دوشنبه 1 آبان 1396 - 23:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

نگاهي به هنر تذهيب قرآن

 

«تذهيب قرآن از ابتدا تا قرن ششم»

شايد بتوان تاريخ آرايش و تذهيب قرآن را هم‌زمان با نوشتن آن دانست به اين معني كه نخست به منظور تعيين سر سوره‌ها، آيه‌ها، جزءها و سجده‌ها آن را به نوعي تزيين مي‌كردند. رفته رفته علاقه مفرط مسلمانان به قرآن و همچنين عشق به هنر، هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهيب آن دقت بيشتري به كار برند و در نتيجه اين آثار از سادگي بيرون آمد و جنبه تزئيني به خود گرفت به خصوص قرآن‌هايي كه براي امراء و بزرگان نوشته مي‌شد. اين امر خود يكي از علل توجه هنرمندان به تزيين بيشتر و موجب تكامل فن تذهيب شد.

مهدي مكي‌نژاد، عضو گروه‌ها هنرهاي سنتي فرهنگستان هنر، درباره منشأ هنر تذهيب مي‌گويد: «دقيقاً نمي‌توانيم بگوييم منشأ اين هنر ايران است اما آن چه مسلم است اين است كه اين هنر از دوران ساسانيان به صورت گچبري‌هاي ديوار و حتي پيش از آن به صورت نقوش روي سفالينه وجود داشته است كه بعد از اسلام اين نقوش و حجاري‌ها وارد كتاب مي‌شود و بيشتر خودش را نشان مي‌دهد.» از طرز تذهيب و آرايش قرآن‌هايي كه قبل از قرن سوم هجري تدوين شده، اطلاع چنداني در دست نيست. اصولاً درباره هنر نقاشي و مذهب‌كاري در قرون اولين اسلامي اطلاع زيادي در دست نيست. قرآن‌هاي نفيس غالباً به دستور سلاطين و امراي وقت تهيه مي‌شد و هنرمندان سعي مي‌كردند، آن را به طرز بسيار عالي آرايش كنند.

قديمي‌ترين قرآن‌هاي باقي‌مانده از قرون اوليه اسلامي همگي به خط كوفي است، نقش و تزيين آن‌ها تقريباً يكنواخت بوده، فقط در صفحه اول و گاهي دو صفحه آخر با نقوش هندسي آرايشي مي‌شد. سر سروره‌ها نيز غالباً داراي نقوش تزئيني بوده و عموماً در سمت راست آن‌ها يك يا چند گل درشت و ترنج طرح مي‌زدند.

شروع سوره و اسم آن را هم به قلم زر مي‌نوشتند و نقطه‌هاي حروف را با رنگ قرمز و سبز يا زعفران و آب طلا مشخص مي‌كردند. محل حزب و ساير علامات هم به همين شيوه مزين مي‌شد. مكي‌نژاد درباره اين هنر در دوران اسلامي مي‌گويد: «مهم نيست كه مبدأ اين هنر ايران بوده است يا نه، اما مسلم است كه اين هنر در ايران تكامل پيدا مي‌كند و نظم هندسي خاصي به خود گرفته است. تنها در ايران است كه تذهيب به اين شكل، با اين نظم و با اين هندسه ديده شده است. كارهاي مشابهي كه عرب‌ها يا چينيان انجام داده‌اند در مقابل آثار ايراني بسيار ضعيف جلوه مي‌كند. پراكندگي رنگ‌ها و نقوش هندسي اقوام ديگر هنوز هم به پختگي كامل نرسيده است. تذهيب ايراني واقعاً بي‌نظير است.» در قرون اوليه اسلامي به همان اندازه كه به خوشنويسي توجه مي‌شد، فن آرايش و تذهيب نيز مورد علاقه بزرگان و اميران بود تا جايي كه در نقاط مختلف ايران به خصوص خراسان، مراكزي جهت تعليم و پرورش علاقه‌مندان در اين فن به وجود آمد و رفته رفته تذهيب راه كمال را طي كرد. در قرون اوليه دوران اسلامي خود خطاطان كار تذهيب را بر عهده داشتند ولي به تدريج تقسيم كار بين هنرمندان متداول و مرسوم شد به احتمال قوي اول خطاط و خوشنويس كار خود را انجام مي‌داد، يعني نسخه كتاب يا قرآن را مي‌نوشته و در ضمن كتابت آن مقداري فضا براي كشيدن صور و يا مذهب كاري در صفحات خالي مي‌گذاشتند، طوري كه بعضي از اين كتاب‌ها كه هم اكنون در دست است، نشان مي‌دهد كه قسمتي از كار تذهيب، ناتمام مانده است.

«تذهيب قرآن از قرن ششم به بعد»

از قرن ششم به بعد، تزيين و تذهيب قرآن‌ها با روشي كه در دوره‌هاي قبل به كار برده مي‌شد، فاصله گرفت. تزئينات از سادگي خارج شد و نقوش هندسي جاي خود را به طرح‌هاي شاخ و برگ داد. اين گلبرگ‌هاي به هم پيچيده انسان را به ياد نقوش سلجوقي كه بر روي مساجد اين دوره در اصفهان و قزوين و ادرستان بنا شده است، مي‌اندازد. از دوره سلجوقي تعدادي قرآن مذهب باقي مانده كه شايد يكي از بهترين و نفيس‌ترين انواع آن، قرآني است با تفسير مجلد كه در سال 584 فراهم شده است. اين قرآن براي مطالعه امير غياث‌الدين ابوالفتح محمدبن سام تهيه و كاتب آن محمدبن عيسي‌بن علي نيشابوري است ولي متأسفانه از نام مذهب آن ذكري به ميان نيامده و احتمال فراهم آوردن آن در خراسان توسط امير غوريان وجود دارد كه قرآن به نام او مصور است. در اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم هجري شهر تبريز يكي از مراكز مهم براي تشويق و پرورش هنرمندان به شمار مي‌رفت و اين امر موجبات توسعه و تكامل نقايش و تذهيب را فراهم ساخت، به خصوص در اوايل قرن هشتم به همت و سعي خواجه‌ رشيدالدين كه باني ربع رشيدي در نزديكي شهر تبريز است توجه بيشتري براي كتابت قرآن و كتاب و آرايش و تذهيب آن‌ها شد و در نتيجه مكتب جديدي كه به مكتب تبريز معروف است، به وجود آمد كه در هنر نقاش و فن تذهيب دوره‌هاي بعد تأثير زيادي داشته است.

از تغييراتي كه در شيوه تذهيب و آرايش قرآن و كتاب در اين دوره به وجود آمد، استفاده از اشكال هشت گوش و ستاره دوازده پر به صورت مركب يا مجزا از هم بر سر لوح‌ها ونيز ستاره‌هاي آبي‌رنگ و گل‌هاي پرپر كوچك براي تزئين است. سر سوره‌ها نسبتاً پهن و با خط كوفي روي زمينه لاجوردي با شاخ و برگ درشت نقش شده است. در حواشي قرآن نيز گاهي نقش تزئيني از طرح‌هاي اسليمي ديده مي‌شود كه از حيث رنگ‌آميزي بسيار جالب است. علاوه بر رنگ طلا از رنگ‌هاي ديگر چون آبي، قرمز، سبز و پرتغالي نيز استفاده مي‌شده، روي هم رفته در اين دوره صنعت تذهيب به اوج كمال و ترقي خود رسيده است.

دوره تيموري از دوره‌هاي بسيار مهم و پر رونق و اعلاي هنر مذهب كاري است. سلاطين تيموري همه مشوق هنر كتاب‌نويسي بوده‌اند كه بزرگ‌ترين و مهم‌ترين آن‌ها «بايسنقر ميرزا» پسر شاهرخ بوده است. اين شاهزاده علاوه بر اين كه خود به شخصه مردي هنرمند و بهره‌مند از فنون كتابت و خط و تذهيب و نقاشي بود، جمع كثيري از هنرمندان از سراسر امپراتوري تيموري گرد آورد كه در درباره و دارالعلم و كتابخانه‌اي كه در هرات بنيان نهاده بود مي‌زيستند.

در اين شهر كاغذساز، خطاط، تذهيب‌كار، صحاف، رنگ‌ساب، نقاش و امثال اين قبيل هنرمندان از اهميت بالايي برخوردار بودند. كتب اين شهر از نفيس‌ترين و زيباترين كتاب‌هايي است كه تاكنون تهيه شده.

در اين زمان، هنرمندان توجه زيادي به ترسيم اشكال، نباتات، گل‌ها، مناظر طبيعي و گاهي اشكال پرندگان كرده‌اند. قرآن‌هاي اين دوره به خصوص آن‌هايي كه براي شاهرخ و بايسنقر ميرزا فراهم شده در زمره زيباترين تذهيب‌كاري‌هاست.

طلا و لاجورد يكي از عوامل اصلي كار آن‌ها بوده و در همه حال براي آرايش و تذهيب كتاب و قرآن از آن‌ها استفاده مي‌شده است. صنعت تذهيب كه در دوره تيموري راه كمال پيمود در زمان صفويه نيز ادامه پيدا كرد. در اين زمان زمينه‌ها معمولاً آبي‌رنگ است و تقسيم‌ها كوچك‌تر و به رنگ طلايي و سياه ديده مي‌شود.

طرح‌هاي تزئيني نيز به رنگ سفيد، زرد، سرخ، آبي و سبز است، تذهيب‌كاري و نقاشي با طلا در دوره صفويه ترقي كرد. بسياري از نسخ باقي‌مانده از اين زمان حاشيه بزرگي دارد كه مناظر طبيعي، اشكال انسان و حيوان بر آن نقاشي شده و رنگ طلايي، سبز و زرد در آن‌ها به كار رفته است.

در عصر حاضر ما با دو نوع تذهيب روبه‌رو هستيم. اول تذهيب‌هايي كه هنرمندان آن پاي‌بند به اصول سنتي اين هنر هستند. آثار اين گروه از نظر فرم و شكل متنوع‌تر از گذشته شده است اما در آن ساختارشكني صورت نگرفته است. در واقع موضوع‌ها، عناصر، نقوش پرندگان، گل‌ها و گياهان همان‌هاست اما طرح‌ها و تا حد زيادي رنگ‌ها عوض شده است. اما در دسته دوم نگاه متفاوت و جديدي وجود دارد كه مي‌تواند نويدبخش تحولات قابل توجهي در آينده باشد.

 

 

چهارشنبه 5 اسفند 1388 - 9:32


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری