چهارشنبه 26 مهر 1396 - 0:4
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

مي نويسيم تا فراموش نشوند

 

 

نگاهي به خاطرات شفاهي شهيد محمد حسن نظرنژاد؛ بابا نظر

بابا نظر را دفتر ادبيات و هنر مقاومت، وابسته به حوزه هنري سازمان تبيلغات اسلامي و توسط انتشارات سوره مهر به بازار نشر رسانده است. پانصد و هشتاد و سومين محصول اين دفتر در بخش جنگ ايران و عراق بي گمان داراي ويژگي هاي منحصر به فردي است که کمتر در آثار قبلي اين بخش مشاهده شده است. عبور از خاطرات جنگ براي مردمي که نزديک به يک دهه با اين پديده شوم دست به گريبان بوده اند کار ساده اي نيست. يک دهه مقاومت جانانه در برابر هجوم نابرابر دشمن بعثي که در حمايت قدرت هاي بزرگ دنيا بود از جوانان اين مرز بوم در هر مقام و مسلکي انسان هاي بزرگ، شجاع و خودساخته اي پديد آورد؛ که شهيد محمد حسن نظرنژاد تنها يکي از فراوان فارغ التحصيلان نخبه اين دانشگاه است.

هرچند هر ساله کتاب هاي متعددي در زمينه سال هاي دفاع مقدس به رشته تحرير در مي آيد و بنا به موضوع مورد استقبال نسبي قرار مي گيرد؛ اما معدود کتاب هايي بوده که با حجم استقبال قابل توجهي مواجه شود. مطمئنا بابا نظر يکي از همين معدود کتاب هاست. حال اين که چه ويژگي هايي توانسته بابا نظر را در چنين جايگاهي قرار دهد نکته اي است که از ديدگاه هاي مختلف قابل بررسي است. بي گمان اين روزها صحبت از بابا نظر ذهن هر علاقمند به ادبيات دفاع مقدس را به سمت کتاب خواهرش يعني دا مي اندازد. کتابي که با فروش عجيب و غريب خود همه رکوردهاي نشر در ايران را شکست و هنوز هم هرچند کندتر ( تنها به خاظر حضور برادرش بابا نظر ) به پيش مي رود. اما پس از خواندن اين کتاب متوجه مي شويم با اثر متفاوت تري روبرو هستيم. در اين بررسي قصد داريم نگاهي داشته باشيم به اين اثر از زواياي مختلف و برشمردن دلايل استقبالي که از آن صورت گرفته است.

درست نويسي يا درشت نويسي

نسل جوان ما از همان سال هاي ابتدايي پايان جنگ و تا همين امروز مورد توجه رسانه هاي مختلف براي شناساندن واقعيت جنگ بوده اند. از فيلم هاي سينمايي و سريال هاي تلوزِوني سال هاي ابتدايي که بيشتر شرح پيروزي ها بود و به نوعي آن را پروژه قهرمان سازي ناميد؛ تا فيلم هاي سال هاي بعدتر کارگرداناني مثل ابراهيم حاتمي کيا که به مسائل بعد از جنگ پرداخته بودند. اين روال در رسانه هاي نوشتاري نيز وجود داشته و هنوز ادامه دارد. اما رسيدن به پختگي در مورد ثبت وقايع جنگ شايد واقعا نيازمند زمان بوده است تا بتواند از پس تمام اين قهرمان سازي هاي صرف و... که بيشتر شبيه ژانر هاي علمي تخيلي بودند به انتشار کتاب هايي از قبيل بابا نطر برسيم. بابا نظر نتيجه ساعت ها مصاحبه ويديويي با شهيد محمد حسن نظرنژاد است که 15 سال پس از فوتش به همت سيد حسين بيضايي به عنوان مصاحبه کننده و مصطفي رحيمي تدوين گر اثر  به چاپ رسيده است. اين مجموعه به نظر اکثريت خوانندگانش و همچنين همرزمان شهيد مجموعه اي کامل و عاري از هرگونه درشت نويسي و ريز نويسي از وقايع جنگ است. البته بايد اين موضوع را نيز از برکات وجود خود شهيد بدانيم که صداقت روايتش باعث مي شود کمتر نکته اي را از قلم بيندازد و يا نکته را از سر مصلحت هاي مرسوم و... بيان نکند. او در روايتش نيز همچون جنگيدن شجاع است و به راحتي نظرش را در مورد هرچيزي مي گويد، وقايع را بي کم و کاست بيان مي کند و ترسي ندارد که مخاطب حرف هايش گاهي از او برنجد و يا با او موافق نباشد. شايد بتوان بابا نظر را اولين کتابي در اين زمينه دانست که مي توان به آن شان سنديت داد. چراکه تاييد بسياري را پشت سر خود دارد و حتي واقعي بودن خاطرات را مي توان در جمله جمله کتاب به راحتي حس کرد. به هر حال در سال هاي گدشته اتفاق افتاده است که تحريف هايي در وقايع سال هاي دفاع مقدس روي داده است که بي توجه به هدف دار بودن يا نبودن آن بايد تنها به اين نکته بسنده کرد که مخاطبان ادبيات جنگ بايد بي توجه به گرايشات سياسي و از نگاهي منصفانه و بي تعصب به وقايع آن سال ها بپردازند که در اين صورت است که مي شود بهره مناسبي از آن براي امروز خود کسب کنيم. ما در مورد سال هاي دفاع مقدس نياز به ساخت افسانه و اسطوره نداريم. رزمندگان ما مردمي بودند که روزي کسب و کارشان را رها کردند و به جنگ رفتند و بعد يا شهيد شدند و يا به سر زندگي خود برگشتند. اينها به اندازه کافي بزرگ هستند که نياز به اسطوره سازي و افسانه بافي نداشته باشند. درک اين موضوع اولين رمز موفقيت بابا نظر است.

بابا نظر براي چه مي جنگد؟

در اين ادبيات جنگ در همه جاي دنيا هميشه اين سوال براي مخاطب وجود داشته که ما براي چه جنگيده ايم؟ فلسفه جنگ ما چيست؟ و... . فراموش نمي کنيم سکانسي از فيلم نجات سرباز رايان را که سربازي از همرزمش مي پرسد: اين همه مي گوييم خدا با ماست و از ما حمايت مي کند؛ دشمن هم دارد همين را مي گويد. بلاخره خدا طرف ماست يا آنها؟... اين اعتقادات و ايدئولوژي ها هستند که براي هرکس دلايلي ايجاد مي کنند براي حضور در ميدان جنگ. حال بعضي بسيار پيچيده فکر مي کنند و پيچيده اين اعتقادات را در اثر خود به مخاطب عرضه مي کنند اما در اين کتاب به لطف متني دست نخورده ما با نظرات خود شهيد روبرو هستيم. باز هم بايد گفت با اين که در مواردي شکل رفتار شهيد شايد مورد پسند مخاطب نباشد و... اما سادگي اعتقادات وي و پايبندي شگفت آورش بر همين اعتقادات کلي و ساده مخاطب را حيرت زده مي کند که اين همه در بحر تفسير و تاويل رفتن در ارزشها و اعتقادات چقدر مي تواند راه گشا باشد و آيا بهتر نيست کمي از در وادي عمل به اعتقادات خود صحه بگداريم. و چرا هرچقدر که در بحر اعتقادات فرو تر مي رويم از ميزان عملمان کاسته مي شود؟ . بابا نظر امام را شناخته و امام دشمن را و همين کافي است که او هشت سال بي وقفه و شجاعانه بجنگد و اين نمادي است ميزان تعهد اين شهيد در عمل به اعتقاداتش.

اهميت مستند سازي تاريخ شفاهي جنگ

يکي ديگر از امتيازات بابا نظر مستند و مکتوب کردن تاريخ شفاهي جنگ از زبان يکي از فرماندهان آن است. مستند سازي و ثبت و ضبط کردن وقايع و حتي اختراعات و نظريه هاي علمي کاري است که به دليل ريشه هاي تاريخي مختلف متاسفانه جايگاه مناسبي در فرهنگ ما ندارد؛ در حالي که اين مسيري را غربيان به بهترين وجه انجام داده و از آن بهره ها گرفته اند. مکتوب کردن واقعيت يک حادثه آن هم حادثه اي با عظمت جنگ يکي از وظايف هر ملت بعد از شرايط جنگي است. بابا نظر جزو معدود کارها در اين زمينه است که توانسته اين کار را به خوبي انجام دهد و با ريزبيني و صداقت و دقت نظر با پرداخت به جزئيات به مستند سازي بخشي از اين تاريخ بپردازد. اهميت اين کار بهره بردن از اين مستندات در شرايط مشابه است. بخصوص در مورد سال هاي دفاع مقدس براي جامعه ما انتشار همراه با تحريف آثاري در مورد حوادث آن دوران حتي مي تواند از عدم انشار آن ها نيز نگران کنده تر باشد. از طرفي تجربيات اجرايي، اقتصادي، اعتقادي و فرهنگي جنگ مي تواند راه گشاي بسياري از مشکلات امروز جامعه ما باشد.

کارکرد بابا نظر در رسانه هاي ديگر

اين مزيت شايد بزرگترين برتري بابا نظر نسبت به ساير آثار مشابه باشد. بيان واقعيت ها بدون کم و کاست و از همه مهمتر بدون تحليل و تصميم گيري براي مخاطب ويژگي مهمي است که کمتر در آثار مربوط به جنگ مشاهده شده. همين ويژگي اثري را به وجود آورده که قابليت زيادي براي استفاده در ساير رسانه ها بخصوص سينما و تلوزيون فراهم مي کند. سال هاي زيادي رمان نويسي از نمايشنامه نويسي کمک گرفت و سال هاي زيادي نيز سينما به اقتباس آثار بزرگ ادبي پرداخته و اين هنور ها هميشه به هم وابسته و در رابطه متقابل هم بوده اند. از اين نظر بابا نظر مي تواند منبع بزرگي باشد براي فيلم نامه نويسان و گاگردانان ما که به جاي تخيل به لمس واقعيت بپردازند و با توجه به آن به ساخت آثار خود دست بزنند. کاري که متاسفانه انچنان در جامعه هنري ما مرسوم نبوده است و شايد يکي از علل آن نبود آثاري چون باابا نظر باشد. البته در جاي خود يکي از علل نبود اين آثار هم روحيه سکوت و خودداري رزمندگان اسلام از بازگو کردن خاطرات آن سال ها با توجه به حجب و حيا و تواضع بي مثالشان است. همچنين بابا نظر مي توان دست مايه داستان ها و رمان هاي بسياري به عنوان منبع الهام نويسندگان باشد و تمام اينها اشاره اي دوباره دارد به اهميت مستند سازي که پيش از اين ذکر شد.

سرانجام دوستش مي داريم

اما نکته جالب ديگر کتاب نوع ارتباط برقرار کردن مخاطب با آن است. تصويري که از شهيد نظرنژاد در ابتداي کتاب مشاهده مي کنيم به علت جواني او، داشتن سر پر شور، کمي سواد و... در مقابل کارهايي که انجام مي دهد از او موجودي خشن و دوست نداشتني نشان مي دهد که سر خود دست به هر کاري مي زند و.... با پيش رفتن کتاب در فصل هاي مختلف و صراحت لحجه او  به دور از تعارفات معمول و رايج اين آثار و شجاعت و پايداري اش بر اهداف و ارزش هاي خود، از او چهره اي مي سازد که هرچند در نگاه اول شايد آنچنان دوست داشتني نباشد اما مخاطب رفته رفته با خصلت هاي صادقانه و جسورانه اش آشنا مي شود و از همراهي او لدت مي برد.

نگاهي به ساختار کتاب

بابا نظر در زمره آثار خاطره نويسي قرار مي گيرد که در هجده فصل به اضافه ضميمه اي از تصاوير  شهيد نظرنژاد منتشر شده است. استفاده از واژگان ساده و روتين در کنار بيان صميمانه راوي در جذب مخاطب و همراه کردن او تا صفحات انتهايي کتاب کمک خوبي بوده است. نکته جالب توجه نوع روايت اثر است که با ذکر جزئيات دقيق و بياني کاملا تصويري مخاطب را به دل ماجرا مي برد و مخاطب براحتي مي تواند جو موجود در محل حوادث را تصور کند. اين ويژگي احتمالا حاصل بيان خاطره خوب شهيد نظرنژاد و تدوين مناسب کتاب در اين بخش است.

نکته ديگر فرسايشي شدن کتاب است. ذات جنگ طولاني مدت فرسايشيي شدن آن است و همين طور روايت جنگ نيز اين خصلت را طبيعتا مي پذيرد. در فصول انتهايي کتاب ( بجز دو فصل آخر ) ماجرا ها کاملا تکراري شده است. هميشه عملياتي ديگر و نبردي ديگر در راه است و همسشه همان وظايف هميشگي ساختن مقر و نقشه جنگ و شناسايي و... پيش رو قرار دراد. هرچند در يان بين اتفاقات غيرمترقبه اي نيز رخ مي دهد اما نبايد اين خسته کننده شدن را انکار کرد. البته با تمام اين اوصاف بدليل ماهيت اين اثر که به نوع مستند سازي و واقع نگاري است؛ به اين مشکل بايد به صورتي اجتناب ناپذير نگاه کرد که در مقابل مزيت هايي که اين کامل بودن روايت ايجاد مي کند چشم بوشي از آن ممکن است. نکته ديگر به عنوان ضعف که به نظر قابل چشم پوشي نيز نيست در مورد توضيحات و اضافاتي است که مي تواست ضميمه کتاب شود. مثلا جوان امروز که دور از شرايط جنگ بوده است مطمئنا آشنايي خاصي با ادوات جنگي ندارد، دقيقا نيم داند چه زماني وقت شناسايي، چه زماني وقت ساخت مقر و سنگر و... است و توضيحي مختصر در مورد اين نکات مي تواست در جذاب شدن ماجرا و راحتي فهم مخاطب موثر باشد.

در پايان

در نهايت بايد خوشحال بود از انتشار چنين اثري در حوزه ادبيات دفاع مقدس. هرچند که اين حرکت شايد مي توانست سال ها پيش از اين روي دهد؛ اما به هر حال حالا که اين اتفاق خوب براي دومين بار متوالي بعد از کتاب دا و با بابا نظر رخ داده بايد آن را فال نيک گرفت. فروش بالاي اين دو کتاب توجه اهالي جنگ را جلب کرده است و خبر انشار کتابي ديگر در اين زمينه با عنوان کوچه نقاش ها، نويد روزهاي پر بار تري را براي ادبيات دفاع مقدس مي آورد. اميدواريم بابا نظر موجي شود تا بتوانيم بيشتر و بيشتر عليه فراموشي بنويسيم. تا شايد بيان اين خاطرات از زبان کساني که هنوز از جنگ براي خود کيسه اي ندوخته اند ( که درد آنها کم بودن نيست، بلکه گم نامي است. ) راهگشاي اين ژانر ادبي و نجات دهنده جنگ و مفاهيمش باشد. جامعه امروز ما براي بازگشت به آرمان هاي اصيل صدر انقلاب که مصاديقش در جنگ تحميلي هشت ساله نمايان بود؛ نياز مبرمي به چنين آثار صادق و شفافي دارد که بتواند از کج فهمي ها جلوگيري کرده و واقعيت هاي تاريخ را به نمايش بگذارد. با اميد توفيق روز افزون براي دفتر ادبيات و هنر مقاومت و پديد آورندگان اين اثر در راه ارائه ادامه دار آثاري هم سنگ بابا نظر به جامعه فرهنگي کشور.

 

 

دوشنبه 6 ارديبهشت 1389 - 9:49


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری