريه و وزير اسبق كشور است كه از سوي دفتر ادبيات انقلاب اسلامي حوزه هنري، راهي بازار كتاب شد.

توكلي در اين باره مي‌نويسد:

«خاطرات آقاي محتشمي داراي نكات ويژه‌اي است كه در ساير خاطرات منتشر شده درباره انقلاب اسلامي، خواه از طرف دفتر ادبيات انقلاب اسلامي يا ساير مراكز فرهنگي، كمتر ديده مي‌شود.»

همچنين، وي در پايان مي‌آورد:

«خاطرات سيد، از جمله خاطرات در خور توجه مربوط به انقلاب اسلامي است و به لحاظ لطافت همانند ناگفته‌هاي شهيد حاج مهدي عراقي، در شمار يكي از خواندني‌ترين خاطرات منتشر شده است».

بررسي تاريخ تحولات سياسي ايران ديگر مطلب آمده در ادامه مطالب ياد شده است كه توكلي اين كتاب را با وجود ايرادات شكلي ناشي از كار زياد نويسندگان، يك اتفاق ويژه، در بين كتاب‌هاي تاريخي سال‌هاي اخير به شمار مي‌آورد.

اين نويسنده در مقاله بعدي خود با عنوان «جريان‌ها و جنبش‌هاي مذهبي سياسي ايران» كه عنوان كتاب نيز هست، مي‌گويد: با وجود ايراداتي كه بر اين اثر، به لحاظ شكلي و تدوين آن وجود دارد، اين اثر يك اتفاق جدي در بين نويسندگان اسلام‌گراست كه البته وظيفه دارند كه به خاطر توديت بودن به نظام جمهوري اسلامي، دقت بيشتري در اعتماد به منابع و نقل آن‌ها داشته باشند».

«مصاحبه با سرهنگ شهاب‌الدين شهبازي» توانست بخش زيادي از حوادث تاريخ معاصر و انقلاب اسلامي در شهرستان‌ها، نقاط مرزي و سال‌هاي اسارت را، به خوانندگان و پژوهندگان ايراني، ارائه كند.

آنچه در بند فوق مطالعه كرديد، بند آغازين مقاله توكلي درباره كتاب «شب‌هاي بي‌مهتاب» محسن كاظمي است، كه وي خاطرات شهبازي و تلاش كاظمي را دو برگ زريني از تاريخ انقلاب اسلامي و دفاع مقدس و دفاع جانانه نيروهاي مسلمان انقلاب اسلامي مي‌داند.

مطلب ديگر آمده در اين كتاب گزيده‌اي از جلسه 4/2/1381 است كه در تالار الغدير دانشكده مديريت دانشگاه تهران، با حضور اساتيد و صاحب‌نظران؛ آقايان موسي حقاني، علي‌اكبر رنجبر كرماني، سيدمصطفي تقوي و يعقوب توكلي در نشست «نقد شعبان جعفري و خاطراتش» برگزار شده است.

مقاله بعدي كتاب «مشروطه ايراني و تحليل خودنگرانه» نام دارد كه اخيراً انتشار يافته و درباره نشست نقد اين كتاب است كه از سوي سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران، در فرهنگسراي انقلاب برگزار شد.

بررسي نشست نقد دخترم فرح دومين جلسه از جلسات نقد كتاب انقلاب از فرهنگسراي انقلاب آخرين مطلب آمده در اين كتاب است.

كتاب كنكاشي در تاريخ‌نگاري معاصر از يعقوب توكلي با تلاش پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي حوزه هنري وابسته به سازمان تبليغات اسلامي با شمارگان 2500 نسخه و 4200 ريال از سوي انتشارات سوره مهر وابسته به اين سازمان، منتشر و روانه بازار نشر كتاب شد.

 

 

 

چهارشنبه 30 تير 1389 - 10:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری