يكشنبه 30 مهر 1396 - 11:51
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

حسين آرياني

 

عطر اسلام پشت پردۀ آهنين

 

نگاهي به سينماي كشورهاي مسلمان ؛ سينماي تاجيكستان

 

تاريخ سينماي تاجيكستان از نوامبر 1929 شروع مي‌شود. در اين تاريخ، مردم نخستين‌ فيلم ساخته­شده در تاجيكستان را تماشا كردند. سه روس مهاجر، سازندگان اين فيلم بودند: وانريلين كوزين، آرتم پيشه و يچ و نيكلاي گزولين. نخستين استوديو نيز سال بعد به وجود آمد، به نام تاجيك كينو، در اين استوديو فيلم‌هاي خبري هفتگي و نيمه­مستند و نيمه­داستاني ساخته شدند. كاميل يارمائوف در سال 1931م. از مدرسۀ سينمايي مسكو فارغ‌التحصيل شد و همراه با ليديا پچوزينا (كارگردان اوكرايني) نخستين فيلم داستاني را در سال‌هاي 33ـ1932 ساخت و در 1934م. نخستين فيلم مهم تاجيكستان را به عنوان «مهاجر» كارگرداني كرد.

فيلم به مزارع متمركز دوران استالين مي‌پردازد. صاحبان زميني «متوسط» كه نه خيلي ثروتمند هستند و نه خيلي فقير، طي اين روند از بين مي‌روند. يكي از اين مزرعه‌داران به افغانستان مي‌گريزد، و چون در اين كشور موفّق نمي‌شود، به تاجيكستان برمي‌گردد و به يك مزرعه متمركز مي‌پيوندد. تراژدي آن دوران در سرنوشت اين مرد به نمايش درمي‌آيد. به رغم صامت بودن، فيلم در انتقال احساسات شخصيت‌ها موفّق است. پس از ساخت سه فيلم ديگر، يارماتوف به ازبكستان مي‌رود.

در اواخر دهۀ 1930م، سخت‌‌گيري‌هاي حكومتي باعث شد بسياري از فيلم­سازان و بازيگران قرباني شوند. فيلم­سازي تقريباً به توقّف رسيد. پس از جنگ نيز «نظريه شاهكارها» (ارائه شده توسط استالين) با وفاداري كامل رعايت مي‌شود: «بهتر است فيلم‌هاي اندكي به وجود آيند، اما هر يك بايد يك شاهكار شود». به همين دليل ميزان توليدات كاهش مي‌يابد. نسل دوم فيلم­سازان پس از كاميل يارماتوف از 1955م. به بعد ظاهر مي‌شوند. طي بيستمين كنگرۀ حزب، عصر جديدي در تاريخ سينماي اين جمهوري آغاز مي‌شود. بوريس كيميا گروف، شمسيج كياموف و طاهر سابيروف مهم‌ترين كارگردان‌هاي اين دوره هستند. در سال 1956 ساخت فيلمي بر اساس داستان كلاسيك صدرالدين آينه، با نام «دوكوندا» آغازي بر اين دوره جديد است. فيلم سرگذشت يك تاجيك فقير است كه به انقلاب كشيده مي‌شود. در دهه بعد كيميا گروف فيلم‌هايي با موضوع‌هاي معاصر مي‌سازد، مانند «مسئوليتي سنگين» كه بررسي زندگي دكترهاي جوان است. «سرنوشت شاعر» را كيميا گروف بر اساس شرح حال رودكي ساخت. «دوست من نوروزوف»، نخستين فيلم توقيف شده است كه نيكلاي ليتوس و شميج كياموف آن را در سال 1957م. ساخته‌اند. فيلم، داستان كشاورز مبتكري است كه بايد با موانع به وجود آمده توسط صاحبان قدرت روبه‌رو شود. «زومرادا» ساختۀ رافيموف و داويسون در سال 1962م. ماجراي دختر جواني را مطرح مي‌كند كه براي درس خواندن از روستا به شهر مي‌آيد. معلم، كسي كه دنياي جديد از دانش‌ و آزادي را به وي مي‌شناساند، عاشقش مي‌شود و با وي ازدواج مي‌كند. او همسر را به خانه‌اش در دهكده مي‌آورد. خيابان‌هاي منتهي به خانه مدام باريك و باريك‌تر مي‌شوند. و خانه تبديل به يك قفس مي‌شود. «زومرادا» عليه زندگي تاريك و خفقان‌آورش طغيان مي‌كند.

از سال 1965م. سومين دورۀ تاريخ سينماي تاجيكستان با تنوع در سبك‌ها و تم‌ها شروع مي‌شود. در اين دوران، كارگردان‌هاي جديد متوجه نياز به خلق سينماي جديدي شدند، اتفاقي كه در گرجستان و قرقيزستان روي داده بود.

كارگردان‌هاي قديمي‌تر، چون كيميا گروف، فيلم‌هاي تاريخي و اسطوره‌اي مي‌سازند: «حماسه رستم» و «رستم و سهراب». كارگردان‌هاي جوان‌تر به گذشته‌اي نه چندان دور روي مي‌آورند. صحبت حميدوف، نويسندۀ داستان‌هاي پليسي و حادثه‌اي، «راز زندان پووياك» را مي‌سازد. مارگريتا قاسمووا در فيلم «تابستان 43» به مردان بسيار جوان در دوران جنگ مي‌پردازد.

مسائل اخلاقي در اين دورۀ فيلم­سازي، اهميت بسيار دارد. «زمزمه جويبار در برف‌هاي ذوب شده» (1982) روش زندگي در سال‌هاي جنگ را با موقعيت امروزي بررسي مي‌كند. والريج آخادوف در فيلم «اسرار خانوادگي» اين تم را در رابطه با پدرسالاري به كار مي‌گيرد كه اقتصاد و اخلاق را به شيوه‌اي مستبدانه در كنترل دارد.

سينماي پرستوريكا از سال 1985م. شروع مي‌شود. با رها شدن از كنترل عقيدتي، ساخت آثار مستند رشد مي‌كند و كارگردان‌ها به مسائل مردم مي‌پردازند. پولاد احمدوف در فيلم «دست اول» (1988) از اين گرايش دوستي براي توجه به مذهب استفاده مي‌كند. به رغم چندين دهه فشار، اعتقادهاي مذهبي همچنان در ميان مردم وجود دارد. در سال‌هاي خفقان كه مردم تاجيكستان پشت پردۀ آهنين اتحاد جماهير شوروي محصور بودند و حتّي مساجد همگي تعطيل شدند، با وجود آن كه سال‌ها فضاي اختناق طول كشيد ولي ايمان مردم تاجيكستان نه تنها رنگ نباخت بلكه پُررنگ‌تر و عميق‌تر شد.

در فيلم «موتيف»، مريم يوسووپودا با كساني مصاحبه مي‌كند كه شاهد اختناق استاليني دهۀ 1930 بوده‌اند و تصويري تكان‌دهنده از آن دوران را به وجود مي‌آورد. نقطۀ مقابل اين فيلم «استالين آباد 1937»، محصول 1989م. ساختۀ گنادي آرتيكوف است. فيلم به ناپديد شدن رهبران حزب در دهۀ 1930م. مي‌پردازد.

يكي ‌ديگر از كارگردان‌هاي مطرح تاجيك، دولت خدانظروف است كه در فيلم‌هاي داستاني و مستند به اهالي پامير مي‌پردازد. وي كارگرداني را از بوريس كيميا گروف آموخت ـ متصدي دوربين فيلم‌هاي او بود ـ تاريخ و سنّت در فيلم‌هاي خدانظروف نقش مهمي دارد. يكي از فيلم‌هاي خدانظروف به نام «استاد» (1988) سرگذشت ابوالقاسم لاهوتي است و منابع آرشيوي را براي نمايش زندگي شاعر به كار مي‌گيرد. اما در طول سال‌هاي اخير، او فرصت فيلم‌سازي پيدا نكرده است.

«بخاراي مقدس» (1991) ساختۀ ساديكوف متعلّق به گونه‌اي خاص است. اين فيلم به غارت يك شهر كهن مي‌پردازد: در سال‌هاي اختناق استالينيستي، صاحبان كتاب‌هاي عربي مورد تعقيب قرار مي‌گرفتند. كميتۀ اطلاعاتي، ثروت فرهنگي بخارا را به سرقت مي‌برند يك آلماني تنها دستنويس­‌هاي عتيقه را نگه مي‌دارد و شب‌ها دخترش كه بر بام خانه‌ها راه مي‌رود، شاهد رويدادهاست و تلاش دارد با اجراي آثار باخ، شهر را بيدار كند. فيلم از لحاظ بعدي جالب توجه است.

در طول سال‌هاي اخير، شرايط تغييريافته و حمايت‌هاي مالي دولتي براي فيلم­سازي به كلّي حذف شده است. دوران پرستوريكا و گلاسنوست منجر به تشكيل شركت‌هاي مستقل فيلم‌سازي شد. كه بانك‌ها، تعاوني‌ها، شركت‌هاي داخل و خارجي در آن‌ها سرمايه‌گذاري كرده‌اند. و اين سيستم فيلم‌سازي تا به امروز ادامه دارد. اكنون به جز استوديوي تاجيك­فيلم با شش يا هفت فيلم در سال (داستاني، مستند و انيميشن) 9 شركت نيز فعاليت مستقل دارند. به عنوان مثال، هومافيلمز را كريم محمودوف در ماه مه 1991 به وجود آورد. وي به مدّت دو دهه در استوديوي ازبك فيلم فعاليت داشت. فيلم‌هاي كم‌هزينه را خود سرمايه‌گذاري مي‌كند، و براي ساخته‌هاي پُرهزينه، سرمايه را از منابع ديگري فراهم مي‌آورد، مثل شركت‌هاي فرانسوي، انگليسي و آلماني. دو فيلم‌ساز سرشناس اين جمهوري، مريم اوسوپودا و بختيار خودواينازاروف هستند كه با «هومافيلم»‌ همكاري دارند.

بحران اقتصادي تاجيكستان ضربۀ شديدي بر استوديوها وارد آورده است. «تاجيك­فيلم» از تعداد كاركناش كاسته و بسياري از كارگردان‌ها به سوي استوديوهاي ديگر روي آوردند. دليل ديگر اين كاهش را بايد هزينۀ رو به افزايش توليد دانست. اما با وجود تمامي اين مشكلات، فيلم­سازان تاجيكستان پُرشور و پُرتوان به ساختن آثارشان ادامه مي‌دهند و به چشم‌انداز روشن آينده در عرصۀ سينما اميد بسته‌اند.

 

 

سه‌شنبه 4 خرداد 1389 - 13:14


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری