جمعه 28 دی 1397 - 15:47
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

آشنايي با صنايع صحنه

 

آشنايي با صنايع صحنه

به اهتمام دانيل اي. يونيزي

ترجمه: رضا مهدي‌زاده، امير هاشمي‌مهر 

انتشارات: سوره مهر

چاپ اول: 1388

اشياي پيرامون ما يا ساخته بشرند و يا چيزهايي هستند كه در طبيعت يافت مي‌شوند، در دنياي تخيلي تئاتر و در ذهن بسياري از طراحان با استعداد، موضوع‌هايي وجود دارد كه فقط و فقط بر روي صحنه قابليت آفرينش دارند. سازمان‌دهي اجرايي اين موضوعات و نشانه‌ها به شيوه‌اي مناسب و قابل قبول، هدف نهايي صنايع صحنه است. كتاب حاضر مجموعه جامعي درباره اهميت و كاركرد و كاربرد صنايع صحنه است. هر چند اين كتاب در مورد تاريخ نيست اما با مروري كلي بر سير تحولات تجربيات غرب در زمينه صحنه، ديدگاهي ارزشمند به متخصصان اين رشته مي‌بخشد.

بخش آغازين كتاب حاضر به سير تاريخي دوره‌هاي جدي تئاتر غرب و اينكه چگونه در طول زمان گسترش يافتند و بر تجربيات مدون تأثير گذاشتند مي‌پردازند.

در رابطه با اين موضوع نخست به يونانيان پرداخته مي‌شود كه معمولاً سرآغاز نمايش كلاسيك و جدي را در آنجا مي‌دانيم: «نخستين اطلاعات عمده ما در مورد طراحي صحنه و دكور به يونانيان باز مي‌گردد در اواسط قرن پنجم قبل از ميلاد بسياري از نمايش‌ها در مقابل يك «اسكنه» يا ساختمان صحنه اجرا مي‌شدند.

گفتني است لغت يوناني اسكنه به معناي «كلبه» يا «چادر» است كه مي‌تواند سرنخ‌هايي در مورد ريشه اين بنا و آنچه پيش از اين زمان در تئاتر اتفاق مي‌افتاد، به شما بدهد.

در ادامه به روميان پرداخته مي‌شود كه در اين رابطه آمده است: روميان تئاتر خود را از تئاتر يونان اقتباس كردند و نيز پس‌زمينه‌اي براي صحنه برگزيدند كه هم براي نمايش‌هاي كمدي و هم براي تراژدي‌ها مورد استفاده قرار مي‌گرفت، روميان خانه صحنه را «اسكينا» و سر در آن را «اسكينا فرون» مي‌ناميدند. اسكينا فرون پس‌زمينه اصلي صحنه و همانند اسكنه يونانيان، از نظر معماري دقيق بود و درهايي داشت كه نمايانگر خانه‌هاي مختلف بودند.

همچنين در ارتباط با اين موضوع در طول قرون وسطا دكور متشكل از بناهايي به نام «مانشن» بود رنسانس ايتاليا همانند ساير هنرها، تأثير فراواني بر تئاتر و به خصوص بخش طراحي صحنه آن گذاشت گسترش ژرف‌نمايي (پرسپكتيو) در نقاشي و سازمان‌دهي آن در حدود سال 1425، سرانجام در سال 1480 به تئاتر راه يافت و مفاهيمي را وارد تئاتر كرد كه باعث شد براي طراحي تجهيزات صحنه، شيوه‌هاي طراحي دكور و تجربيات نمايشي به كار گرفته شوند كه هنوز هم از آنها استفاده مي‌شود.

در اوايل قرن شانزدهم، سامانه بال و پرده انتها براي استفاده از شيوه‌هاي جديد ژرف‌نمايي توسعه يافت (سامانه بال و پرده انتها، طرحي است كه در آن تعداد قاب يا لت نقاشي شده در امتداد كناره‌هاي فضاي اجراء، از جلوي صحنه تا انتهاي صحنه قرار مي‌گيرند همچنين در انتهاي صحنه، پرده نقاشي شده‌اي به موازات لبه جلويي صحنه قرار مي‌گيرد). پرده انتها، پارچه‌اي ساده و بدون طرحي است كه از ميله سقفي انتهاي صحنه آويزان مي‌شود.

همچنين در اوايل قرن هفدهم، اكثر صحنه‌ها متشكل از سه جزء اصل، بال‌هاي كناري، آويزهاي سقفي و پرده انتهايي، بودند.

در ادامه گذار از اين موضوع به آغاز قرن هجدهم برمي‌خوريم كه بسياري از كشورهاي اروپاي غربي، شيوه ژرف‌نمايي را كه در طول رنسانس ايتاليا رواج يافته بود، به كار گرفتند.

از لحاظ معماري نيز، تالارهاي تئاتر بزرگ‌تر شدند و صحنه براي تأكيد بر ژرف‌نمايي صحنه، بسيار عميق شد.

گفتني است در نيمه دوم قرن نوزدهم، فضاي بيشتري براي بكارگيري مؤثرتر دكور فراهم شد فضاي پرواز و اتاق‌هاي مخفي بزرگتر شدند.

مسئله جالب توجه، استفاده رو به افزايش از واحدهاي حجمي صحنه‌اي، مانند پله‌ها و سكوها بود كه اين مسئله كنش متقابل بين بازيگران و دكور را ممكن كرد. همچنين پايان قرن، شاهد آغاز تئاتر مدرن و چند نوآوري تخصصي مهم در اين زمينه بود.

 در ادامه اين فصل كتاب به صحنه و جهت‌هاي صحنه پرداخته شده است: جهات صحنه براي راهنمايي بازيگران، متخصصان و ديگر افرادي كه در تئاتر كار مي‌كنند، براي مشخص كردن موقعيت يك شخص، يا شيء، يا جهت حركت آن‌ها، استفاده مي‌شود.

در اين فصل علاوه بر صحنه و شكل‌هاي تئاتر، به صحنه قاب عكسي، صحنه سه‌سويه، صحنه ميداني و صحنه محيطي نيز پرداخته مي‌شود.

«در اواسط قرن بيستم، هنرمندان تئاتر پي‌گير رابطه‌اي نزديكتر ميان بازيگر و تماشاگران شدند. اين پي‌گيري منجر به بازنمايي يا احياي دو شكل ديگر شد. تئاتر سه‌سويه براي عبور از صحنه قاب عكسي (يا صحنه‌اي كه آن را «ديوار چهارم» مي‌نامند.)، و «هل دادن» بازيگر به ميان تماشاگران طراحي شده است. هيچ ديوار يا قاب خيالي ديگري به عنوان فاصله ميان بازيگر و تماشاگر وجود نخواهد داشت. صحنه از قاب بيرون مي‌زند و تجربه‌اي نزديكتر براي تماشاگران فراهم مي‌كند.»

در فصل ديگر اين مجموعه به كارگاه دكور پرداخته شده است. كه در اين راستا شكل كلي كارگاه، انباري دكورهاي اوراق، ابزارها، ابزارهاي برقي ثابت، اره ميزي، اره شعاعي بازويي، اره صحنه‌اي، اره نواري و... مورد بررسي قرار گرفته است.

در بهترين شرايط، كارگاه دكور بايد براي ساخت دكور با سه هدف، سازماندهي و تجهيز شود. كارگاه بايد دكوري با كيفيت عالي را به سرعت و با هزينه مناسب توليد كند. اين اهداف معمولاً در سه ضلع مثلث، به صورت خوب، سريع و ارزان نشان داده مي‌شود و اين مثلث در تجارت «مثلث طلايي» ناميده مي‌شود و معمولاً گفته مي‌شود كه ساخت دكور همواره مي‌تواند دو ويژگي از اين ويژگي‌ها را دارا باشد، اما رسيدن به هر سه كار بسيار مشكل است. مسلماً مجريان دكور و ناظران آن‌ها، كه مسئول طراحي و ساخت دكوري هستند كه به كارگاه مي‌آيد، بايد بتوانند اين اهداف را برآورده سازند.

با اين وجود اين فصل به بحث پيرامون برخي امكانات سازماني و فيزيكي كه توانايي كارگاه دكور را براي برآوردن اين اهداف افزايش مي‌دهد، مي‌پردازد.

همچنين در بحث بعدي مجموعه حاضر، ابزارهاي ارتباطي مورد استفاده براي ارائه انديشه‌هاي طراح متخصصاني كه دكور را مي‌سازند، مورد مطالعه و بررسي قرار مي‌گيرند كه اشكال مختلفي دارد. اسكيس (طرح‌هاي كلي)، نقشه‌هاي مقياس‌گذاري شده، ماكت‌ها، عكس‌ها، تصاوير رايانه‌اي، نمونه‌هايي با مقياس واقعي و توضيحات نوشتاري، متداولترين اشكال انتقال هستند در تلاش براي توضيح تصور طراح از هيچ شيوه‌اي نبايد چشم‌پوشي كرد.

تعهد اصلي مجريان دكور تبديل اين تصور به واقعيت است. اين فصل به نقشه‌ها و ابزار مورد استفاده در انتقال اين تصور و چگونگي استفاده از آن‌ها مي‌پردازد.

در رابطه با اين موضوع به مفاهيمي نظير، نقشه‌هاي مقياس‌گذاري شده، قراردادها و نشانه‌هاي نقشه‌كشي، نقشه‌هاي طراحي، نقشه‌هاي كف، نقشه‌هاي برش، نقشه‌هاي نما، نقشه‌هاي تفصيلي، نقشه‌هاي مصور، نقشه‌هاي ساخت، نقشه‌هاي نماي نقاشي و ماكت‌ها، پرداخته شده است.

بخش بعدي اختصاص دارد به موارد و مصالح اجرايي صحنه كه اين مواد مورد نياز جهت ساخت دكور، بايد به راحتي قابل تهيه، نسبتاً ارزان و كار با آن ساده باشد.

نوشتني است در اغلب كارهاي كوچك، چوب، فراورده‌هاي چوبي و پارچه، مواد اصلي ساخت هستند. به خاطر نيازهاي فني بسياري از دكورهاي امروزي و ملاحظات محيطي، آهن به ماده اجرايي مهمي در كارگاه‌هاي بزرگ مبدل شده است. مواد ديگر عبارتند از تجهيزات و اتصالات، چسب‌ها و.. كه به جز چند استثناء، بقيه آن‌ها تنها مختص به صنايع صحنه هستند. براي آنكه دكوري به راحتي جابه‌جا و منتقل شود، به چوب سبك، محكم و استوار نياز است.

به نقل از نويسنده بهترين چوب‌ها براي ساخت دكور، كاج سفيد شمالي و كاج سفيد آيداهو هستند. همچنين در ادامه اين بحث به موارد ديگر از قبيل اندازه، فراورده‌هاي صحنه‌اي، انواع تخته‌ها و فلزات مورد استفاده در ساخت دكور اشاره شده است كه موارد استفاده آن نيز در ساخت دكور و صنايع صحنه به اجمال بررسي شده است.

فصل بعدي اين مجموعه مختص به شيوه‌هاي ساخت و اجراي دكور مي‌باشد كه در طول اين فصل دستورالعمل‌ها و پيشنهاداتي براي ساخت قطعاتي از دكور كه استفاده از آن متداول است ارائه مي‌شود.

به نقل از نويسنده، بر اساس مواد، تجهيزات و مهارت‌هاي موجود، شيوه‌هاي جايگزيني نيز وجود دارند كه توسط متخصصان تئاتر به كار گرفته مي‌شوند.

مخاطبان كتاب حاضر پس از اينكه شيوه‌هاي پايه ارائه شده در اينجا را فرا گرفتند مي‌توانند به شيوه‌هاي ديگري نيز دست يابند كه پاسخ‌گوي شرايط خاص كاريشان باشد.

در ادامه نويسنده خاطرنشان مي‌كند كه شيوه‌هاي اجرايي كارآمد، ساده سريع، ايمن و مقرون به صرفه هستند.

ضمن اينكه اين شيوه‌ها همچنين بايد كيفيت لازم براي پاسخ‌گويي به نيازهاي خاص طراحي و نيازهاي اساسي اجراي دكور را فراهم كنند.

همچنين خوانندگان براي فهم كامل فنون و شيوه‌هايي كه در اينجا آمده‌اند، نياز است برخي اصطلاحات مورد استفاده براي خواص فيزيكي مواد فرعي اصطلاحات مربوط به اتصالات را بشناسند.

از جمله موارد متعددي كه در اين فصل به آن اشاره شده است، دكورهاي بدون چهارچوب، (منعطف)، پرده‌هاي انتها و بال‌ها و پرده‌هاي سقفيا ست كه درباره آن مي‌خوانيم: پرده‌هاي انتها، مصالح بي‌شكلي از جنس موسلين يا كرباس هستند كه سطح صاف و گسترده‌اي در هر ابعادي، براي نقاشي در اختيار طراح مي‌گذارد.

گفتني پره‌هاي انتها عموماً براي پشت دكور، به عنوان پس زمينه‌هايي مانند آسمان يا چشم‌اندازي از صحنه‌هاي بيروني، و براي پشت ورودي‌ درها و پنجره‌هاي دكور داخلي به كار مي‌روند، پرده‌هاي برش‌دار، مورد ديگري است كه با بكارگيري مجموعه‌اي از پرده‌هاي برش‌خورده كه به درستي طراحي و ساخته شده‌اند، مي‌توان جلوه‌هاي ويژه سه بعدي ايجاد كرد.

دكورهاي اسكلت‌بندي شده مورد ديگري است كه متخصصان تئاتر در طول سال‌هاي گذشته، سامانه ساده، ارزان و كارآمد چهارچوب رابط داده‌اند كه همچنان اساس بسياري از دكورهاي دوبعدي است، لت‌ها كه تصاويري از آن در كتاب آورده شده و شيوه‌هايي براي ساخت انواع لت در و پنجره ارائه شده است.

براي پوشش لت هر متخصصي نظر و شيوه خود را دارد كه در ادامه همين مطلب به دو شيوه آن اشاره شده است.

همچنين، لت‌هاي با روكش سخت و لت‌هاي استوديويي معضل توضيح داده شده‌اند در قسمتي از اين فصل درباره لت‌هايي استوديي مي‌خوانيم: لت‌هاي استوديويي كه لت‌هاي تلويزيوني يا لت‌هاي هاليودي نيز ناميده مي‌شوند، تركيبي از ساختار لت‌هاي گذشته و شيوه‌هاي چهارچوب‌بندي سازه‌هاي توليدات سينما و تلويزيوني هستند.

ديدارهاي خميده كه قسمت ديگري از اين فصل به آن اختصاص دارد با استفده از روش‌هاي مورد استفاده در ساخت لت استوديويي ساخته مي‌شوند.

در زمينه سازه‌هاي سه بعدي نيز توضيحاتي در اين فصل ارائه شده است. به اين ترتيب برخي قطعات سه‌ بعدي، تنها معمارانه يا دكوراتيو هستند. برخي ديگر، سازه‌هاي كاربردي و يا سازه‌هايي هستند كه وزن زيادي را تحمل مي‌كنند و علي رغم روش‌هاي نسبتاً ساده‌اي كه براي ساخت آن‌ها به وجود آمده است، ممكن است نيازمند طراحي پيچيده باشند و مشكلاتي در ساخت آن‌ها وجود داشته باشد.

نگارنده در ادامه يادآور مي‌شود كه درها و پنجره‌ها جزو متداولترين قطعات سه بعدي هستند كه مي‌توانند كاملاً دكوراتيو و يا كاملاً كاربردي باشند.

نكته‌ ديگر اينكه اغلب قطعات دكور براي آماده‌سازي به نقاشي نياز دارند. اين فرآيند از ايجاد پوشش آستري روي قطعه ساخته شده از چوب يا فلز، تا ايجاد سطحي يكدست و مناسب براي نقاشي نهايي را دربر مي‌گيرد.

موضوعي كه در فصل ديگر به آن اشاره شده است، چيدمان و برپايي دكور است كه در اين باره متخصصان چيدمان دكور، معمولاً سازندگان آن نيستند. اين مسئله در مورد كارهاي بزرگي كه كارگاه‌هاي دكورسازي مستقل و مجزا دارند صدق مي‌كند. در تالارهاي كوچك تئاتر يا دانشگاه‌ها عموماً همه يا بخشي از گروه ساخت دكور براي برپايي آن به كار گرفته مي‌شوند. صرف نظر از اينكه در چه محيطي كار كرده مي‌شود آشنايي سازنده با شيوه‌هاي رايج چيدمان و برپايي دكور و فهم اين روش‌ها، داراي اهميت است.

نكته ديگر اينكه مجموعه‌اي از وسايلي كه براي اتصال، برپايي، محكم‌ كردن و مجهز كردن دكور لازم است بايد فراهم شود.

همچنين نويسنده باور دارد كه كارگاه ساخت دكور بايد تجهيزات مناسب را مشخص كند و تمام ابزار مورد نياز براي پاسخ‌گويي به نيازهاي خاص چيدمان و برپايي دكور را تهيه، نصب و تجربه كند.

درباره اتصال سازه‌ها به يكديگر آمده است: لت‌هاي جدا از هم اغلب به يكديگر متصل مي‌شوند تا قطعات بزرگتري ايجاد كنند و اين قطعات نيز سر هم مي‌شوند تا مجموعه متنوعي از جلوه‌هاي صحنه‌اي را بسازند، ضمن اينكه دو لت به سه شكل كلي به هم متصل مي‌شوند: لبه به لبه، از گوشه‌هاي داخلي، از گوشه‌هاي بيروني.

در قسمتي از چيدمان دكورهاي ثابت مي‌خوانيم: در چيدمان نمايش‌هايي كه دكور در طول اجرا ثابت است، ملزوم اتصال دكور به كف صحنه و فراهم كردن تكيه‌گاه عمودي براي آن، است. و براي اتصال دكوري متشكل از لت‌هاي سنتي، به كف صحنه، شيوه‌هايي در اين فصل ارائه شده است.

در بخش ديگري از كتاب به بالابرنده‌ها و بالارونده‌ها در صحنه اختصاص دارد. مطلبي كه درباره تجهيزات بالارونده قابل توجه به نظر مي‌رسد اينكه دكور به منظور تغييرات ساده‌تر صحنه با ايجاد جلوه‌هاي ويژه، به طرف بالا جابه‌جا مي‌شود. دكوري كه در يك صحنه استفاده نمي‌شود، بالا مي‌رود و در محلش در بالاي صحنه قرار مي‌گيرد.

ارتفاعي كه قطعه در آن قرار مي‌گيرد، بخش بالا يا بخش بيرون ناميده مي‌شود هنگامي كه دكوري براي يك صحنه نياز است، پايين مي‌آيد و در محلش بر روي صحنه قرار مي‌گيرد. محل قرارگيري دكور، بخش پايين يا بخش درون ناميده مي‌شود.

در ادامه به نقل از كتاب حاضر، سه سامانه متداول براي بالا بردن دكور در تالارهاي امروزي يعني سامانه آويزان، سامانه كنترل وزنه‌اي و سامانه موتوري، وينچ در فصل دوم اين مجموعه مفصل شرح داده شده است.

در اين بخش همچنين به چگونگي اتصال صحيح دكور به يكي از اين سامانه‌ها پرداخته مي‌شود. اجزاي اصلي مورد نياز براي اين اتصال شامل طناب‌هاي بالابر، اتصالات، ابزار حركت‌دهنده و ابزار آويز هستند. طناب‌هاي بالابر مي‌توانند طناب‌هاي سيمي يا طناب‌هاي ليفه‌اي باشند. در كارهاي حرفه‌اي، طناب سيمي متداول است و در اين بخش به آن پرداخته مي‌شود و در آخر فصل به كاربرد طناب‌هاي ليفه‌اي توجه شده است.

در انتهاي اين فصل نويسنده يادآور مي‌شود كه متخصصان صحنه بايد اطلاعات لازم از كارايي طناب‌ها داشته و قادر به زدن گره‌هاي كاربردي مختلفي باشند. گره‌ها براي منظور خاصي طراحي شده‌اند. انتخاب و زدن گره مناسب، ايمني كار را تضمين مي‌كند. گره‌ها فشار ايجاد مي‌كنند و به الياف صدمه مي‌زنند و استحكام طناب را 50 درصد كاهش مي‌دهند. اين دليل ديگري براي استفاده از مواد و مصالحي با ضريب ايمني مناسب براي جابه‌جايي است.

بخش آخر اين مجموعه اختصاص دارد به انبار كردن دكور كه درباره آن نويسنده آورده است كه استفاده از دكورهاي انبار شده قدمتي به اندازه خود تئاتر دارد.

گفتني است يونانيان نمايش‌هايشان را مقابل پس‌زمينه‌ ثابتي اجرا مي‌كرده‌اند كه نمايان‌گر مجموعه‌اي از ساختمان‌ها، يك كاخ يا يك معبد و پاسخ‌گوي نيازهاي اغلب نمايش‌نامه‌هاي آن دوره بوده است.

برخي از محققان بر اين باورند كه مجموعه‌اي از دكورهاي انبار شده، براي نماياندن مكان‌هاي ديگري مانند جنگل يا غار به كار مي‌رفته است. بحث‌هاي زيادي در مورد بكارگيري پرياكتوا توسط روميان، وجود دارد.

برخي بر اين عقيده هستند كه استفاده از دكور انباري، تنها به خاطر محدوديت‌هايي، مانند محدوديت در بودجه و فضا است كه بر طرح تحميل مي‌شوند.

تجربيات نويسنده با طراحان جوان نشان داد كه آن‌ها اغلب طرح را بر اساس چيزي كه موجود است، طراحي مي‌كنند نه بر اساس آنچه كه نمايش‌نامه ايجاب مي‌كند.

به نظر مي‌رسد اطلاعاتي كه در اين كتاب ارائه شده است، مبناي خوبي براي طراحي و ساخت دكور با كيفيت بالا، در اختيار علاقه‌مندان قرار مي‌دهد.

نويسنده همچنين در آخر مجموعه حاضر، ارزشمندترين ابزار براي مجريان دكور، را طرح و نقشه معرفي مي‌كند. او مي‌نويسد:

«شما با بكارگيري ميخ و چوب، پارچه و رنگ، ابزار و تجهيزات صحنه مي‌توانيد ايجاد وهم كرده و جهان خيالي نمايش را باورپذير سازيد كه اين مجموعه شما را در اين امر ياري مي‌كند در كتاب صنايع صحنه، دانيل اي، يونيزي، طراح توليد گروه تئاتر دانشگاه كاليفرنيا، راهنمايي جامع از فضاي زير صحنه تا تجهيزات سقفي تالار به شما عرضه مي‌كند. اين كتاب كه بسيار روان نوشته شده و به خوبي تصويربرداري شده است تمام جنبه‌هاي ساخت و اجراي دكور را دربر مي‌گيرد. شايد اين جمله را بتوان شعار اين كتاب قرار داد: به كمك اين كتاب، مواد و مصالح معمولي را به تصاوير خارق‌العاده مبدل كنيد.»

 

 

 

چهارشنبه 1 ارديبهشت 1389 - 8:57


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری