دوشنبه 30 مرداد 1396 - 1:19
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

نگاهي به هنر كاشي‌كاري

 

كاشي‌كاري هنري است ماندگار كه از ديرباز بر بناي مساجد و اماكن قديمي كشورمان و نيز اماكن مذهبي جهان نقش بسته است. به كارگيري انواع مختلف كاشي در تزئينات بناهاي مذهبي و مساجد، بيانگر نوعي تقدس است كه در روح هنرهاي اسلامي- ايراني متجلي است. اوج هنر كاشيكاري سنتي كه قديمي‌ترين سبك آن در مسجد كبود تبريز به كار رفته در زمان صفويه بوده است كه امروز در شهرهايي چون مشهد، شيراز و تهران نيز آثاري از اين هنر به چشم مي‌خورد. هم‌اكنون نيز عمده هنرمندان اين رشته در اصفهان هستند.

كاشي‌ها انواع مختلف دارند و هر نوع آن داراي كاربردي ويژه است. كاشي مخصوص كتيبه يك نوع آن است كه در بدنه ساختمان‌ها و ايوان و گلدسته‌هاي مساجد استفاده مي‌شود. كاشي تزئينات جلوي محراب و انواع شبكه‌ها و استفاده در نورگيري از ديگر انواع مختلف كاشي سنتي است.

معماري در ايران در دوره صفويه پا مي‌گيرد و ترقي مي‌كند كه يكي از تبعات هنر معماري آن دوره، رشد صنعت كاشي‌كاري بوده است. از مهم‌ترين بناهايي كه اين هنر را به طور كامل در خود جاي داده مي‌توان به ميدان نقش‌ جهان اصفهان اشاره كرد. سپس در دوره زنديه هم اين هنر ادامه داشت تا اينكه در دوره قاجار همين كاشي‌كاري با سبكي مخصوص ادامه يافت. 90 درصد طرح‌هاي دوره قاجار از روي نقاشي، طراحي و رنگ‌آميزي‌اي كه كاملاً با دوره‌هاي قبل متفاوت بوده، كشيده شده است. در اصطلاح كاشي‌كاري به اين كارها «بوته‌فرنگي» يا «كار فرنگي» مي‌گفته‌اند در اين شيوه از طرح‌ گل‌هايي استفاده مي‌شد كه به طبيعت نزديك‌تر بودند. البته اين نقش‌ها بيشتر از كارهاي غربي اقتباس شده بود، ضمن آنكه استفاده زياد از رنگ قرمز خوشرنگ و زرد در اين دوره بسيار زياد شد. در دوره‌هاي قبل بيشتر از رنگ‌هاي لاجوردي و فيروزه‌اي استفاده مي‌شد. از نمونه‌هاي كاشي‌كاري دوره قاجار مي‌توان به كاخ گلستان اشاره كرد.

البته اين هنر را مي‌توانيم نقاشي روي كاشي هم بناميم كه همانند هنرهايي مثل معرق و ... همگي از يك هنر سرچشمه مي‌گيرند و آن هنر تكامل‌يافته سفال است؛ سفال يكي از قديمي‌ترين صنايع بومي ايران بوده و به عبارتي ديگر سرزمين اين مهد سفالگري بوده است.

يكي از نخستين جاهايي كه به صورت خيلي ابتدايي نقاشي روي سفال در آن آغاز شد، فلات ايران بوده است تا اينكه كم‌كم اين هنر به شيوه امروزي درآمد. كاشي‌كاري هم يكي از زيرشاخه‌هاي سفالگري است. كاشي‌ پس از خارج سازي از قالب به صورت خام، پخته مي‌شود و سپس كار لعاب‌دهي آن در رنگ‌هاي مورد نظر انجام مي‌گيرد. به دنبال لعاب دادن، پخت مجدد صورت مي‌گيرد كه با اين كار كاشي با يك يك رنگ ساده به دست مي‌آيد.

دسته ديگري از هنرمندان اصفهاني اصيل‌ترين سبك كاشي‌كاري را در طرح سلجوقي مي‌دانند و پس از آن طرح‌هاي عباسي، اسليمي، قاجاري و گل‌ و بوته را از لحاظ اصالت در مرحله بعدي قرار مي‌دهند. كاشي‌سازي و كاشي‌كاري در كشورهاي تركيه، ايتاليا، مراكش و يونان نيز رايج است كه سبكي متفاوت از سبك ايراني دارد و ايران در اين هنر به خصوص در كار معرق‌ اصالت خود را حفظ كرده است. يك هنرمند معرق‌كار نياز به كاشي الوان، نقشه صحيح، ابزار كار و خطاط دارد، به همين دليل است كه هيچ كارگاه كاشي‌سازي را نمي‌توان ديد كه در آن نقاش و خطاط وجود نداشته باشد و به همين سبب كارگاه كاشي‌سازي با مشاركت دو يا چند تن از هنرمندان اين هنرها ايجاد مي‌شود.

صنعت كاشي‌سازي و كاشي‌كاري بيش از همه در تزئين معماري سرزمين ايران به طور اخص بناهاي مذهبي به كار گرفته مي‌شد البته گاه نيز بر سردر ورودي منازل و در داخل بنا و حوضخانه‌ها هم به كار مي‌رفت.

در حال حاضر متولي كاشي‌كاري وزارت ارشاد است كه متأسفانه تا به حال كلاس براي آموزش كاشي‌كاري برگزار نكرده است. در ايران همه كلاس‌هاي آموزشي صنايع دستي از خاتم‌كاري و خطاطي گرفته تا زردوزي و تذهيب و... توسط مسئولان برگزار مي‌شود به جز همين هنر اصيل ايراني كه با بي‌مهري مسئولان مواجه شده است. استقبال مردم براي آموزش اين هنر در كلاس‌هاي خصوصي زياد است و اين استقبال مي‌تواند براي از بين نرفتن و فراموش نشدن اين هنر تا حدي اميدواركننده باشد اما حيف كه با كم بودن چنين كلاس‌هايي ممكن است اين هنر قديمي به فراموشي سپرده شود.

در پايان ذكر اين نكته ضروري است كه مراد كاشي‌كار و كاشي‌ساز از خلق چنين آثار هنري تنها رفع احتياجات عمومي و روزمره نبوده، بلكه شناخت هنرمند از زيبايي و ارضاي تمايلات عالي انساني و مذهبي، مايه اصلي كارش بوده است. مخصوصاً اگر به ياد آوريم كه هنرهاي كاربردي بيشتر جنبه كاربرد مادي دارد، حال آنكه خلق آثار هنري نمايانگر روح تلطيف‌يافته و معنوي انسان است.

«گردآوري و خلاصه‌شده از روزنامه همشهري»

 

يكشنبه 13 تير 1389 - 8:53


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری