سه‌شنبه 21 آذر 1396 - 8:5
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

شادماني قرآني

 

 

بررسي کتاب فرح و شادي ممدوح و مذموم در قران و روايات

اثر خانم الهام قاهري را موسسه انتشارات اميرکبير در سال 88 روانه بازار نشر کرده است. موضوع مورد بحث کتاب از موضوعات مورد توجهي است که از طرفي هميشه مورد بحث و چالش بوده و از طرفي به دلايل مختلف قابل تبيين و تحقيق کامل نبوده است. همچنين موضوع شادي در بسياري موارد موجب برانگيختن اعتقادات اشتباه در جامعه نسبت به اين مقوله نيز شده است. با نگاهي کلي به اثر خانم قاهري متوجه اين موضوع مي شويم که حداقل در ابتدا ايشان مانند ساير آثار مشابه با اين نوع مباحث روبرو نشده است؛ و اثر بيشتر حالت تحقيقي و پژوهشي دارد. که اين نکته را مي توان از فهرست دقيق و تفصيلي آن و همچنين تعدد منابع مورد استفاده محقق ( بهتر است از خانم قاهري با واژه محقق و يا دست کم مولف در مورد اين اثر ياد شود. ) در بررسي اين موضوع متوجه شد. البته اينکه ميزان موفقيت ايشان در اين پژوهش چقدر بوده است بسيار جاي بررسي دارد و کم کم در طول بررسي در اين مورد نکاتي را ذکر خواهيم کرد.

اما اين اثر از نظر ظاهري مانند هر پژوهش پايان نامه اي ديگري در ابتدا به بيان کليات موضوع مورد نظر خود پرداخته است. فصل اول اثر با نام کليات پژوهش شامل مقدمه، بيان مسئله، سوال هاي تحقيق، فرضيه هاي تحقيق، اهداف تحقيق، پيشينه تحقيق و روش تحقيق مي شود. در واقع مولف کتاب با ذکر اين دسته بندي براي فصل اول کتاب خود بر تحقيقي بودن اثر تاکيد دارد.در مقدمه و بيان مسئله مولف به انگيزه هاي توليد چنين اثري پرداخته است. توجه به اين که شادي از نظر قرآن و روايات چگونه است و تائيد ان به چه صورت است و همچنين نگراني مخلوط شدن اعتقادات اشتباه و خرافي در اين مورد که بعضا باعث برداشت اشتباه از دين مي شود؛ تا جايي که بعضي شادي را در اسلام به کلي نهي مي کنند و بعضي نيز، برعکس چنين رفتاري را نشان مي دهند؛ مسئله اي است که مولف را به تحقيق در اين مورد وا داشته است. اما مهمترين قسمت هر تحقيق سوال ها و فرضيه هاي تحقيق است. در اين بخش تقريبا مانند ساير نمونه هاي مشابه مولف سوال هايي مطرح کرده و تعدادي از آن را با درآوردن از حالت سوالي به عنوان فرض اوليه تحقيق پذيرفته است. از نظر آموزه هاي روش تحقيق، سوال تحقيق يعني پرسشي که قرار است محقق در طول جستجوي خويش به پاسخ آن دست يابد و فرض تحقيق در واقع بياني است که در انتهاي تحقيق درستي يا نادرستي آن اثبات مي شود. اما در مورد اين اثر هرچند با سوال هاي مناسبي روبرو هستيم اما با فرض هاي مناسبي روبرو نشده ايم. به نظر مي رسد علت اين موضوع اين است که مولف تعريف درستي از فرضيه هاي تحقيق نداشته و آن را با پيش فرض هاي تحقيق اشتباه گرفته است. البته به علل اين موضوع هم خواهيم پرداخت؛ اما بايد گفت اگر نام بخش فرضيه هاي تحقيق پيش فرض هاي تحقيق گذاشته مي شد شايسته تر بود. در تعريف، پيش فرض هاي تحقيق اصول، قوانين و پارادايم هايي است که پذيرفته شده اند و محقق با توجه به آن ها کار پژوهشي خويش را جلو مي برد. مثال خيلي ساده آن در پژوهش هاي فني قواعد فيزيکي است. مثلا قانون سوم نيوتن. که همه آن را پذيرفته و با توجه به آن به ادامه تحقيق خود مي پردازند. نه کسي قرار است آن را نفي کند و نه کسي قرار است آن را اثبات دوباره کند. چون قبلا ثابت شده است و در تحقيق ما تنها به عنوان يک پيش فرض که حتي نيازي به نوشتن ندارد مورد استفاده قرار مي گيرد. اما در تعريف فرضيه هاي تحقيق ساده ترين تعريف اين است که بگوييم: فرضيه حدس و پيشبيني هوشمندانه محقق است. در واقع ما در طول پژوهش به دنبال اثبات و يا رد فرضيه خود هستيم. در حالي که در اين تحقيق فرض هاي تحقيق به صورت پيش فرض و اثبات شده در نظر گرفته شده اند و از آن ابتدا مشخص است که قرار نيست تلاشي در اين زمينه صورت بگيرد. اما علت مهم تري نيز بر اين قضيه اثر گذار است. در يک تقسيم بندي کلي پژوهش يا در علوم دقيق، مثل علوم فني و مهندسي صورت مي گيرد و يا در علوم نادقيق مثل علوم انساني صورت مي گيرد. حوزه اين تحقيق در حالت کلي در علوم انساني قرار دارد و در بسياري موارد داراي معيار هاي مشترک در روش تحقيق است. اما اگر کمي دقيق تر باشيم بايد گفت که اين تحقيق در حوزه خصوصي تري از علوم انساني، يعني علوم اسلامي نيز قرار دارد؛ که اين موضوع روش ها، معيار ها و مناسبات جديدي را به تحقيق ما اضافه خواهد کرد. به طور خلاصه برعکس روش تحقيق در علوم انساني که به دليل نادقيق و قطعي نبودن نتايج کمتر با اصول و قوانين علمي طرف هستيم و پارادايم خاصي وجود ندارد؛ در علوم اسلامي به دليل اينکه منشا و منابع مورد تحقيق ما ديني آسماني است و بر پايه کتابي که معجزه اش مي دانيم و رواياتي از معصومين پايه گذاشته شده است، داراي اصول پذيرفته شده بسياري است. اين موارد را در علوم اسلامي مکتب مي ناميم. در پژوهش اسلامي هميشه تاکيد بر اين بوده که به پژوهش از درون صروت بگيرد و بر عکس آنچه که ما در علوم انساني در نهايت مي توانيم بگوييم اين فرض فقط رد نشد و چيزي را نمي توان اثبات قطعي کرد؛ در علوم اسلامي ما قطعيت هاي زيادي داريم که در پژوهش خود سعي داريم پيوند عقلاني آن ها را به نمايش بگذاريم و در واقع فرضيه اي وجود ندارد و هرچه هست پيش فرض است و از قبل مورد قبول.

در قسمت بعدي اين فصل مولف به بيان اهداف تحيق پرداخته و همچينين پيشينه اي از تحقيق در اين مورد ارائه داده که نشان دهنده اين است که در اين مورد قبلا کمتر کار علمي خاصي صورت کرفته است. در نهايت نيز محقق به بيان روش تحقيق خود پرداخته و همانطور که انتظار مي رفته است از روشي کتابخانه اي و مبتني بر مطالعه، تحقيق، گردآوري مطالب و تجزيه و تحليل آن ها براي انجام پژوهش خود نام برده است. که در ادامه به مرور در زمينه روش تحقيق نيز نکاتي را ذکر مي کنيم.

اما پنج فصل بعدي کتاب در واقع با توجه به همان سوالات و اهداف تقسيم بندي شده است و يک به يک به ذکر موضوعاتي در اين مورد پرداخته است. فصل دوم با عنوان مفهوم شناسي فرح و شادماني و کاربرد آن در قرآن و روايات، بيشتر سعي کرده به بررسي واژه شادي و فرح بپردازد و با ذکر مترادف ها و متضاد هاي آن تعريف دقيق تري از اين واژه به مخاطب ارائه دهد. بررسي معني شادي و فرح در لغت نامه ها، از زبان علما و روان شناسان و متفکران، ذکر انواع شادي، بررسي کاربرد واژه فرح و شادي در آيات قرآن و روايات، اشاره به برخي معيار هاي ارزشي در روايات، معرفي آياتي که جلوه هاي مثبت و ستوده فرح و شادي را مطرح مي کنند و در نهايت ذکر تفاوت هاي شادي هاي دنيوي و اخروي، همه تلاشي بوده است که مخاطب به تعريفي کامل از اين واژه برسد. هرچند که شادي در ظاهر بسيار ساده به نظر مي رسد و به راحتي مي توان تشخيص داد که يک فرد شاد است يا غمگين، اما در تعريف با نکات بسيار متفاوتي روبرو مي شويم و تعاريف مختلفي از واژه شادي ارئه شده است که جمع بستن آن ها در يک تعريف کلي نه تنها مشکل به نظر مي رسد؛ بلکه به لحاظ علمي نيز آنچنان پاسخگو نيست. با اين اوصاف فصل دو به نظر به خوبي توانسته از پس تعريف اين واژه برآيد و با ذکر تعاريف اين واژه و مثال هاي مختلف از منابع گوناگون و بدون دخالت دادن نظر شخصي ديد درستي را به مخاطب خود ارائه دهد و از همه مهمتر توانسته يک ديد کلي ابتدايي به دست دهد که منظور از شادي در قرآن چيست.. که فصول ديگر حول اين موضوع به بحث و ارائه اطلاعات پرداخته اند.

فصل سوم با عنوان: انواع، معيار ها و عوامل موثر فرح و شادماني از نظر منظر قرآن و روايات شروع شده است. اين فصل که حجيم ترين فصل کتاب را نيز تشکيل مي دهد را شايد بتوان به عنوان مهمترين فصل آن نيز دانست. در فصل سوم مولف با ذکر انواع فرح و شادماني، معيار ها و عوامل معنوي فرح و شادماني ممدوح مانند فضائل اخلاقي و صفات عاليه انساني، اعمال صالح، کار و فعاليت سالم، عوامل مادي و انگيزه هاي خنده، و همچنين ذکر مثال هاي متعدد و واقعي براي هرکدام به بررسي معيار ها و شناخت آن ها بپردازد. در اين جا نيز نکته حائز اهميت اين است که محقق تنها به گردآوري اطلاعات پرداخته و بدون ارائه نظر شخصي، در هر جا با اشاره به منبع مورد استفاده خود به ذکر موارد و مثال ها پرداخته و سعي کرده به غناي ادبيات تحقيق بيفزايد.

در فصل چهارم به بررسي معيار ها و عوامل شادماني مذموم از منظر قرآن و روايات پرداخته شده است. در واقع آنچه در دو فصل قبلي گفته شد شناخت شادي و فرح و همچنين مثال هايي از نوع درست آن از منظر قرآن و روايات بود. يعني آنچه در فصل سوم، بررسي انواع ممدوح شادماني و فرح از اين منظر ناميده شده بود. اما در فصل چهارم مولف با گردآوري مواردي، نافرماني در برابر دستورات الهي، رذائل اخلاقي و رفتارهاي نا پسند و... و همچنين آوردن مثال هايي در هر مورد به توصيف اين نوع از شادي ها پرداخته است. نکته جالب در مورد اين فصل اعتقاد به اين است که همين شادي ها به علت مذموم بودن در نهايت به غم و اندوه تبديل مي شوند و علاوه بر مزموم بودن از نظر قرآن و روايت، که آن را شايسته يک فرد مومن نمي داند؛ در نهايت نيز شادي و فرحي موقتي است و آن حالت پايدار شادي و فرح را در فرد ايجاد نمي کند. فصل چهارم را نيز همچون دو فصل قبلي از نظر آموزه هاي روش تحقيق بايد جزو ادبيات و اطلاعات تحقيق در نظر گرفت. که نويسنده تنها با گردآوري مناسب آن و بدون دخالت منبعي غير از قرآن و روايت به شرح موضوع پرداخته است.

فصل پنجم به بيان موانع شادي و فرح از منظر قرآن و روايات پرداخته است. در اين فصل مولف با تقسيم اين موانع به دو نوع شناختي و رفتاري و ذکر موارد و مثال هايي سعي کرده در صفحاتي مختصر شناختي نسبي را در مخاطب در اين باره ايجاد کند.

در فصل ششم به عنوان فصل انتهايي کتاب جلوه ها و برخي مصاديق شادمانان در قران و روايات بازگو شده است. با نظر به اينکه مومناني که با شادماني ممدوح آميخته اند داراي ميژگي هاي رفتاري و ظاهري خاصي هستند؛ مولف به گردآوري اين ويزگي ها از لابلاي آيات قرآن و روايات پرداخته است. از اين دست شکوفايي و خلاقيت، دورانديشي، رعايت حقوق ديگران، سلامت جسم و روح و... را مثال زده و در هر مورد توضيحي مختصر ارائه کرده است. در قسمت بعدي جلوه ها و آثار فرح و شادي مذموم را فهرست کرده است. مواردي مثل غافل شدن از ياد خدا، ذلت و خواري، گمراهي و ظلالت و... از موارد اين بخش است که توضيحات کوتاهي نيز به آن افزوده شده است. و در نهايت در انتهاي اين فصل مولف با آوردن مثال ها و داستان هايي واقعي از مصاديق فرح و شادي ممدوح و مذموم ياد کرده است. داستان شادي ساره، شادي حضرت سليمان (ع)، شادي پيامبر اکرم (ص)، شادي امام حسين (ع) و يارانش در کربلا به عنوان مصاديق شادي ممدوح و از طرفي شادي فرعون و قارون به عنوان شداي مذموم به عنوان پايان بخش آخرين فصل اين اثر آورده شده است.

انتهاي اثر نيز در صفحه اي به عنوان نتيجه گيري مولف به ذکر نتايج تحقيق خود پرداخته است. که بصورت قابل پيشبيني نتايج همان فرضيه هاي تحقيق است که در ابتداي اثر ذکر و بحث شد.

در نهايت هرچند اثر پيش رو با در نظر گرفتن منابع متعدد تهيه شده و مشخصا براي گرداوري اطلاعات مرتبط زحمت زيادي کشيده شده و وقت کافي گذارده شده است؛ اما همه مراحل يک تحقيق علمي در آن رعايت نشده است و خلا هايي در بعضي قسمت هاي آن مشاهده مي شود. البته بايد يادآور شد که در همين قسمت هاي انجام شده، با کار قابل تامل و مورد قبولي طرف هستيم که مطمئنا مورد استفاده فراوان دارد. اما اين خلاها به اين دليل ذکر مي شود که قابليت کامل شدن دارند و مي توانند محقق را به نتايج بهتري رهنمون کنند. طبق آموزه هاي روش تحقيق علمي يک تحقيق کامل به صورت کلي داراي شش مرحله است. در ابتدا محقق بايد به بيان مسئله بپردازد. وجود مسئله در اين اثر واضح و روشن است و به درستي بيان شده است. مرحله بعد بيان فرضيه يا سوال تحقيق است که محقق با توجه به مسئله با سوالي که با آن  روبرو مي شود و يا فرضيه دارد که در جهت اثبات يا رد آن شروع به تحقيق مي کند ( در اين مورد به اندازه کافي بحث شد. ). مرحله بعد تهيه ابزار سنجش است. در اينجا متاسفانه خلاهايي در اين اثر مشاهده مي شود که غيرقابل انکار است. هرچند که ماهيت تحقيق که در حوزه علوم اسلامي قرار مي گيرد تا حدودي اين عيب را پوشش دهد؛ اما باز هم محقق مي توانست در اين زمينه بيشتر کار کند و يا دست کم توضيحات و توجيهات خود را با مخاطب در ميان بگذارد. مرحله بعدي گردآوري و تجزيه و تحليل اطلاعات است. هرچقدر محقق در گردآوري اطلاعات در اين اثر موفق بوده و توانسته با مراجعه به منابع متعدد به گردآوري خوب و کاملي بپردازد و دسته بندي مناسبي از آن ارائه کند، ( تمام فصول به ارائه همين اطلاعات گردآوري شده و البته خوب دسته بندي شده مي پردازد. ) در زمينه تجزيه و تحليل نهايي اطلاعات ناموفق بوده است. البته اين به معناي نتيجه گيري اشتباه در نهايت تحقيق نيست. چرا که مشخصا و به دليل ماهيت تحقيق در علوم اسلامي که همان بررسي موارد از درون دين است، نتايج قابليت پيشبيني بالايي دارند و تنها نويسنده در جهت اثبات آن ها شواهدي ارائه مي کند. شايد يکي از علت هاي ضعف اثر در بخش تجزيه و تحليل هم اين باشد که محقق نتيجه را آنقدر بديهي ديده که تجزيه و تحليل اطلاعات را کاري بيهوده دانسته است. که البته اين فرض درستي نيست و تنها يکي از علل تجزيه و تحليل کشف نتايج است و علل ديگري نيز مثل نمايش راه کشف نيز مورد نظر است. و در نهايت تهيه گزارش نهايي تحقيق و نتيجه گيري که قائدتا درست و قابل اعتماد است.

در نهايت بايد گفت کتاب فرح و شادماني ممدوح و مذموم از منظر قرآن و روايات، اثري است که باتوجه به حجم کمش و استفاده از منابع مختلف توانسته به موفقيت خوبي دست يابد و در گرداوري اطلاعات و دسته بندي آن ها موفق عمل کند. اين اثر مي تواند راه گشاي کار هاي بعدي در اين زمينه و حتي کار بيشتر روي خود آن باشد. نقدهايي نيز که بر اثر وارد است تنها از منظر نقد قابل بررسي و تحليل است و اگر اين اثر نتوانسته آنچنان که بايد و شايد به همه جوانب يک تحقيق علمي بپردازد، جاي خرده گرفتن بر مولف آن نيست؛ چرا که کس ديگري هم آنچنان از پس اين نوع کارها برنيامده است و در اين زمينه هنوز جاي کار فراواني وجود دارد.

با آرزوي توفيق براي خانم قاهري در تاليف آثار بعدي در اين زمينه و تشکر از انتشارات اميرکبير براي انشار اين اثر ارزشمند؛ با آرزوي تداوم.

 

 

 

چهارشنبه 12 خرداد 1389 - 13:20


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری