پنجشنبه 26 مرداد 1396 - 10:25
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

پشت شيشه هاي مات

 

 ( نقد و بررسي داستان پشت شيشه هاي مات)      

 پشت شيشه هاي مات داستان عجيبي ندارد. وقتي آن را بخوانيد هم با سبک نوشتارش آشناييد و هم دستمايه داستانش را قبلا تجربه کرده ايد. تاريخ انقلاب پر از قهرماناني است که با شيوه هاي گوناگون بارها روايت شده اند. اين بار نيز دفتر کودک و نوجوان مرکز آفرينش هاي ادبي وابسته به هوزه هنري، براي شناساندن اين قهرمانان بزرگ به نسل نوجوان امروز دست به کار شده است و در مجموعه اي به معرفي روايت گونه آن ها در قالبي داستاني با نام قهرمانان انقلاب پرداخته است. پشت شيشه هاي مات، پانزدهمين داستان از اين مجموعه است که به قلم عزت الله الوندي به روايت داستان زندگي شهيد آيت الله دکتر سيد محمد حسيني بهشتي به رشته تحرير درآمده است.

عزت الله الوندي نياز نوجوانان امروز را درست تشخيص داده و سعي کرده در اثرش مقتضيات اين گروه سني را لحاظ کند. بيان روايت زندگي شهيد بهشتي از زبان شخصيت هاي مختلف داستان، انتخاب يک زمينۀ داستان تازه تر خارج از عرف معمول اين دست کتاب ها، حجم کم کتاب و بيان کردن اصل مطلب در حدود صد صفحه، تقسيم بندي همين حجم کم در دوازه فصل مختلف، روايت خطي ساده با بازگشت به عقب هاي کوتاه و توانايي خلق چند نيمه شخصيت ديگر بجز شخصيت اصلي داستان نکاتي است که مخاطب نوجوان کتاب را علاقه مند به خواندن آن مي نمايد. هر چند در هر مرحله از کار نقاط ضعفي مشاهده مي شود. البته با اعتراف به اين موضوع که نوشتن از دنياي بزرگان و بزرگسالان در حيطه ادبيات کودک و نوجوان کاري سهل ممتنع است. در نتيجه موفقيت و مقبوليت يافتن اثر در آن به سادگي امکان پذير نيست و علاوه بر توان نويسنده به شناخت او از دنياي کودکان و نوجوانان و قدرت راه يافتن در دنياي اين گروه سني را طلب مي کند.

شخصيت هاي اين روايت، به تناسب جايگاه خود در داستان به دو دسته تقسيم مي شوند. دسته اول شخصيت هاي روايت کننده هستند. در واقع نويسنده آن ها را تنها براي بازگو کردن ماجراي اصلي خلق کرده است. چالشي بين اين شخصيت ها وجود ندارد. ديالوگ ها بسيار ساده و روشن است. همۀ آن ها تنها براي پيش رفتن داستان دست به دست هم داده اند و قرار نيست اتفاق عجيبي بين آن ها صورت پذيرد. در ميان اين گروه از شخصيت ها سام نقش اول را بازي مي کند. او نوجواني امريکايي است که در پي نوشتن يک کار کلاسي سرگذشت نويسي براي دبير ادبيات خود است و همين نکته وصل کننده او به خط اصلي داستان مي شود. حضور سام در خانه پدر بزرگ و مادر بزرگ در فصل تعطيلات نيز بهانه اي براي ساخت شخصيت بروس پدر بزرگ سام و پتي مادر بزرگش است. بروس در زمان رژيم شاه ديپلمات امريکايي بوده که همراه همسرش در ايران حضور داشته و تا بعد از انقلاب نيز در ايران مي ماند. او در واقعه سيزده آبان که منجر به اشغال لانه جاسوسي شد در گروه گروگان ها بوده و وظيفه داشته تحقيقاتي در مورد شهيد بهشتي انجام دهد. همين نکته دست نويسنده را براي بيان داستان از زبان او براي نوه اش باز مي کند. اما پتي مادر بزرگ سام نقش خاصي در داستان ندارد و تنها براي تناسب شکلي رابطه هاي موجود در داستان خلق شده است. دو شخصيت ديگر هامون و ماهان هستند. اين دو در واقع شخصيت هايي خيالي هستند که در خواب سام داستان اصلي را برايش شرح مي دهند. ابزار مورد استفاده آن ها نيز رايانه اي براي نشان دادن تصاوير متحرک و ثابت، صداها و اسناد مکتوب است.

خلق اين پنج شخصيت، اصلي ترين بخش از تلاش نويسنده در ايجاد فضايي نوجوانانه براي داستان است. بيان داستان از زبان افرادي از کشوري بيگانه که دشمن درجه يک کشور ما بخصوص در آن سال ها نيز بوده است تلاشي در جهت باور پذيرتر نمودن ماجراهاي تعريف شده است. با نظر به اين که: چه تاييد و تسليمي بالاتر از تاييد و تسليم مخالفان يک حقيقت، تعاريف بروس ديپلماتي که خارج از ماجراي اصلي به مشاهده آن مي پرداخته و از طرفي خود از مخالفان انقلاب بوده است؛ دليل خوبي براي باور پذيرتر شدن ستايش هاي شکل گرفته در کتاب است. خلق شخصيت هاي هامون و ماهان نيز تلاش بعدي نويسنده براي ايجاد فضايي نوجوانانه است. از طرفي خيالي بودن اين دو که در جايي شبه ناميده شده اند و در آخر با اشاره اي کوچک فرشته خوانده مي شوند و نيز استفاده آن ها از وسايل پيشرفته و تکنولوژيک مثل رايانه براي بيان وقايع به شيوه هاي گوناگون، تلاش نويسنده را در ايجاد فضايي علمي تخيلي که از سبک هاي محبوب نوجوانان است نشان مي دهد. زمينه داستان در مورد اين پنج شخصيت از ويژگي هاي يکساني تبعيت نمي کند. در مورد خانواده امريکايي با وجود کوتاه بودن سطح معرفي افراد، ارتباط مناسبي بين مخاطب و آن ها ايجاد مي شود. جايگاه مکاني و زماني و خصوصيات شخصيتي آن ها بسيار باور پذير است. دليل اين موضوع هم بجز توصيفات مناسب در مورد آن ها، وجود داشتن نمونه مشابه بيروني براي آن ها است. شخصيت سام، پدر بزرگ و حتي مادر بزرگ که نقشي بسيار کوچک دارد براي مخاطب از قبل آشناست و نمونه هاي زيادي از آن را قبلا مشاهده کرده است و همين به او کمک مي کند که وجود اين افراد را در داستان بپذيرد. اما شخصيت هامون و ماهان چگونه است؟ متاسفانه اين دو مطلوبيتي را که انتظار مي رود از خود بروز نمي دهند. زمان ورود و خروج شان از داستان زياد مشخص نيست و کمي مخاطب را سردرگم مي کند، ماهيتشان تعريف شده نيست، علت وجودي خاصي ندارند و بيشتر از آنکه کمکي در پيشبرد روند داستان باشند، کمک حال نويسنده در تمام کردن آن هستند. ايده ايدۀ خوبي است اما حجم کم داستان و قرار گرفتن اين دو شخصيت خارج از روايت اصلي و هدف اصلي اثر، باعث ضعيف شدن آن ها مي شود و در نهايت انتظاري که از آن ها مي رود را برآورده نمي کند. از طرفي زمينه داستاني اين دو توسط ديالوگ هايي تکراري با استفاده هميشگي از فعل هاي گفتم گفت و نيز تاييد مداوم يکديگر و موافق گويي شکل گرفته است. البته در معدودي از ديالوگ ها سوال و جوابي هم بين آن ها رخ مي دهد؛ ولي آن ها نيز از نوع چالش برانگيز نيستند و تنها براي بردن داستان از مرحله اي به مرحله بعدي و خيلي ساده و با پاسخ هايي قابل پيشبيني بيان شده اند. به نظر مي رسد آقاي الوندي در مورد اين دو شخصيت، نوجوانان مخاطب خود را دست کم گرفته باشد. اين نکات و نيز تعريف نشده بودن شخصيت اين دو باعث شده است که به دلنشيني شخصيت هاي ديگر داستان نباشند. هرچند همان طور که گفته شد زيبايي ايده اوليه و نيز کم گويي و هميشه گويي آن ها و باب بودن وجود اين شخصيت ها در داستان هاي کودک و نوجوان، باعث شده که اين نقاط ضعف کمتر به چشم بيايد و بعضأ جذابيت هايي را هم موجب شود.

دسته دوم شخصيت هاي داستان افرادي هستند که در روايت اصلي حضور دارند. در اينجا چون با داستاني بر اساس زندگي واقعي شهيد بهشتي روبرو هستيم؛ نويسنده در واقع به خلق شخصيت نپرداخته و تنها افراد واقعي را بازآفريني و در دل داستان خود جاي داده است. محوري ترين شخصيت اين دسته، شهيد بهشتي است. داستان با محوريت ايشان و حول فعاليت ها، حوادث و اتفاقات پيراموني شان پيش مي رود و از کودکي تا لحظۀ شهادت او را روايت مي کند. البته شهيد بهشتي را مي توان دو شخصيت به حساب آورد. شخصيت ابتدايي او که از کودکي تا زمان ازدواج را شامل مي شود و دوم از زمان ازدواج تا لحظه شهادت ايشان. وجه تفاوت اين دو نيز در توجه ويژه نويسنده به باز تعريف روايت است. به طوري که در دوران کودکي تا ازدواج داستان بيشتر حول محور خصوصيات اخلاقي و تحصيلات و... شهيد بهشتي قرار دارد و نويسنده کوشيده با بيان خود، ويژگي هاي او را در دوران نوجواني و ابتداي جواني بازگو کند. تا با اين کار او را به عنوان يک الگوي مناسب براي مخاطب نوجوان داستان به نمايش بگذارد. اما وجه دوم اين شخصيت از زمان ازدواج تا شهادت است که نگاه ويژه نويسنده به مجاهدت ها و تلاش هاي اين شهيد در راه اعتلاي دين و کمک به پيروزي انقلاب اسلامي بوده است. نکته جالب و قابل تقدير، توجه ويژه اين بخش به روايت هايي است که به نوجوانان ارتباط بيشتري دارد. مثل توجه به دوران تدريس در مدرسه کمال، تاليف کتب ديني مدارس و ترجيح دادن اين مسئله نسبت به تدريس در دانشگاه و... که اين توجه مطمئنا جذابيت و کششي دو چندان در مخاطب اثر ايجاد مي کند. افراد بسيار ديگري نيز به غير از شهيد بهشتي در متن داستان حضور دارند؛ اما حضورشان بسيار کمرنگ است و خيلي زود از داستان خارج مي شوند. اين نام ها فقط براي بيان ارتباط هايشان با شهيد بهشتي و ايجاد چفت و بند در داستان آمده اند و بيشتر آن ها تا مرحله تبديل شدن به يک شخصيت داستاني پيش نمي روند. البته اين اتفاق براي معدودي از افراد نام برده شده تا حدودي روي مي دهد. مثلا عباس رضايي آرام که دانش آموز شهيد بهشتي در مدرسه کمال بوده است، در نقش کوتاه خود انشايي را از بر مي خواند و... ( فصل چهارم ) که اين خود تبديل به داستاني کوتاه در دل داستان اصلي مي شود و عباس رضايي آرام را هم داراي نقش نسبتا پر رنگ تري نسبت به باقي افراد مي کند. در مورد ديگري نيز، در ماجراي جاسوسي و تحت نظر قرار گرفتن شهيد بهشتي در مرکز اسلامي هامبورگ ( فصل ششم ) با شخصيت سالاري به عنوان جاسوس شهيد بهشتي روبرو مي شويم که او نيز تا نزديکي هاي تبديل شدن به شخصيتي از داستان پيش مي رود. البته در قسمت اصلي داستان شخصيت شهيد بهشتي محور تمام حوادث است و هر حادثه اي يا به او مربوط است و يا او به آن حادثه ارتباط پيدا کرده که مورد توجه نويسنده قرار گرفته؛ در نتيجه با توجه به اين نکته و نيز کوتاهي داستان نمي توان شکل نگرفتن يک شخصيت دوم کامل را در داستان مورد اشکال دانست. نکته آخر نپرداختن به شخصيت هايي مثل خانواده شهيد بهشتي و فرزندان او و حضور آن ها در داستان در حد نام است. با توجه به اين نکته که مي توانست نگاه به رابطه شهيد بهشتي با همسر و فرزندانش جذابيت هاي ويژه اي را ايجاد کند و بار آموزشي مناسبي هم داشته باشد، اين بي توجهي و ساده گذشتن از اين فرصت مناسب جاي تعجب است.

نکتۀ ديگر زاويه ديد بخش هاي مختلف داستان است. اگر سوال اين باشد که آيا زاويه ديد اين داستان درست است يا خير؛ در کل بايد گفت بله درست است و داستان خيلي روان و ساده بيان مي شود و در عين حال جذابيت هاي خود را نيز دارد و بعيد است کسي در فهم داستان مشکل پيدا کند. اما اگر بخش به بخش نگاهي به اين موضوع داشته باشيم کمي تفاوت دارد. قاعدتا داستان بايد از زاويه ديد کسي نقل شود که بيشترين اطلاعات را از ماجرا دارد و يا نگاه جالبي به وقايع داستان دارد. در اين داستان دو زاويه ديد اصلي داريم يکي پدر بزرگ است که به دلايلي باور پذير و طبيعي و البته جالب به علت ماهيت شغلي گذشته اش هرچيز که مي گويد براي مخاطب قابل پذيرش است. به عبارتي مخاطب به راحتي مي پذيرد که پدربزرگ داراي اطلاعات غني است. زاويه ديد ديگر هامون و ماهان هستند که به همان دلايلي که به عنوان ضعف شکل گيري شخصيت آن ها در داستان اشاره شد پذيرش زاويه ديد پدربزرگ را ندارد. به عنوان مثال بريا مخاطب منشا بدست آوردن اطلاعات توسط اين دو از باور پذيري کمي برخوردار است. البته نکته جالبي که اين تفاوت را نامحسوس مي کند اين است که تنها تفاوتي که بر مخاطب در تقابل اين دو زوايه ديد اثر مي گذارد، متفاوت بودن باور پذيري شخصيت هاي راوي است. در غير اين صورت در بيان داستان تفاوت آنچنان خاصي در نگاه اين دو مشاهده نمي شود و اگر راوي کل داستان هر کدام از اين دو بودند هم، تفاوتي در روايت مشاهده نمي شد. به نظر مي رسد اگر نويسنده مي توانست کار بيشتري از شخصيت پدر بزرگ در بيان داستان بکشد در اين زمينه هم موفق تر بود.

همان طور که در ابتداي بررسي خود اشاره کرديم يکي از نقاط قوت کار کوتاهي آن و فصل بندي دوازده گانۀ همين داستان کوتاه است. يک فصل بندي خوب که به دلايل مختلفي باعث رضايت بخش تر شدن خوانش اثر براي مخاطب مي شود. به طور معمول فصل بندي داستان ها دلايل مختلفي مي تواند داشته باشد. مي گويند يک فصل خوب تضمين کننده خوانده شدن فصل بعدي خود است و نويسنده بايد هميشه به خاطر داشته باشد که تمام شدن هر فصل يعني شروع يک فصل جديد. اين موضوع بخصوص در ادبيات نوجوان قابل توجه تر است. در عصري که تلوزيون و اينترنت و... براحتي مي توانند خواننده کتاب را بدزدند، شايد اين فصل بندي دوازده گانه کار درستي به نظر نرسد؛ اما با جلو رفتن در کتاب متوجه خاصيت اصلي اين تقسيم داستان مي شويم. نکته اصلي کوتاه شدن مدت زمان خوانش هر فصل و وجود حداقل يک داستان کوتاه در دل داستان اصلي در بيشتر فصل ها است. اين موضوع باعث مي شود که مخاطب با خواندن هر فصل آموزه اي را کسب نمايد و از طرفي به دليل کوتاهي هر فصل، رغبت خواندن فصل بعدي را نيز بدست آورد. همچنين با توجه به اين که به هر حال ما با روايتي داستان گونه از يک زندگي نامه روبرو هستيم و در واقع موضوع اصلي کتاب يک زندگي نامه است؛ اين فصل بندي هاي زياد کمک بزرگي به طبقه بندي اطلاعات در ذهن مخاطب مي کند.

نکته آخر در مورد اين اثر، توجه به لايه هاي شخصيتي داستان است. بسياري از نويسندگان با رو کردن اطلاعات شخصيت هاي خود در زمان هاي خارج از معمول سعي در جذاب کردن داستان دارند. البته پرداختن به اين نکته براي روايتي داستاني از يک زندگي واقعي کمي مشکل است. به هر حال نوسنده نه تنها بايد به اصل ماجرا وفادار باشد؛ بلکه بايد دقت زيادي در تاريخ و توالي حوادث و رويدادها داشته باشد تا از ارزش واقع گويي اثر نکاهد. اما خوشبختانه اين کار نيز در حد توان انجام شده است و نويسنده در چند نوبت سعي کرده با بيان برخي حوادث و رويداد ها خارج از توالي منظم خود اما با يادآوري بيرون بودن از توالي ترتيبي و دقت در صدمه نزدن به واقيعت، کمي بر جذابيت داستان اضافه کند. به عنوان مثل بيان کردن بحث ازدواج شهيد بهشتي يکي از همين بخش هاست که به مدد قدرت خارج از عرف هامون و ماهان در زماني ديگر قابليت بيان پيدا مي کند. در کل در اين زمينه نيز داستان با توجه به محدوديت هايش تلاش مساعدي کرده که ثمرات نسبتا خوبي هم داشته است.

در نهايت بايد گفت عزت الله الوندي داستان پانزده مين کتاب از مجموعه قهرمانان انقلاب را با موفقيت نسبي به رشته تحرير درآورده است. وي در اين اثر مروري کلي بر فراز هايي از زندگي شهيد بهشتي و پررنگ تر نشان دادن جذابيت هاي آن براي نوجوانان سعي در نزديک کردن نسل انقلاب با نسل امروز داشته است؛ هرچند نقاط ضعفي در کتاب مشاهده مي شود اما با نگاهي به محدوديت ها و همچنين نقاط قوت اثر مي توان آن را در کل مثبت ارزيابي کرد و اميد فراوان داشت که با استقبال نسل نوجوان امروز همراه شود و راهي باشد به سوي شناخت هرچه بيشتر آن ها از قهرمانان انقلاب و شخصيت فرزانۀ شهيد آيت الله دکتر سيد محمد حسيني بهشتي. با آرزوي تداوم براي عزت الله الوندي و حوزه هنري در انتشار چنين آثاري و اداي دين به قهرمانان و فرزندان انقلاب.

 

 

دوشنبه 10 اسفند 1388 - 12:46


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری