چهارشنبه 20 آذر 1398 - 22:54
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

مضامين حماسي (در متن‌هاي ايران باستان و مقايسه آن با شاهنامه فردوسي)

 

مضامين حماسي (در متن‌هاي ايران باستان و مقايسه آن با شاهنامه فردوسي)

به كوشش ژيلا ده‌بزرگي

انتشارات اميركبير

نوبت چاپ 88

روايت‌ها و داستان‌هاي كهن ايراني يادگاري از گذشته تاريخ مردم است. اين روايت‌هاي بر مبناي معاني ژرف و عميقي استوارند كه از انديشه‌ها، باورها و تمايلات مردم باستان سرچشمه مي‌گيرند. با دستيابي به مضامين روايت‌‌ها تصويري از انسان كهن را مي‌بينيم كه براي تحقق بخشيدن به برخي از آرمان‌هايش، با رويدادهايي روبه‌رو مي‌شود و مبارزاتي را انجام مي‌دهد.

در متن‌هاي باستاني چون اوستا و پهلوي، اشارات و داستان‌هاي كوتاه رزمي بسياري ديده مي‌شود. مضامين موجود در متون كهن نشان‌دهنده سير صعودي تمدن بشر به سوي آينده است. شمار زيادي از اين مضامين كاملاً رزمي هستند. در انتقال داستان‌هاي كهن از گذشته به آينده، مضامين آن‌ها شكل‌هاي متفاوتي مي‌يابد. ثبات، نوزايي، حذف، دگرگوني، اما نامداران حماسه‌ساز بدون دگرگوني نقش ثابتي را در داستان‌هاي كهن و حماسي بر عهده دارند.

در اين كتاب با بهره‌گيري از متن‌هاي موجود ايران باستان و تواريخ نخست اسلامي و شاهنامه فردوسي، مضامين حماسي با بن‌مايه‌هاي باستاني از داستان‌هاي كهن استخراج گرديده و با نمونه‌هاي مشابه در شاهنامه سنجيده شده و شباهت‌ها، تفاوت‌ها، افزوده‌ها و كاستي‌ها نمايان گرديده است.

اين كتاب شامل يك مقدمه و شش بخش اصلي و نتيجه‌گيري است كه بخش نخست، به بررسي اسطوره‌، حماسه و تاريخ و ارتباط آن‌ها در شكل‌گيري مضامين، اختصاص دارد.

بنيان اسطوره چندان روشن نيست، اما يقيناً به وجود آورندگان اسطوره‌ها، مردم انديشمند و ناشناخته‌اي بودند كه در هزاره‌هاي پيشين زندگي مي‌كردند. كساني كه دين تمدن‌هاي اوليه را پي‌ريزي كردند و با قدرت تخيل فوق‌العاده، اسطوره‌ها را آفريدند و به آن جنبه تقدس بخشيدند.

همچنين در تعريف حماسه‌ آمده است: حماسه، صورت هنري از مجموعه عواطف و احساسات مردمان يك سرزمين است كه طي روزگاري دراز، در ادبيات ملل پديدار شده است. هر آنچه كه اين عواطف و احساسات را بيشتر تحريك مي‌كرد، مانند جنگ، نابرابري، فداكاري و ميهن‌پرستي، بازتاب آن در شكل و رنگ حماسه‌ها بيشتر ظاهر مي‌شد.

نويسنده در خصوص ظهور اسطوره و حماسه آورده: اسطوره و حماسه در فرهنگ و ادب ملل به يك باره نموده پيدا نكرد حتي حوادث و رشادت‌هاي قهرمانان يك سرزمين در جريان واقعه‌اي خاص، نقشي در ساخت همزماني اسطوره و حماسه نداشت، چرا كه در زمان وقوع حادثه، بيننده تفاوتي بين كار پهلوان با ساير كارهاي عادي بشر قائل نمي‌شد.

در ادامه اين موضوع ضمن برشماري اشتراكات اسطوره و حماسه به اجمال به توضيح هر يك پرداخته شده است.

برخي از اين اشتراكات، زمان و مكان، انتقال ارزش‌هاي فرهنگي جامعه‌هاي باستان، شخصيت‌هاي اساطيري و حماسي، شگفتي‌ها و... مي‌باشند كه در قسمتي از آن آمده است: عمده‌ترين عامل در ساخت اسطوره، نيروي تخيل است اسطوره سرشار از كارهايي است كه خدايان و قهرمانان ديني در شكل فوق بشري انجام مي‌دهند... همچنين داستان‌هاي حماسي هم از شگفتي‌ها انباشته است شاهان براي بدست آوردن سلطنت و حفظ آن، كارهايي را انجام مي‌دهند كه از توان فرد عادي خارج است. مبارزه با دشمنان عظيم‌الجثه و تنومند از سوي پهلوانان و نامداران، شيوه زندگي، خوراك و بسياري مسائل ديگر، قدرت فرابشري آنان را بيشتر نمايان مي‌سازد.

در قسمت ديگري از اين بخش در راستاي پيدايش حماسه در ايران باستان، مواردي نظير مهاجرت آريائيان و تغيير نگرش آن‌ها به زندگي، ظهور آيين زردشتي با ساختار جديد اساطيري، خدايان باستان و پيوند آن‌ها با حماسه، بررسي مي‌شود.

به نقل از كتاب حاضر، در ايران با ظهور آيين زردشت، اصلاحاتي در ساختار دين و باور مردم باستان روي داد. خدايان و قهرمانان آيين قديمي و آريايي در تعاليم زرتشت رنگ باختند و حتي برخي چون جم (اوستا: yima) مورد بي‌توجهي قرار گرفتند.

بخش دوم اين مجموعه به اشارات و روايات حماسي و مضامين بازمانده از اساطير كهن در اوستا اختصاص دارد.

بنابر آيين زرتشتي، اهورامزدا پس از آفرينش امشاسپندان، ايزدان را آفريد. آن‌ها از مقدسان دين زرتشت به شمار مي‌آيند و در براب آن‌ها، ديوان، مظاهر بد و پليد، قرار مي‌گيرند كه «انگره مينو» يا اهريمن سردسته آنان است.

گفتني است شماري از ايزدان از خدايان باستان هستند و پيش از زرتشت هم جنبه خدايي داشته‌اند، مانند مهر، آناهيتا، واي، تيشتر و بهرام، ايزدان باستان در آفرينش و زايش جهان و شكل‌دهي به هستي، سهم عمده‌اي بر عهده داشتند.

اين خدايان هر يك انتقال‌دهنده بخشي از مفاهيم كلي و عميق بودند.

در كتاب حاضر و در بررسي مضامين حماسي اوستا، كوشش مي‌شود تا ضمن معرفي كهن‌ترين بخش‌هاي اوستا و با ارائه تعريف كلي از هر بخش، به بيان روايت‌ها و اشارات باستاني پرداخته شود. سپس در پايان هربخش مضامين به همراه آيات و اشارات آورده مي شود.

از جمله اين مضامين حماسي: گاهان، هفت‌ها، يسنا، نقش‌هاي هوم، يشت‌ها و... مي‌باشد كه يشت‌ها يكي از مهم‌ترين قسمت‌هاي اوستاست كه عمدتاً به ستايش ايزدان كهن ايراني مانند مهر، آناهيتا و تيشتر و... اختصاص دارد.

برخي بر اين باورند كه يشت‌ها در زمان‌هاي مخلف سروده شده‌اند. چنان كه آغاز نظم آن را به پيش از دوران هخامنشي و تداوم آن را تا اواسط عهد اشكاني مي‌دانند.

در قسمت ديگري از اين بخش ضمن بررسي مضامين حماسي اوستا مي‌خوانيم: برخي از ايزدان در اوستاگاه با قالب‌هاي مادي، بسيار پرتوان در برابر دشمنان بدانديش پديدار مي‌شوند و مبارزات خشونت‌باري با آنان دارند كه مضامين حماسي زيبايي را به وجود آورده است. اين مضامين در حماسه‌هاي بعدي در چهره انساني پديدار مي‌شوند.

در بخش سوم كتاب، روايت‌هاي حماسي كهن، به همراه چهره‌هاي حماسه‌ساز و مضامين مربوط به آن‌ها در منابع پهلوي معرفي مي‌شوند.

در مقدمه اين بخش آمده است، پس از آنكه زبان‌هاي باستاني جاي خود را به زبان‌ پهلوي دادند تحول جديدي در زبان روي داد كه به موازات آن سايه روشن‌هايي از فرهنگ كهن با تفصيل بيشتر به زبان جديد انتقال يافت. تلاش براي ترجمه و تفسيرهاي پهلوي و نگارش كتاب‌هاي ديني و غيرديني در زمان ساسانيان، سبب شد تا بر روايات ديني و ملي، شاخ‌ و برگ‌هايي افزوده شود. علاوه بر اين داستان‌هايي نگارش يافت كه شخصيتي تاريخي در آن نقش‌آفريني داشت.

گفتني است: گشتاسب و زرير، از جمله كساني هستند كه در آيين زرتشتي، از آن‌ها فراوان نام برده شده است و در دوره ساساني، كتابي به نام يادگار زريران با موضوع توصيف نبرد ديني گشتاسب و دلاوري‌هاي زرير در قالب حماسه و به زبان پهلوي تدوين مي‌يابد.

قسمت ديگر اين بخش، بر پايه نام شخصيت‌هاي حماسي تنظيم شده است. كارهاي اين افراد از آغاز زندگي تا مرگ، در زير عنوان هريك آمده است. ترتيب نام اشخاص با ترتيبي كه فردوسي در شاهنامه ارائه مي‌دهد، يكسان است. بنابراين با مطالعه اين فصل و مقايسه آن با زنگي حماسه‌سازان مشابه در داستان‌هاي شاهنامه، به آساني كاهش، افزايش،  حذف و يا تغييرات موجود در داستان‌ها را از ابتداي نوشته تا مرحله كمال آن در شاهنامه، مي‌توان مورد بررسي قرار داد.

نكته گفتني اين كه كيومرث نخستين كسي است كه گفتار والا را بر زبان مي‌آورد. انديشه‌هاي نيك و گفتارهاي نيك و كردارهاي نيك مردمان، تنها از او ناشي مي‌شود. «وي در آغاز هزاره سوم با گاويكتا آفريده در ساحل راست رودخانه دايسيتي، آفريده شد، او روشن چون خورشيد، او را بالا به اندازه چهارناي بود.»

به نقل از كتاب حاضر، تن كيومرث از فلز ساخته شده بود، پس از مرگ او، هفت گونه فلز در زمين پيدا شد كه با موجوديت مشي و مشيانه از نطفه او، به از كار افتادگي اهريمن و نابودي ديوان منجر شد. اين نخستين كارزار را كيومرث با اهريمن كرد.

بخش چهارم به منابع تاريخي دوران اسلامي و مطالب خداي نامه‌ها كه در آن‌ها راه يافته است مي‌پردازد. در اين بخش سعي شده است تا مضامين بازمانده از دوران كهن در تواريخ نخست اسلامي جستجو شود.

خداي‌نامه، تاريخ عمومي ايران باستان و از مهم‌ترين منابع مكتوب زبان پهلوي بود و پس از ظهور اسلام بارها به عربي ترجمه شد و مورد استفاده مورخان اسلامي قرار گرفت. غير از خداي‌نامه، كتاب‌هاي ديگري با عنوان اخبار و سير و كارنامه در موضوع تاريخ عمومي، با سرگذشت شاهان و بزرگان، از پهلوي به عربي ترجمه و موضوعاتي از آن در آثار مورخان دوران اسلامي وارد شد.

بخشي از مطالب خداي‌نامه برداشتي از دفاتر رسمي شاهان ساساني، وقايع دوران سلطنت پادشان و رسايل گوناگون ديگر مرتبط با تاريخ چون نسب نامه‌ها، فهرست جنگ‌ها يا شهرها بود. بخش ديگري هم به سنت و داستان‌هاي شفاهي رايج در ميان مردم تعلق داشت.

ادامه اين بخش كتاب بر پايه نام شخصيت‌هاي حماسي تنظيم شده است و كارهاي اين افراد از آغاز تا مرگ، در زير عنوان هر يك آمده است. ترتيب نام اين اشخاص، با ترتيبي كه فردوسي در شاهنامه ارائه داده، يكسان است. بنابراين با مطالعه اين قسمت از نوشته‌ حاضر و مقايسه آن با زندگي حماسه‌سازان مشابه در داستان‌هاي شاهنامه، مي‌توان تمامي تغييرات را مورد بررسي قرار داد.

«ايرانيان انسان اولين را كيومرث مي‌گويند. مجوسان را درباره اين كيومرث بحثي دراز است از جمله اين كه، وي مبدأ پيدايش نسل بود و زنش شابه و منشابه از جمله گياهان زميني يعني ريباس بودند.»

غير از خداي‌نامه، كتاب‌هاي ديگري با موضوع شرح يا سرگذشت بزرگان تاريخي، سرداران نامي و پهلوانان وجود داشته كه شامل داستان‌هاي حماسي و قهرماني پهلوانان و دلاوران بوده است. ابن‌نديم، اين كتاب‌ها را در گروه كتاب‌هاي تاريخي و با عنوان سرگذشت‌هاي راست نام مي‌برد. اين داستان‌ها به عربي ترجمه شد و در محيط اسلامي شهرت يافت. تا بعد از سقوط ساسانيان هم داستان‌هايي مانند داراب نامه و قهرمان‌نامه درباره سرگذشت پهلوانان قديم ايران تأليف شد. در حال حاضر، از اين منابع جز نامي در تواريخ اسلامي باقي نمانده است.

در بخش پنجم كتاب مضامين مشترك با حماسه در منابع اوستايي و پهلوي از ديدگاه كلي گردآوري شده است.

در مقدمه اين بخش از كتاب به مضامين حماسي- رزمي، پرداخته شده است و بهانه‌هاي رزمي نيز به اجمال بررسي شده است. يكي از اين بهانه‌هاي رزمي، كينه و نفرت تلقي شده است. بر اين اساس كينه و نفرت ناشي از خون بناحق ريخته ستمديدگان و ميل به كين‌خواهي ستمديده، بهانه‌اي براي بروز جنگ‌هايي در ميان مردمان مي‌شود. كي‌خسرو، براي خاموش كردن آتيش كين، افراسياب مجرم را از بين مي‌برد. منوچهر براي كين نياخواهي، مسلم و تور را مي‌كشد و...

همچنين در نقل از بهانه رزمي ديگر، بيدادي در ميراث بخش ذكر شده است به اين ترتيب كه فريدون با تقسيم سرزمين‌ها بين سه فرزندش، تخم نفرت را در دل سلم و تور، مي‌كارد. زيرا كه قسمت بهتر را به ايرج برادر كهتر مي‌دهد. اين دو، خشم خود را در اعتراض به اين تقسيم ناعادلانه، با نافرمان‌برداري از دستورات پدر نشان مي‌دهند و ايرج را به قتل مي‌رسانند.

نيرومندي و توانايي در دستيابي به تمام سرزمين‌ها و شهرياري بر هفت كشور آرزوهاي شهرياران ايراني است. جمشيد آرزومند بزرگترين شهرياري بر تمامي مردمان و موجودات نيك و بد است. ثروت و سودرساني به مردم و برقراري آرامش، از آرزوهاي اوست.

بخش ششم به مقايسه مضامين متون باستان با مضامين كهن موجود در شاهنامه فردوسي پرداخته است.

گفتني است كه روايات، داستان‌ها، اشارات و سرانجام مضامين، از ميان متون سه دوره زماني استخراج شده كه برقراري ارتباط و پيوند ميان آن‌ها كاري زمان‌بر و دشوار بوده است.

شاهنامه، انباشته از مضامين باستاني است. اشارات موجود در آثار كهن ايراني كه به شكل مكتوب، اما اندك بر جاي مانده است، در مقايسه با شاهنامه فردوسي، وجوه مشترك فراواني دارند. فردوسي، مضامين و اشارات حماسي موجود در منابع باستان را با هنرمندي و تركيبي جديد عرضه مي‌كند.

به نقل از كتاب حاضر، شاهنامه، تنها به بيان مسائل و مطالب رزمي، توصيف پهلواني‌ها و حركات نمايشي و قهرمانانه شخصيت‌ها نمي‌پردازد، بلكه نامداران حماسه فردوسي، از زمان زايش تا هنگام مرگ، داراي شناسنامه هستند، پدر و مادر، محل تولد، نحوه زندگي و مرگ، مدت زمان حيات هر يك از شاهان و نامداران در شاهنامه مشخص است. گاه عشق‌ورزي آنان نسبت به زنان، مراسم بزم، شكار و معاشرت با دشمنان داخلي و خارجي و بسياري از نكات ريز ديگر مطرح مي‌شود كه به نظر مي‌رسد اين‌ها نيز از لوازم اصلي شكل‌گيري حماسه به شمار مي‌آمدند.

مقايسه مضامين كهن حماسي- رزمي، در شاهنامه با متون باستاني از ديگر موضوعاتي است كه در ادامه همين بخش به آن پرداخته مي‌شود.

به نقل از نوشته حاضر، در شاهنامه، كين‌خواهي، محرك اصلي ايجاد جنگ‌هاي چندين‌ساله بوده است. كين‌خواهي به دو شكل است: انتقام‌جويي فرزند از قاتل پدر يا نيا و ديگر، انتقامي كه بزرگان و پهلوانان در مرگ عزيزي، از قاتل او مي‌گيرند.

در ادامه نيز به مقايسه مضامين مشترك حماسه فردوسي با متون باستان پرداخته شده است كه در اين راستا به مواردي از قبيل شهرياري هفت كشور، شاه- موبدي، شهريار آرماني، شهريار ديوكش، ناميرايي، افسونگري، ادعاي خدايي و... پرداخته مي‌شود.

«جمشيد از شهرياراني است كه در شاهنامه، نخست به ساخت ابزار جنگي مي‌پردازد و ذوب آهن را مي‌آموزد و خود و زره مي‌سازد و خفتان و برگستوان بوجود مي‌آورد پنجاه سال در اين كار رنج مي‌برد. پنجاه سال ديگر، رشتن و بافتن و دوختن جامه را به آدميان مي‌آموزد و طبقات چهارگانه پديد مي‌آورد و پايگاه هر يك را معلوم مي‌كند سپس به ديوان دستور مي‌دهد تا خاك را با آب بياميزند و خانه را به وجود آورند. گوهرها را از سنگ استخراج كنند و عطر و بوي خوش پديد مي‌آورد و كشتي‌راني را به مردمان مي‌آموزد در اين كارها نيز پنجاه سال رنج مي‌برد. سپس تختي مي‌سازد كه هرگاه اراده كند، ديوان او را برداشته، از هامون به آسمان مي‌برند...

مطالب عمده اين كتاب، معرفي حماسه‌ها از قديمي‌ترين عهد تاريخ ايران تا ظهور شاهنامه‌هاي بزرگ دوران اسلامي است. التزام نويسنده به بيان بسياري از مطالب مختلف در باب تقسيمات حماسه و معرفي آثار حماسي پيش از اسلام و دوران اسلامي، مجالي براي وي جهت پرداختن به مسائل ظريف‌تر نگذاشته است.

در گردآوري و تدوين اين مجموعه، از منابع و متون مختلف و متعددي بهره گرفته شده كه جزئيات هر يك با توجه به دوره تاريخي: دوره باستان، ميانه، اسلامي، و شاهنامه فردوسي، آمده است.

ژيلا ده‌بزرگي تحصيلات خود را با درجه دكتري در رشته فرهنگ و زبان‌هاي باستان در واحد علوم و تحقيقات تهران دانشگاه آزاد اسلامي به پايان رسانيده است وي در سال 1367 به خدمت رسمي دولت درآمده و اينك در مراكز تربيت معلم شهر تهران به تدريس ادبيات اشتغال دارد.

مؤلف علاوه بر كتاب حاضر مقالات ديگري با عناوين: ساختار اوليه عرفان در ايران باستان، چشم زخم در باور فرهنگ ايرانيان، سفره‌هاي كهن ايراني، خشونت در تاريخ و ادبيات فارسي، تلميحات در شعر زنان، قصه‌گويي و فرهنگ، كاربرد تلميحات قرآني در قصه‌هاي برخاسته از متون كهن دارد كه دو مقاله اخير در يازدهمين و دوازدهمين جشنواره بين‌المللي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در زمره مقالات برگزيده بوده است.

 

 

سه‌شنبه 21 ارديبهشت 1389 - 11:16


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری