سه‌شنبه 6 تير 1396 - 16:54
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

مجيد خانلري

 

همت برتر، کار بيشتر، آيندة درخشان­تر

 

 از سال قبل، چهارمين دهة انقلاب اسلامي آغاز شد که به فرمودة رهبر معظم انقلاب دهة پيشرفت و عدالت است. رهبر معظم انقلاب در پيام نوروزي سال گذشته، به موضوع مهم اصلاح الگوي مصرف توجه دادند و سال 1388 را به اين عنوان خواندند. در پيام نوروزي امسال نيز ايشان مردم ايران را به عزم جدي­تر و فعاليت بيشتر از پيش فراخواندند و سال 1389 را سالي براي همت و فعاليت مضاعف معرفي نمودند.

رسيدن از وضعيتي به وضعيت بهتر و والاتر خواسته و آرزوي هر انسان سليم­النفس و سليم­العقل است. البته وضعيت بهتر صرفاً به مفهوم برخورداري مادي هر چه بيشتر نيست بلکه همان است که در کلام معصوم چنين تعبير شده که مؤمن اگر دو روزش يکسان باشد زيان کرده است. چنين تعبيري در واقع بيان ضرورت پويايي در زندگي و پرهيز از خمودگي و يأس و سستي است.

در فرهنگ مردم ايران همواره بر کار و همت و تلاش تأکيد شده است و اگر مي­بينيم کشوري همچون ايران با آن تاريخ پرفراز و نشيب که از هر سو هميشه مورد طمع بيگانگان بوده و از شرق و غرب بدان تاخته­اند، همچنان برقرار است و بخصوص در سه دهة گذشته برآمدي دوباره را در عرصة پيچيده و پرخطر جهان نوين تجربه کرده است، همه ناشي از سخت­کوشي مردمان آن بوده است.

سه دهة گذشتة براي ايران و ايرانيان بسيار مهم و سرنوشت­ساز بوده و چندان اغراق­آميز نيست اگر بگوييم اين سه دهه چکيدة تاريخ چندهزارسالة آن است. يک انقلاب بنيادي و بي­بديل که امواج آن جهان را تحت تأثير قرار داده، برپايي يک نظام کاملاً مردمي و عميقاً ديني استوار که جهان مشابه آن را تجربه نکرده بوده، مقاومتي مثال­زدني در يک جنگ تحميلي تمام­عيار نظامي که شرق و غرب را به تسليم واداشت، يک درگيري فرهنگي گسترده، جهش­هاي شگفت­انگيز به سوي قله­هاي دانش و دستيابي به فناوري­هاي خاص و نادر، و ده­ها مورد ديگر که مشابه آنها در طول تاريخ چند هزارساله تجربه شده بودند و برخي نيز بديل تاريخي نداشتند، همگي در اين سه دهه در ايران رخ نمودند. اين در حالي بوده است، که بعد از انقلاب اسلامي، مردم و جمهوري اسلامي، دست به گريبان مشکلات و مسائل و کاستي­ها و ناکامي­هايي بودند که در اثر بي­لياقتي و خيانت حکومت­هاي پيشين عارض شده بود. ضمن آنکه دشمنان خارجي اين مرز و بوم و اين نظام بي­بديل، حتي يک لحظه و يک امکان جزئي را هم براي ضربه زدن به آن از دست ندادند و نخواهند داد.

ما اکنون در اين موقعيت تاريخي قرار داريم.

در اين چشم­انداز است که مفهوم سه مقولة «اصلاح الگوي مصرف» و «همت برتر» و «کار مضاعف» را بايد درک کرده و به عرصة عمل بياوريم تا دستاوردهاي سه دهه مقاومت افزوده گردد و خواستِ تغيير و تحويل به وضعيتي بهتر تحقق پيدا کند.

 

همت برتر

همت را در لغت به اراده و آرزو، خواهش، عزم، شجاعت و دليري و زور و قوت و طاقت معني کرده­اند. اصطلاحاتي نيز که اين کلمه در آنها به کار رفته زياد است، مانند بلندهمت، عالي­همت، دون­همت و... و بخصوص گفته­اند که ارزش مرد به اندازة همت اوست. عزم و ارادة انسان هر چه قوي­تر باشد امکان دستيابي به خواسته­هايش بيشتر مي­شود و بنابراين بايد گفت که همت پيش­زمينة هر گونه اقدام و عمل است و هر چه انسان همتش ضعيف باشد موقعيتش متزلزل­تر و ناکامي­هايش فزون­تر خواهد بود.

اسلام به ما مسلمانان راه و روش­هاي زندگي صحيح و پويا را نشان داده است. آموزه­هاي ديني ما بر تقويت اراده و تسلط بر نفس تمرکز و تأکيد دارند. شيوه­هاي تقويت ذهن و جسم و روحيه، که در بسياري از آموزه­ها و دستورات ديني ما مستتر است، همان چيزهايي است که غرب در سال­هاي اخير تلاش کرده به مدد دستاوردهاي علمي و فني به مردمش ارائه نمايد و جالب و شگفت آنکه آنها نهايتاً نه با کمک دستاوردهاي علمي بلکه با استفاده از آموزه­هاي ديني شرق و بخصوص اسلام آن اهداف را دنبال مي­کنند و البته بدون آنکه منابع و مراجع مورد استفادة خود را معرفي کنند! چرا ما با داشتن چنين منابع معنوي جاودانه­اي نبايد عزم و ارادة خود را تقويت نماييم؟    

امام علي مي­فرمايد: «دانش خود را ناداني مينگاريد، و يقين خويش را گمان مپنداريد. و چون دانستيد دست به کار آريد و چون يقين کرديد پاي پيش گذاريد.» همين جمله را اگر هر روز سرلوحة برنامة خود قرار دهيم بي­شک تحولي بزرگ در زندگي خود پديد خواهيم آورد. شعار «همت برتر» در واقع دعوت به تقويت اراده براي تحول به وضعيت بهتر است؛ همان خواستي که در ابتداي هر سال و به هنگام زمزمة دعاي تحويل سال بر زبانمان جاري مي­شود. بايد بدانيم که هيچ يک از اهداف ما محقق نخواهد شد مگر آنکه عزم و ارادة لازم براي عملي کردن آن را در خود داشته باشيم و راه رسيدن به آن را هم بدانيم. و آن راه کار و تلاش آگاهانه است.  

 

آگاهانه کار کردن

در فرهنگ غني ديني و ملي ما بر «کار» بسيار تأکيد شده است. همة ما اين آموزة گرانبها را شنيده و خوانده­ايم که «کار جوهر مرد است». انساني که از تلاش و کوشش رويگردان باشد به ورطة خواري و ذلت مي­افتد و اساساً از هويت انساني خويش دور مي­شود.

بي­ترديد منظور از کار مضاعف، اين نيست که ساعات کاري افزايش پيدا کند بلکه در وهلة اول بايد بهره­وري در تمام جنبه­هاي فعاليت­ها افزايش يابد؛ چه بهره­وري نيروي انساني و چه بهره­وري امکانات و منابع مالي. اين همان کار و تلاش آگاهانه است که بر بستر عزم و ارادة قوي و خلل ناپذير مي­تواند ما در دستيابي به اهدافمان ياري کند. کار بيشتر به مفهوم استفاده از امکانات و استعدادهاي بالقوه است؛ يعني «کار آگاهانه».

رهبر معظم انقلاب در بيانات خود در جمع مردم در مشهد در روز اول سال جاري فرمودند: «كشور آمادگى‌هاى زيادى دارد. در اين سى سال، ملت و كشور در همة زمينه‌ها پيشرفت كرده است. زمينه براى يك حركت عظيم و بنيانى، يك حركت محسوس كه اثر آن را در زندگى مردم بشود ملاحظه كرد، فراهم است. ما هم در زمينة زيرساخت­هاى اقتصادى پيشرفت­هاى زيادى كرده‌ايم. در زمينة زيرساخت­هاى ارتباطى و مواصلاتى كارهاى بزرگى انجام گرفته است. در زمينة پيشرفت علمى و فناورى، يك روند پرشتابى از چندى قبل تاكنون آغاز شده است. ملاحظه مي­كنيد؛ در زمينه‌هاى علمى، جوانان ما، دانشگاهيان ما، برجستگان و نخبگان ما به يك مراحلى دست پيدا مي­كنند كه براى يك كشورى كه از مرحلة دانش و تحقيق و فناورى و ابتكار علمى بسيار دور بوده است و فاصله داشته است، بسيار چيزهاى عجيبى است.»

از اين زيرساخت­ها و زمينه­هاي مهيا بايد استفاده بشود و اين مستلزم فعاليت بيشتر است. معنا و مفهوم کار مضاعف اين است که بسترها و ظرفيت­هاي موجود بلااستفاده نماند. از مهمترين سرفصل­هايي که مي­توان در چهارچوب «کار مضاعف» به آنها اجمالاً اشاره نمود اينها هستند:

- استفادة بهينه از موقعيت­ها و امکانات

- ابتکار در انجام فعاليت­هاي مختلف

- ايجاد ظرفيت­هاي جديد براي فعال کردن نيروهاي بيشتر و استفاده از تخصص و توانايي آنها

- تنظيم برنامه­هاي کاري و مقطع­گذاري براي دستيابي به اهداف و نتايج

- ترويج فرهنگ کار و پرهيز از بطالت و اتلاف وقت و امکانات

- کارآفريني

اين سرفصل­ها و مواردي از اين دست نيازمند واکاوي و بررسي و تعريف و تدقيق هستند تا از دل آنها برنامه­هاي نو و راهکارهاي بديع براي حل مسائل کارورزي در کشور بيرون کشيده شود.

 

افق روشن آينده

اگر سال گذشته، سال اصلاح الگوي مصرف عنوان گرفت، و سال جديد با شعار «همت مضاعف و کار مضاعف» آغاز شد، اما نه موضوع اصلاح الگوي مصرف پايان گرفته و نه شعار سال جديد بي­ارتباط با آن است. اصلاح الگوي مصرف يک فرايند فرهنگي مداوم است و البته نبايد تنها در چهارچوب­هاي نظري محبوس و محدود بماند. همت برتر و کار بيشتر هم در ارتباط تنگاتنگ با اصلاح الگوي مصرف قرار دارند. به بيان ديگر نمي­توان انتظار داشت از اين سه مقوله، يکي تحقق پيدا نکند و دو ديگر محقق شوند. نکتة بسيار مهم در مورد اين سه مقوله ترداف معنايي آنها با سختي و مشقت است در حالي که در اصل چنين نيست.

اصلاح الگوي مصرف به مصرف نکردن و يا کم مصرف کردن تعبير مي­شود؛ همت برتر به تحمل فشار بيشتر و کار مضاعف هم به فعاليت فيزيکي طاقت­فرسا. حال آنکه چنين برداشت­هايي ناشي از تصورات نادرست و ناآشنايي نسبت به اوضاع کنوني جهان و سابقة تاريخي ايران و ايرانيان است و مقرون به صحت نيست.

واقعيت اين است که در جهان امروز بيش از هفت ميليارد انسان زندگي مي­کنند و پيش­بيني شده که اين تعداد به نه ميليارد نفر هم در سال­هاي آينده برسد. اين در حالي است که منابع و ذخاير طبيعي به سرعت در حال کاهش است و بخصوص منابعي که امکان تجديد آنها در کوتاه­مدت وجود ندارد، مانند منابع فسيلي، از دسترس انسان خارج مي­شوند.

در چنين شرايطي اگر ملتي و مردمي از امکانات و منابع و ذخاير خود استفادة صحيح و مناسبي نداشته باشند در آيندة نزديک دچار بحران­هاي مهلکي خواهند شد. در چنين چشم­اندازي، مفهوم اصلاح الگوي مصرف به معناي آينده­نگري و تداوم حيات بهينه براي نسل­هاي کنوني و بعدي است، و نه عدم استفاده و نابرخورداري از نعمات و بخشش­هاي خداوند.

در مورد همت برتر و کار مضاعف نيز چنين است؛ يعني در جهان پررقابت امروز، نشستن و تن­آسايي نتيجه­اي جز عقب­ماندگي و وابستگي بيشتر به دنبال نخواهد داشت. ما مدت­هاي مديد تلخي عقب­ماندگي و وابستگي را چشيديم و براي رهايي از آن انقلاب کرديم و هشت سال در سخت­ترين شرايط در پاسداشت استقلال و آزادي ايستاديم. آن عزم و اراده امروز هم لازم است و حتي بايد قوي­تر از گذشته هم باشد تا مبادا گوهري را به دست آورده­ايم از کف بدهيم. بنابراين همت برتر به مفهوم تحمل فشار بيشتر نيست بلکه به معني بالا بردن توان فکري و روحي خود است براي بر عهده گرفتن مسئوليت­هاي مهم­تر و دست يافتن به موقعيت­هاي برتر. شايد بتوان مفهوم «همت برتر» را با اين جملة عيسي عليه­السلام تدقيق نمود که مي­فرمايد «اگر به اندازة دانة خردلي در دل ايمان داشته باشيد و  به کوه بگوييد جا به جا شو، جا به جا مي­شود».

کار بيشتر در اين عرصه، چنان که در سطور بالا اشاره شد، به معني استفادة آگاهانه از امکانات و ظرفيت­هاي مختلف است. گاهي اين امر با فعاليت فيزيکي بيشتر محقق مي­شود و گاهي با دقت نظر و ابتکار. اما در هر حال، تکليف ما لايطاق مد نظر نيست. يعني هدف از کار بيشتر، انجام کار بيش از حد توان نيست.

ملاحظه مي­شود که اين سه موضوع نه فقط حامل مفهوم مشقت و تنگي و تعب نيستند بلکه مفاهيم والايي هستند که در فرهنگ ديني و ملي ما بسيار مورد تأکيد بوده­اند. گفته­هاي مشهوري همچون «قناعت توانگر کند مرد را»، «آهسته رو، پيوسته رو»، «برو کار مي­کن مگو کار چيست، که سرمايه جاوداني است کار»، «کار نيکو کردن از پر کردن است» و ده­ها گفتة ديگر که شايد هر يک از ما بارها آنها را براي بيان منظور و مقصود خود مورد استفاده قرار داده­ايم، همه و همه مؤيد اين سه مقولة زندگي­ساز و سرافرازکننده هستند: مصرف درست، همت والا، کارِ تمام.

آنچه را رهبر انقلاب در سال قبل و امسال به عنوان شعارهاي سال مطرح نمودند که بايد جنبة عملي کامل به خود بگيرد، چکيدة دانش و تجربة نسل­هاي گذشته است که توجه به آنها و تأمل و تعمق در آنها و مهمتر از همه، به کار بستن آنها در زندگي شخصي و اجتماعي، ما را به وضعيتي والاتر در جهان امروز و فردا ارتقا خواهد داد و آينده­اي درخشان براي ملت ايران رقم خواهد زد.

 

يكشنبه 15 فروردين 1389 - 13:2


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری