پنجشنبه 27 مهر 1396 - 14:18
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

سياست و خردمندي

 

نگاهي به خاطرات تاريخي-سياسي دکتر علي شريعتمداري در کتاب سياست و خردمندي

کتاب سياست و خردمندي شرح حالي است بر زندگي و نظريات دکتر علي شريعت مداري که با تاليف خود ايشان و گردآوري علي محمد گودرزي، که توسط انتشارات کتابهاي سيمرغ ( وابسته به انتشارات اميرکبير ) در سال هشتاد و هشت به چاپ رسيده است. البته تاريخ نگارش اثر به سال هفتاد و نه برمي گردد. اثر با مقدمه اي از علي محمد گودرزي درباره انگيزه هاي جمع آوري آن، آغاز شده و  در آن با آوردن بخشي از کلام مولا در مورد استادش شمس و کلامي از سيد محمد خاتمي و همچنين يادآوري کسوت شاگردي خود در محضر دکتر علي شريعتمداري به مقدمه کتاب پايان داده است.

پيش از پرداختن به بخش هاي ديگر کتاب ذکر اين نکته ضروري است که اين اثر را نمي توان نه در رده آثار زندگينامه نويسي و شرح حال نويسي قرار داد و  نه در رده يک اثر تحقيقي و تاريخي در مورد حوادث سال هاي مورد اشاره در جاي جاي اثر. ذکر شرح حال کوتاه، خلاصه و ناکاملي از زندگي دکتر علي شريعتمداري و نيز آوردن مصاحبه هايي از ايشان در مورد بازه هاي زماني و موضوعات مختلف در کنار هم، به علاوه اختصاص بخش هايي براي تصوير اسناد و عکس ها، کتاب را بيشتر شبيه يک اثر ترکيبي کرده است که بدون قضاوت شخصي و حتي بدون حذف زوايد مشاهده شده در مصاحبه ها تنها به جمع آوري آن ها پرداخته است. اين موضوع هرچند از جذابيت اثر کاسته و باعث تکرار هاي بيش از حد در آن شده است؛ اما اين شيوه به هر حال توانسته به حفظ اعتبار مطالب آورده شده کمک کند و لطمه اي به آن نزد. هرچند مي شد در کنار در نظر کرفتن معتبر بودن منابع به جذابيت هاي بيشتري براي همراه کردن مخاطب با اثر نيز انديشيد. به عنوان مثال وجود سوالات تکراري و بخصوص پاسخ هاي تکراري و همچنين ذکر خاطراتي به صورت مکرر در مصاحبه هاي مختلف از مواردي است که مخاطب اثر را کمي نااميد مي کند. هرچند تعداد اين موارد کم است اما بدليل حجم کم کتاب وجود محسوسي دارند. از اين موارد مي توان ذکر خاطره دستگيري دکتر را نام برد که در سه قسمت کتاب بازگو شده است و يا موضوع پذيرش به عنوان استاد در  دانشگاه آمريکايي و يا شيوه آشنايي با مرحوم نخشب و يا موضوع کمک به خانواده سرهنگ سخايي و موارد بسيار ديگر... . اين موضوع حتي در بخش تحليل هاي دکتر شريعت مداري هم رخ داده است. که علت به آوردن مصاحبه هاي ايشان بدون دخل و تصرف برمي گردد. شايد بهتر بود که سوال ها و پاسخ هاي تکراري از دل مصاحبه ها بيرون کشيده شود و  به ذکر يکباره آن بسنده شود؛ و مولف اثر، که حجم اصلي اثرش را همين مصاحبه ها تشکيل داده اند با يک مصاحبه جامع و کامل که گلچين اين مصاحبه ها است اکتفا مي کرد.

اما با نگاهي به فهرست مطالب با بخش هاي مختلفي روبرو مي شويم که در اين جا قصد داريم به بررسي تک تک آن ها بپردازيم. بعد از بخش مقدمه که در مورد آن صحبت شد؛ بخش شرح حال آمده است. در اين بخش از اثر با خلاصه اي از زندگي دکتر شريعتمداري آشنا مي شويم. آوردن همان اطلاعات هميشگي و معمول مثل تاريخ و محل تولد، شکل خانواده، تحصيلات، کارهاي مهم و... تشکلي دهنده شالوده اصلي اين بخش از اثر را تشکيل داده اند. البته اين شرح حال تاريخ کامل زندگي استاد را در بر نمي گيرد و تنها تا تاريخ بازگشت وي از امريکا و گرفتن مدرک دکترا ادامه پيدا کرده است. شايد علت اين موضوع اين باشد که در فصول بعدي کتاب و در مصاحبه ها با باقي شرح حال استاد خود به خود آشنا مي شويم؛ اما بعيد است اين کار به علت پرهيز از تکرار بوده باشد. چرا که همين نکته هاي گفته شده تا اينجاي شرح هال هم باز کم و بيش در مصاحبه ها مورد اشاره قرار گرفته و درباره ان صحبت شده است. شايد بتوان گفت که بهتر بود شرح حال هرچند خلاصه کامل باشد و يا اصلا تمام بار شرح حال را به خود مصاحبه ها انتقال داد. موردديگر در مورد شروع اين بخش است که پاراگراف اولش برخلاف ساير مطالب فصل از زبان خود دکتر روايت نمي شود که اين تفاوت هم هرچند مخاطب را آنچنان اذيت نمي کند، اما بهتر بود راوي داستان واحد باشد. و آخرين نکته در مورد بخش شرح حال اين که در بعضي قسمت ها از موضوع خود خارج شده است و به بيان نکاتي تاريخي پرداخته و حتي دست به تحليل زده است. بهتر بود اين نوع مطالب را نيز براي خارج از اين بخش کاملا فشرده و خلاصه شده مي گذاشتند.

اما بخش دوم کتاب با عنوان سوابق آموزشي و پژوهشي و اجرايي به ذکر فهرست وار سوابق استاد پرداخته است و با آوردن سمت ها، مسئوليت ها، افتخارات، مقالات و تاليفات و ترجمه ها و... به بيان ان ها در بازه هاي تاريخي مختلف اشاره کرده است. اين بخش هم نکته خاصي ندارد جز همان همپوشاني شديد با بخش شرحال که در اينجا تنها بصورت ساده تر و در قالب فهرست طبقه بندي شده است. البته اين بخش هرچند جذابيت خاصي ندارد تابلوي ساده و شفافي از تاريخچه فعاليت هاي استاد را پيش روي مخاطب قرار مي دهد که اين خود مزيت هايي دارد. همچنين به نظر نگارنده اين فصل مي توانست يا در ادامه همان بخش اول کتاب بياييد و جدا از آن نشود و يا به عنوان بخشي جداگانه و ضميمه در انتهاي کتاب قرار بگيرد. رو برو شدن مخاطب با اين بخش در ابتداي کتاب و انتظاري که از کتاب براي روايت دارد و در اين بخش برآورده نمي شود؛ مي تواند به قدرت جذب مخاطب را در اثر کاهش دهد.

اما هفت فصل بعدي کتاب شامل هفت مصاحبه است که توسط هفته نامه تاريخ و فرهنگ معاصر در شماره هاي مختلف با استاد انجام شده است. اين مصاحبه ها که حجم قالب کتاب را تشکيل مي دهند در  يک سير روايي تاريخي عنوان بندي شده اند و در هر مصاحبه به يک بازه تاريخي پرداخته شده است. بعضي از مصاحبه ها بيشتر از تاريخي بودن به تحليل وقايع پرداخته اند و بعضي ديگر به ذکر تاريخ و حدواث آن؛ در بعضي از مصاحبه ها هم بيشتر با شخصيت دکتر آشنا مي شويم و در واقع بيان خاطرات او از سال هاي مبارزه است. در اينجا به صورت مختصر نگاهي مي کنيم به هر کدام از اين مصاحبه ها:

اولين مصاحبه با عنوان، نکات تاريخي فعاليت حزب توده، ملي ها و گرايش اسلامي آورده شده است. اين مصاحبه شامل بر بيست و دو سوال مي شود که اکثرا حول محور خاطرات مبارزات سياسي استاد است. نکاتي مانند تاريخ شروع مبارزات سياسي، سطح تحصيلات در آن زمان، موضوع تشکيل انجمن پيروان اسلام، آشنايي با انديشه هاي ديگران، حضور در تهران، دبيري، انتشار روزنامه و... از موضوعاتي است که در آن به شخص خود استاد و فعاليت هايشان پرداخته شده است. البته در جاي جاي همين سوالات نيز گريزهايي به مسائل ديگر، بخصوص تحليل وقايع ديده مي شود که البته اين از ويژگي هاي مصاحبه است. بعضي از مباحث نيز مانند سوال در مورد وضعيت اعتقادي حذب توده، تشکيل جبهه ملي و... سوالاتي است که بحث را به سمت تحليل تاريخي حوادث آن سال ها از ديد استاد مي برد و بيشتر نمايشي از ديدگاه ها و نظريات استاد در مورد حوادث ان سال هاست. اين مصاحبه تقريبا حول حوادث تاريخي دهه 1320 انجام گرفته است و ذکر اين نکته نيز لازم است که در مصاحبه تمام کنترل در دستان مصاحبه گر نيست و خيلي از مواقع اين پاسخ ها است که مسير مصاحبه را مشخص مي کند. به عنوان مثال توجه داشته باشيد به پاسخ چهار صفحه اي  استاد در اين مصاحبه به اين سوال که تعداد اعضاي انجمن تقريبا چند نفر بود؟.

دومين مصاحبه کتاب در زير عنوان نکات تاريخي پيدايش جبهه ملي و نقش آيت الله کاشاني، صورت گرفته است. اين مصاحبه پانزده سوالي را شايد بتوان از جذاب ترين مصاحبه هاي اين اثر ناميد. سوال هاي طولاني و پاسخ هاي طولاني و مفصل به آن ها از طرف استاد و همچنين بررسي نکات مهمي مثل آيت الله کاشاني در ملي شدن صنعت نفت، نقش فداييان اسلام در ملي شدن نفت، چگونگي پيدايش و تشکيل جبهه ملي، انتخابات دوره چانزدهم مجلس، صحبت در مورد شخصيت رزم آرا و نقش او در مقابله با نهضت ملي، اختلافات بين جبهه ملي و فداييان اسلام، علت قيام مشروطه خواهان عليه آيت الله نوري و... از موارد جذابي است که در اين مصاحبه مورد سوال قرار گرفته است. نکته جالبتر اما در مورد پاسخ هاست که با تحليل هاي جالب استاد پاسخ هاي جالب توجه و نگاه جديد تري نسبت به جريانات آن سال ها به مخاطب ارائه مي شود. در واقع به نوعي با بازگويي حوادث تاريخي ان زمان از نگاه استاد است که جذابيت مصاحبه را دو چندان کرده است.

مصاحبه سوم درباره اختلاف جناح هاي نهضت و صورت گرفتن کودتاي 28 مرداد، انجام شده است. اختلاف بين سران نهضت و فدائيان اسلام، دستگيري نواب صفوي و ماندش در زندان در تمام طول نهضت، کنار آمدن آيت الله کاشاني با ملي گرا ها، نقش نفوذي ها و توده اي ها در سران نهضت، موضوع شمس قنات آبادي، دلايل اختلاف و مقصرها، کودتاي بيست و هشت مرداد و روي کار آمدن کودتاچي ها و... از موضوعاتي است که اين مصاحبه دوازده سوالي حول محور آن ها قرار گرفته است. در اين مصاحبه هم باز با همان تحليل هاي خاص استاد شريعتمداري از وقايع روبرو مي شويم و مي توانيم وقايع ان سال ها را اينبار از زاويه ديگري به تماشا بنشينيم. موضوع مهم در اين مصاحبه ذکر دلايل اختلاف در نهضت است.

مصاحبه چهارم با عنوان نهضت مقاومت ملي و فعاليت در دانشگاه شيراز و اصفهان انجام شده است. از تيتر مصاحبه مشخص است که يان مصاحبه بر خلاف سه مصاحبه قبل بيشتر به شخص استاد شريعتمداري و فعاليت هايش پرداخته است. اشاره به مبدا نهضت مقاومت ملي، لو رفتن حرکت نهضت و زنداني شدن استاد و دوستانش، آزاددي خفقان سياسي و کار سياسي در قالب کار فرهنگي، خاطره فعاليت هاي دانشگاهي استاد در دانشگاهاي شيراز، اصفهان، تهران، آزادي ظاهري احزاب در سال چهل و... از مباحثي است که در اين مصاحبه موضوع بحث است. همچنين نکته جالب توجه در اين مصاحبه سه سوالي پاسخ هاي مفصل استاد و ارائه تصاوير تعدادي از اسناد شخصي در مورد فعاليت هايش است. از جمله نامه دکتر مصدق به ايشان در مورد کتاب جامعه و تعليم و تربيت استاد شريعتمداري.

پنجمين مصاحبه در موضوع استمرار فعاليت هاي فرهنگي و سياسي استاد تا پيروزي انقلاب اسلامي، انجام شده است. اين مصاحبه شامل پنج سوال است که به ذکر خاطرات و حوادثي مثل اخراج استاد از دانشگاه شيراز و شکل ادامه فعاليت هاي او، تاليف کتاب، گزارشات ماموران ساواک در قالب دانشجوان دانشگاه در اصفهان از جلسات درس استاد، ايراد سخنراني هاي مختلف، واکنش رژيم شاه در مقابل فعاليت هاي استاد و در نهايت پيروزي انقلاب پرداخته است. نکته جالب در مورد اين مصاحبه ارائه تصاوير اسناد مختلفي است که ساواک در مورد استاد جمع آوري نموده است. اين اسناد مشتمل بر هفت سند است. همچنين نامه دوم دکرت مصدق به ايشان و سه نامه از آيت الله طالقاني، مهندس بازرگان و دکتر سحابي از زندان قصر نيز از اسناد جالب توجهي است که در اين بخش آورده شده است.

ششمين مصاحبه به سال هاي پس از انقلاب پرداخته است و فعاليت ها و مسئوليت هاي استاد شريعت مداري را در اين دوره تاريخي بازگو کرده است. فعاليت هايي مثل تشکيل حزب جاما، کناره گيري از اين حزب، ماجراي استفاي دولت موقت، راي گيري قانون اساسي، واقعه هفتم تير و ... از نکاتي است که در اين مصاحبه به آن پرداخته شده است. در  اين فصل نيز تصوير نامه حکم وزارت فرهنگ و آموزش عالي و نيز عکسي از ديدار با امام مشاهده مي شود.

آخرين مصاحبه کتاب با عنوان انقلاب اسلامي و احياي ارزش هاي انساني به بررسي ويژگي هاي انقلاب اسلامي ايران پرداخته است. اشاره به دستاورد هاي انقلاب، نقش زنان در انقلاب و تداوم آن، موضوع تهاجم فرهنگي و راه مقابله با آن، نقاط ضعف و قوت مسئولين و کارگزاران نظام اسلامي و روايت خاطراتي از دوران انقلاب تشکيل دهنده آخرين فصل از مصاحبه هاي اين اثر است.

در انتهاي کتاب نيز بخشي با عنوان احکام و تصاوير مشاهده مي شود که با ارائه تصاويري جالب بر جذابيت هاي اثر افزوده است.

در نهايت بايد گفت کتاب سياست و خرمندي اثري است که ارزشمندي خود را از موضوع خود وام گرفته است و طبعا سرک کشيدن و آشنايي با زندگي و فعاليت هاي استادي همچون دکتر علي شريعتمداري براي هر اهل علم و انقلابي جالب، آموزنده و لذت بخش است. هرچند اعتقاد نگارنده اين است که مي شد اثر ارزشمندتر و شسته و  رفته تري پديد آيد، اما همين اثر نيز نکات قابل توجه و ثبت زيادي دارد که خواندن ان را ارزشمند مي کند. با آرزوي توفيق روزافزون در راه انتشار چنين اثاري درباره نخبگان اين مرز و بوم براي گردآورنده و انتشارات محترم کتاب هاي سيمرغ و موسسه امير کبير.

  

 

دوشنبه 20 ارديبهشت 1389 - 10:24


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری