چهارشنبه 27 شهريور 1398 - 20:28
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ريحانه فتحي ثاني

 

رسانه شيعه

 

رسانه شيعه

(جامعه‌شناسي آيين‌هاي سوگواري و هيئت‌هاي مذهبي در ايران)

محسن حسام مظاهري

2500 نسخه

60000 ريال

انتشارات چاپ و نشر بين‌الملل

 

 

كتاب «رسانه شيعه» جامعه‌شناسي آيين‌هاي سوگواري و هيئت‌هاي مذهبي در ايران؛ نوشته محسن حسام مظاهري، حاصل پژوهشي چهار ساله است كه تاكنون استمرار يافته و ويراست سوم آن را با عنوان نامبرده در بازار نشر كتاب شاهد هستيم.

به گزارش روابط‌عمومي سازمان تبليغات اسلامي، ويراست اول كه در حجمي كمتر در سال 1383 انتشار محدودي يافت. «جستارهايي در جامعه‌شناسي هيئت‌هاي مذهبي» نام داشت و ثمره پژوهشي بود كه به سفارش كميسيون اجتماعي دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي اجرا شده بود.

ويراست اول با وجود اشتراك‌هاي بسيار، اما حداقل دو تفاوت اساسي با نسخه حاضر دارد. يكي آن كه فاقد بخش تاريخي تفصيلي بود و ديگري و مهم‌تر آن كه بيشتر مبتني بر رويكردي آسيب‌شناسانه بود تا جامعه‌شناسانه.

در اين راستا، با گسترش بيشتر دامنه مطالعات و مشاهدات، نويسنده به اعمال تجديد نظرهايي در نتيجه‌گيري و تبيين‌هاي ويراست اول حسام مظاهري اقدام كرد و از آن موضع آسيب‌شناسانه به موضوع نگاه مجدد انداخت، حاصل اين تغييرات در ويراست دوم اعمال و نمايان شد كه انتشار نيافت.

محسن حسام مظاهري يكي دو سال بر مباحث تاريخي تمركز كرد كه حاصل آن فربه شدن فصل اول و كامل شدن ويراست سوم بود. در اين مدت وي افزون بر مقالات مستقل و پراكنده‌اي كه از پاره‌اي مباحث كتاب در برخي نشريات و روزنامه‌ها انتشار يافت، خود هم در مجامع دانشگاهي، حوزوي، مذهبي و مديريتي بسياري حضور يافت و به ارائه اين مباحث و تبادل‌نظر با صاحب‌نظران و اساتيد مختلف پرداخت.

حسام مظاهري امتياز ديگر نسخه سوم، را نسبت به دو ويراست پيشين، بهره‌گيري از ذخيره همين مباحث و نقادي‌هاست.

هدف نويسنده از اين كتاب، بررسي، تحليل و فهم منطق تغييرات و تطورات مناسكي- گفتماني مجالس و آيين‌هاي عزاداري شيعيان ايراني در طول تاريخ و به ويژه، در دوران معاصر ماست و اينكه آيا مي‌توان اين تغييرات را تابع الگويي تجربي- نظري دانست يا نه.

فصل اول اين كتاب كه نويسنده تأكيد بسيار به خواندن آن كرده است و همواره كوشيده از منابع دست اول، معتبر و متكثر استفاده شد.

همچنين وي كوشيده تا با تعبيه قاب‌هاي نقل قول مستقيم، خواننده را در مطالعه متن اسناد و منابع شريك‌ مي‌كند. اين نقل قول‌ها بسته به موضوع، لابه‌لاي مباحث گنجانده شده است. وي در نقل احاديث و روايات مقاتل هم حتي‌الامكان، متن عربي روايت را نيز به همراه ترجمه آورده است.

در فصل اول اين كتاب مباحثي ناظر به احوالات شاهان و حاكمان هر دوره، مواضع علما و روحانيت شيعه و نسبت آنان با حكومت، فرهنگ عمومي و گفتمان ديني غالب، و وقايع سياسي- اجتماعي مهم نيز آورده شده كه براي فهم دقيق‌تر مبحث اصلي ضروري است.

بخش آخر اين فصل هم روايت خود نويسنده به عنوان ناظر و مخاطب، از تغيير و تحولات و وقايعي كه در سال‌هاي اخير در هيئت‌هاي مذهبي و حواشي آن‌ها رخ داده است. رخدادهايي كه به دلايلي، هنوز در منابع مكتوب نوشتاري نمي‌توان سراغي از آن‌ها گرفت.

فصل دوم هم «مفاهيم و كليات» نام دارد كه به ارائه تعاريف و بررسي مفاهيم و مباحث كلي و زيربنايي كتاب در فصول بعدي اختصاص يافته است.

مفاهيمي از جمله فرهنگ خواص، فرهنگ عامه، دين، دين‌داري، مناسك ديني و آيين‌هاي دين‌داران، در ادامه اين فصل پس از تعريف هيئت‌هاي مذهبي، براي شناخت دقيق‌تر و جزئي‌ گونه‌هاي مختلف اين پديده در جامعه معاصر، با هفت متغير الگويي خواننده روبه‌رو مي‌شود. اين متغيرها كه آن‌ها را «عناصر هويتي هيئت‌هاي مذهبي» نويسنده نام گذاشته، كاركرد، سازمان، مخاطب، الگوي دين‌داري، متوليان، مداحي و ادبيات نام دارند.

در ادامه با توجه به الگوهاي ارائه شده در فصل سوم، هيئت‌هاي مذهبي معاصر را مي‌توان در سه دسته «سنتي»، «انقلابي» و «عامه‌پسند» به علاوه يك گونه فرعي «شبه هيئت‌ها» گنجاند.

فصل‌هاي چهارم، پنجم، ششم و هفتم به بررسي مجزا و تفضيلي چهارگونه‌اي اختصاص يافته است كه محوري‌ترين و گسترده‌ترين گونه‌ها محسوب مي‌شود، به ترتيب: «هيئت‌هاي سنتي»، «هيئت‌هاي انقلاب دوران جنگ»، «هيئت‌هاي انقلابي دوران پس از جنگ» و «هيئت‌هاي عامه‌پسند» نام دارند.

در هر يك از اين فصل‌ها، گونه مربوط بر اساس هفت شاخصه‌اي بررسي شده است كه قبل‌تر از اين، نويسنده به عناصر هويتي هيئت‌هاي مذهبي تعبير كرده است.

در فصل هشتم شبه هيئت‌ها معرفي و به تمايز آن‌ها با هيئت‌ها اشاره شده است در پايان در فصل آخر سعي كرده تحت عنوان «جمع‌بندي و نتيجه‌گيري» به تأملاتي نظري درباره هيئت‌هاي مذهبي و آيين سوگواري بپردازد و افق‌هاي جديدي را در تحليل اين پديده بگشايد.

در بخش پيشگفتار مشكل اصلي نويسنده در ارائه اين پژوهش ارزشمند، دست نخورده بودن بسياري از موضوعات مرتبط از نظر كار پژوهشي به ويژه پژوهش‌هاي علمي و جامعه‌شناسي مشابه بود.

مخاطب اصلي اين كتاب، مديران، تصميم‌گيران و سياست‌گذران فرهنگي كشور عنوان شده است.

خوانندگان با مطالعه اين كتاب متوجه خواهند شد كه به جاي آوردن نام كتاب در پاورقي، هر جاي متن كه از منبع استفاده شده يا ارجاعي به آن شده است، مشخصات آن منبع در خود متن يا اگر نقل مستقيمي شده باشد در پايان گيومه يا پايين قاب‌ها بدين شكل آورده شده است: (نام مؤلف يا نويسنده كتاب و سال انتشار اثر: صفحه مورد نظر)

خوانندگان افزون بر اين مطلب مي‌توانند با مراجعه به فهرست كتابنامه در پايان مشخصات تفضيلي را بخوانند.

وي در پايان از رئيس سازمان تبليغات و مدير محترم انتشارات چاپ و نشر بين‌الملل و اعضاي «كميسيون اجتماعي دبيرخانه شورايعالي انقلاب فرهنگي كه اسباب چاپ و انجام فاز اول اين پژوهش را فراهم كرده‌اند تشكر و قدرداني كرده است.

نه فصل آمده در اين كتاب به ترتيب «تاريخ تحليل تأسيس، تكوين و استمرار آيين‌ها و مجارس سوگواري مذهبي»، «كليات و مفاهيم»، «گونه‌بندي هيئت‌هاي مذهبي»، «هيئت‌هاي سنتي»، «هيئت‌هاي عامه‌پسند»، «شبه هيئت‌ها» و «جمع‌بندي و نتيجه‌گيري» نام دارند. در پايان نيز آلبوم عكس‌ها، فهرست‌ها، نمايه و كتاب نامه آمده است.

در آغاز فصل اول اين كتاب مي‌خوانيم:

«در متون روايي شيعه رواياتي متعدد ناظر بر وعده ثواب و پاداش فراوان براي عزاداري، مرثيه‌سرايي و زيارت مرقد امام حسين (ع) نقل شده است. دراين روايات، شاعران و مرثيه‌سرايان به سرودن شعر در رثاي امام حسين (ع) و گرياندن مردم ترغيب شده‌اند و عمل آنان موجب جلب رضاي خدا و نيل به بهشت جاودان معرفي شده است.

در فصل سوم هم ب عنوان «گونه‌بندي هيئت‌هاي مذهب» نيز آمده است:

«با معيارهاي مختلف تي‌توان گونه‌بندي‌ها و الگوهاي مختلف و متنوعي از هيئت‌هاي مذهب ارائه داد هر چند در اين زمينه، گويا تاكنون كار مدوني انجام نشده است.»

نويسنده در فصل چهارم اين كتاب با عنوان«هيئت‌هاي سنتي» درباره «سازمان هيئت‌هاي سنتي» نوشته است.

«در سازمان نسبتاً پيچيده هيئت‌هاي مذهبي، قوانين و آداب و شئوني جاري و ساري است كه بيشتر جنبه موروثي دارد و بر مبناي تقسيم كار مبتني بر توانايي‌هاي جداگانه اعضاي هيئت‌ استوار است.

در فصل پنجم با عنوان «هيئت‌هاي انقلابي دوران جنگ» مي‌خوانيم: «منظور از هيئت‌هاي انقلابي دوران جنگ، گونه‌اي از هيئت‌هاي مذهبي است كه چندي پس از آغاز جنگ تحميلي و براي تطبيق الگوي دفاع مقدس و واقعه عاشورا، بر اساس ايدئولوژي و آرمان‌هاي انقلابي اسلامي و با گفتمان تشيع انقلابي و مبارزاتي، در جبهه‌هاي جنگ و نيز در شهرها شكل گرفت».

در فصل ششم هم نويسنده در توضيح هيئت‌هاي انقلابي دوران پس از جنگ آورده است.

«هيئت‌هاي انقلابي دوران پس از جنگ، از تركيب هيئت‌هاي انقلابي دوران جنگ و هيئت‌هاي سنتي، و به اقتضاي تغييرات و تحولات اجتماعي- فرهنگي سال‌هاي پس از جنگ تحميلي شكل گرفت.»

در فصل هفتم با عنوان هيئت‌هاي عامه‌پسند، آمده است:

«در جامعه امروز، با توجه به مشخصات فرهنگ عامه‌پسند، به نظر مي‌رسد كه مي‌توان از پديده‌اي منحصربه فرد در عرصه دين‌داري سخن گفت و آن را يكي از مظاهر سبك زندگي دين‌دارانه جديد قشري از جوانان شهرنشين ايراني دانست؛ پديده‌اي كه من از آن به «هيئت‌هاي مذهبي عامه‌پسند» تعبير مي‌كنم».

در فصل هشتم با عنوان «شبه هيئت‌ها» هم در اين باره، آمده است:

«تا به امروز، هيچ نهاد، سازمان و دستگاهي، اعم از دولتي و غيردولتي، وجود نداشته است كه متولي سامان‌بخشي و امور تشكيلاتي هيئت‌هاي مذهبي باشد». در فصل نهم كه جمع‌بندي و نتيجه‌گيري از مباحث مطروحه نام دارد، از زبان نويسنده مي‌خوانيم:

«فرضيه بنيادين و اصلي من در اين كتاب، اين است كه پديده آيين‌ها و مجالس سوگواري به رغم كاركرد ديني خود، اما بيش از هر چيز، پديده‌اي اجتماعي است.»

كتاب «رسانه شيعه» به قلم محسن حسام مظاهري براي دومين بار در پاييز 1387 با 2500 نسخه و قيمت 60000 ريال از سوي انتشارات چاپ و نشر بين‌الملل، چاپ و روانه بازار نشر كتاب شده است.

 

 

يكشنبه 12 ارديبهشت 1389 - 14:49


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری