شنبه 28 مرداد 1396 - 19:30
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان اردبيل

 

بايدها و نبايدهاي مداحي

 

 

چکيده :

هدف از نگارش اين مقاله، بررسي و شناخت آفات و آسيب‌هاي مبتلا به مداحان و مجموعه ذاکران اهل بيت(ع) و راهکارهاي آن مي‌باشد. به اين منظور ابتدا تعريفي از مدح، مداح و مداحي ارايه مي‌شود. سپس رسالت مداحي، جايگاه و شأن مداحي، ويژگيهاي اخلاقي مداح، مداحي و حفظ مکتب بحث مي‌شود. در ادامه نوشتار حاضر، آسيب‌شناسي مداحي به طور تفضيل بررسي و در آخر مقاله بايدها و نبايدهاي مداحي (راه حل‌هاي پيشگيري از آسيب‌ها و آفات مداحي) ارايه مي‌گردد.

مداحي در کشور ما يک هنر مذهبي است که نبايد نسبت به آن بي‌توجه بود، فعاليت مداحان به خودي خود ارزشمند است چرا که به واسطه آن، دل‌ها به اشکال مختلف متوجه اهل بيت(ع) مي‌شوند (مداحان نقش اساسي در معرفي و برانگيختن صحيح و عاقلانه عواطف و احساسات مثبت ديني دارند)، اما اين عرصه تأثيرگذار دچار آسيب‌هايي شده است. آسيب‌شناسي مداحي به منظور جلوگيري از ورود هرگونه آسيب از جمله خرافات و تحريف به اين عرصه ضروري است. و آسيب‌زدايي از اين عرصه به هوشياري فرهنگي نياز دارد.

شک نيست ارتقاي شعور ديني به موازات ايجاد شور ديني مي‌بايست مورد توجه مداحان باشد. افت فرهنگي، مذهبي و ديني از جمله فعاليت‌هاي نامطلوب مداحان است، در چنين شرايطي سيمايي که گاه از اهل بيت(ع) ترسيم مي‌شود، سيمايي غيرواقعي است که آسيب‌هاي جدي را در پي خواهد داشت.

مقدمه

 يکي از برکات مکتب تشيع برخورداري از مناسبت‌هاي فراوان در طول سال با محوريت اهل بيت پيامبر اکرم(ص) در روزهاي ميلاد و وفات آنان است. اين مناسبت‌ها زمينه برپايي آيين و مراسمي را در خانه‌ها و مساجد و محافل مذهبي فراهم مي‌آورد که از رهگذر آنها هم پايه‌هاي اعتقادات ديني و باورهاي مذهبي مردم استحکام مي‌يابد و هم پيوند معنوي و عاطفي شيعه با اهل بيت عصمت و طهارت(ع) قوي‌تر و عميق‌تر مي‌شود. با اين حال اين «گوهر نفيس» ممکن است دچار بدل شود و آسيب‌هايي به اين شعائر مذهبي، عزاداري‌ها و مداحي‌ها راه يابد که اگر شناخته نشود هم آن اهداف متعالي در خطر قرار مي‌گيرد و هم از اثرگذاري آنها کاسته مي‌شود. در اين نوشته به گوشه‌اي از اين آسيب‌هاي مبتلا به جامعه مداحان و مجموعه ذاکران اهل بيت(ع) و راه حل آنها اشاره مي‌شود.

تعاريف

واژه‌ها : مدح -  مداح -  مداحي

تعريف مدح : صفت‌هاي خوب کسي را به ويژه در شعر بيان کردن ياصفت‌هاي خوب به او نسبت دادن، ستايش کردن.

تعريف مدّاح : روضه‌خواني که ايستاده در پيش منبر، به شعر، مدايح اهل بيت(ع) و مصايب آنان را خواند و در اصطلاح شيعي به کساني گفته مي‌شود که در ايام ولادت‌ها و شهادت‌هاي ائمه اطهار(ع) در مجالس جشن و عزا به خواندن اشعاري در فضايل و مناقب محمد و آل محمد(ع) يا در مظلوميت آنان مي‌پردازند.

تعريف مداحي : مداحي نوعي الگو دادن به مخاطبان و شخصيت پردازي اجتماعي و الگويي براي جامعه ارزشي است سنگري براي پراکندن و نشر فضيلت‌ها در قالبي مؤثر و فراگير نسبت به همه است و مداحان به خاطر اهميت کارشان در جامعه و در شکل‌دهي افکار و عواطف نقش مهمي دارند و فلسفه اساسي مداحي ترويج خوبي‌ها و تبيين روحيه‌هاي والاي شهيدان کربلا و دميدن روح تعهد و حماسه در شيعه است و يک عشق و ايمان است نه يک حرفه و شغل. مداحي نوعي منبر و رسانه است که مهمترين وظيفه‌اش تبليغ و بيان معارف اهل بيت(ع) است.

 

رسالت مداحي 

مداحان به لحاظ اينکه کارشان بر عنصر «صدا» ، «شعر» ، «اجرا» و «مخاطب» متکي است، بايد هرچه بيشتر نسبت به آموزش ديدن‌هاي لازم، پختگي اجرا، تمرين پيوسته، گزينش شعرهاي خوب و پرمعني و زيبا و بديع و ولايي، مطالعه مقتل‌هاي معتبر و منابع تاريخي، تکيه روي اشعار و مطالب اخلاقي، فکري و عقيدتي، پرهيز از غلو و مبالغه و گفتن‌هاي حرفهاي اغراق آميز و غيرقابل قبول که اثر منفي دارد، اهتمام ورزند، از دروغ و تصنّع و بازار گرمي بپرهيزند، خلوص و صداقت و مناعت طبع را فراموش نکنند، نوکري ابا عبدالله الحسين(ع) و اخلاص نسبت به آن حضرت را از ياد نبرند و از آنجا که شعر خوب از نظر مضمون، قالب و تعبير، در دل‌ها و افکار، تأثير ماندگار مي‌گذارد، در شناخت و مطالعه و انتخاب شعرهاي پخته و عميق و زيبا بکوشند تا بهتر بتوانند در اين سمت، به ترسيم چهره الگوهاي کمال و اسوه‌هاي پاکي، يعني معصومين(ع) بپردازند و خود نيز الگوي اخلاق و تعهد باشند. رسالت مقدس مداحان در عصر حاضر عبارت است از:

1) استفاده شايسته از عواطف پاک مردم و جهت دادن به آنها در مسير پاکي، تهذيب و تقوا

2) تعميق محبت‌ها و عشق‌هاي دروني به انسان‌هاي اسوه و پاک

3) روشنگري افکار جامعه و هدايت به ارزش‌ها و خوبي‌ها و تقويت ايمان مردم

4) حفظ و اشاعه فرهنگ شهادت از طريق ياد شهداي کربلا و شهداي انقلاب و جنگ و طرح معارف اسلام و انقلاب و خط امام و رهبري و مسووليت‌‌هاي اجتماعي

جايگاه و شأن مداحي 

مداحان اهل بيت،كه با ذكر مصيبت و ذكر فضايل خاندان وحى، مجالس حسينى را گرم و اشك عاشقانه شيعيان آل الله را جارى مى‏سازند، از عوامل مهم بقاء فرهنگ‏ عاشورايند.

مداحى اهل بيت و نوحه خوانى در سوگ آنان، از جمله كارهايى است كه حادثه ‏عاشورا را زنده نگهداشته است. ائمه نيز از مداحان و ذاكران، تقدير و تشويق مى‏كردند، صله مى‏دادند، دعا مى‏كردند و براى اين كار، فضيلت و ثواب بسيار مى‏شمردند. امام‏صادق‏«ع‏»فرموده است:«الحمد لله الذى جعل فى الناس من يفد الينا و يمدحنا و يرثى ‏لنا».  خدا را سپاس كه در ميان مردم،كسانى را قرار داده كه به سوى ما مى‏آيند و ما را مدح و مرثيه مى‏گويند. و امام رضا(ع‏) در تشويق دعبل به مرثيه خوانى در ايام عزاى‏حسينى فرمود: «يا دعبل! احب ان تنشدنى شعرا فان هذه الايام حزن كانت علينا اهل البيت» اى دعبل، دوست دارم برايم شعر بسرايى و بخوانى، چون اين روزها، روزهاى اندوه ما اهل بيت است. همين گونه مجالس و برنامه‏ها، آن شهادت عظيم و حادثه‏ شگفت را با مرور اينهمه سال، همچنان زنده نگهداشته و به بركت آن نيز، دين واحساسات دينى و انس و آشنايى مردم با خط اهل بيت(ع) زنده مانده است. به تعبير حضرت امام‏خمينى‏«قدس سره‏»: «روضه سيد الشهدا، براى حفظ مكتب سيد الشهدا است...اين گريه‏ها و اين روضه‏ها حفظ كرده مكتب را.»

به تعبير مقام معظم رهبري حضرت آيت‌الله خامنه‌اي (مد ظله العالي): جامعه مداح و ذاكر و ستايشگران اهل بيت(ع)، طبقه‏اى هستند كه در سايه اين روش، بيشترين تاثير را در تعميق فرهنگ و معارف اسلامى در ذهن مردم دارند. قضيه، فقط قضيه شعر خوانى نيست. مسأله، مسأله بيان مدايح و فضايل و حقايق در قالبى است كه‏ براى همه شنوندگان، قابل فهم و درك باشد و در دل آنها تاثير بگذارد. در جاي ديگر مقام معظم رهبري (مد ظله العالي) در بيانات مورخه 5/5/84 خطاب به جامعه مداحان کشور فرمودند: «رتبت مداحي و منبر مداحي يکي از باشرافت‌ترين رتبه‌ها و منبرهاست.»

 ويژگي‌هاي مداح

در اين نوشتار به ويژگي‌هاي اخلاقي يک مداح نمونه که بايد داراي آنها بوده و سرلوحه اعمال و رفتار خود قرار دهد، اشاره مي‌شود:

- توکل : مداح نمونه بايد داراي صفت توکل باشد، توکل يعني نتيجه کارها را به خدا واگذار کردن و از ويژگي‌هاي مؤمنان است.

- رضا : فرد مؤمن در مسيري که دارد به مرتبه‌اي مي‌رسد که با انجام وظايف خود مي‌کوشد تا خدا از او راضي باشد لذا بايد همه به خصوص مداحان عزيز بکوشند تا خدا از آنان راضي باشد، يعني فقط رضاي خداوند را مد نظر بگيرند نه رضاي مردم را.

- صبر : مداح نمونه بايد داراي صفت صبر باشد يعني مقاومت و پايداري در برابر حوادث و مصيبتهايي که او را وادار به انحراف از مسير حق مي‌کند.

- به ياد خدا بودن : يکي از مواردي که براي همه افراد لازم است و مداحان بايد دقت بيشتري کنند، به ياد خدا بودن است در تمام لحظات عمر. در حقيقت همه فضايل ناشي از ياد خدا و سرچشمه رذايل غفلت از اوست.

- اخلاص : جوهره‌اي که قوام عبادت به آن بستگي دارد، اخلاص است يعني انگيزه خالص خدايي، و ارزش دهنده به اعمال و يکي از مهمترين عوامل بقاء و جاودانگي نهضت امام حسين(ع) است. چون سيدالشهداء و ياران باوفاي ايشان جز رضاي الهي و انجام وظيفه هيچ عاملي از دنياطلبي، رياست خواهي، غرور و .... در انگيزه و هدف آنان دخالت نداشت.

- محاسبه نفس : يکي از مهمترين مواردي که براي مداح و مرثيه‌خوان لازم است و هميشه بايد مراقبت نمايد، محاسبه نفس است، چون محاسبه نفس از اصول اخلاقي است يعني اينکه انسان در شبانه روز، وقتي را براي حسابرسي اعمالش در نظر بگيرد.

- اهتمام به واجبات و مستحبات : همه افراد بايد به واجبات و مستحبات اهتمام کنند که يکي از راههاي موفقيت است و بدون شک، ترک آن موجب هلاک و نابودي است. اما مداح مرثيه‌خوان که الگوي يک جامعه و يک هيأت عزاداري و يک جمعيت است، دقت بيشتري بايد بکند.

- اهتمام به نماز اول وقت : از مهمترين مسائلي که مداحان و مرثيه‌خوانان بايد رعايت کنند، خواندن نماز اول وقت است.

- تواضع : تواضع و فروتني از خصلت‌هاي ارزشمند همه افراد به ويژه مداحان است و از راه‌هاي تهذيب نفس و تربيت اخلاقي شمرده مي‌شود.

- شکر : يکي از موارد مهمي که براي همه به خصوص براي مداحان لازم است، اينکه شکرگزار خداوند متعال باشند، چون خداوند توفيق داده که اين راه را برگزينند.

- دعا : يکي از ارزشمندترين راه‌هاي تربيتي که براي مداحان لازم است، دعا مي‌باشد. چون دعا تربيت کننده و سازنده است.

- پاکسازي نفس از رذايل اخلاقي : يکي از راه‌هاي خودسازي براي مداحان تهذيب نفس و پاک ساختن آن از رذايل اخلاقي مثل حسد، حرص، غضب و ... است.

- آن چه مي‌گويي عمل کن : يکي از مواردي که براي مداحان و مرثيه‌خوانان لازم است و خير دنيا و آخرت در آن است. اينکه با عمل خود به ديگران بفهمانند که تنها اهل حرف و مدح نيستند، بلکه اهل عمل هم هستند.

- اجتناب از دروغ در گفتار : يکي از مسائل مهمي که بر هر مداح لازم است، اين است که بايد مطالبي را که بازگو مي‌کند، صحيح و صادق باشد، يعني مطالبي که کذب است يا اخبار و روايتي که سند صحيحي ندارد، بيان نکند.

مداحان آمران به امر به معروف و ناهيان از منکر : فرمان‌هاي خداوند بزرگ چون خواسته‌ي اوست عظمت و اهميت والايي دارد و سعادت انسان در گرو فرمانبري و رعايت دقيق همه‌ي آنهاست، ولي با توجه به تأثيرات و عواقب و آثار فردي و اجتماعي، دنيوي و اخروي و نيز جنبه کليدي داشتن برخي از اين قوانين، در آيات و روايات و سخنان معصومين(ع) نسبت به رعايت آنها تأکيد بيشتري شده است. و داراي اهميت ويژه‌اي است. در ميان دستورهاي اسلامي و واجبات الهي فريضه امر به معروف و نهي از منکر نقش ويژه‌اي دارد. ما مداحان اهل بيت(ع) نياز داريم که بر روي نقش فريضه امر به معروف و نهي از منکر که جزو فرهنگ اسلامي ماست بيشتر از افراد ديگر جامعه کار کنيم تا اين فرهنگ در بين همه مردم به ويژه جوانان ايجاد گردد، ولي متوجه باشيم که در اول بايد اين فريضه را از خودمان شروع کنيم و بعد به ديگران بياموزيم.

مداحي و حفظ مکتب

گريه کردن بر شهيد، نگه داشتن، زنده نگه داشتن نهضت است. اين که در روايت هست که کس گريه بکند يا بگرياند (مداح) يا به صورت گريه‌دار خود را درآورد، اين جزايش بهشت است، اين براي اين است که حتي آني که با صورت گريه‌دار خودش را وادار مي‌کند، صورتش را يک حال حزن به خودش مي‌دهد و صورت گريه‌دار به خودش مي‌دهد، اين نهضت را دارد حفظ مي‌کند، اين نهضت امام حسين(ع) را حفظ مي‌کند. با اين هياهو، با اين گريه، با اين نوحه‌خواني، با اين شعرخواني، با اين نثرخواني، با اين خطبه‌خواني ما مي‌خواهيم اين مکتب را حفظ کنيم، اسلام را زنده کنيم، اسلام را پيشرفت بدهيم، مکتب را نجاتش بدهيم و اين اسلام را با همين هياهو حفظش کنيم چنانچه تا حال هم حفظ شده.

آسيب شناسي مداحي

مداحان اهل بيت(ع) سرمايه عظيمي در دست دارند که بايد در حفظ آن کوشا باشند. مداحي مي‌تواند احساسات عاشورايي را بسيج کند و اهداف امام حسين(ع) را در قالب شعر در دل‌هاي عزاداران به خصوص جوانان جاي دهد. به همين خاطر ائمه(ع) فرمودند: «لک بيت بيت في الجنه.» اما اين سرمايه ممکن است دچار آفات و آسيب‌هايي شود که آنها را بايد از جامعه مداحان و مجموعه ذاکران اهل بيت(ع) دور ساخت.  به مواردي از آن‌ها اشاره مي کنيم:

آسيب‌ها و آفات مداحي :

-         خارج بودن اشعار از زبان «قال» يا زبان «حال»

توجه داشته باشيد که اشعاري که مي‌خوانيد از زبان قال يا زبان حال خارج نباشد. زبان قال يعني مطلب مدرک معتبري داشته باشد و زبان حال يعني واقعاً حال امام حسين(ع) و اصحابش اقتضاي اشعاري که مي خوانيد داشته باشد. بايد شأن و منزلت امام حسين(ع) در محتواي اشعار حفظ شود. مثلاً وقتي مي شنويم مداحي خطاب به امام حسين(ع) مي‌گويد: «يقين دارم که در دل آرزويي به جز دامادي اکبر نداري»! عاشورا از آن علو مقامش چقدر پايين مي آيد؟! اين مداح نه تنها بر خلاف تاريخ حرف زده، چرا که آن حضرت ازدواج کرده بود، بلکه خودش را  جاي امام حسين(ع) حساب کرده و در واقع فکر و آرزوي خودش را بر زبان مي آورد. و يا مداحي درباره امام زمان(ع) مي گويد: نمي دانم تو آواره ي کدام بيابان هستي که من هم در آن آواره شوم. امام زمان(عج) که آواره نيست، آن حضرت در ميان ما است، در ميان محبان و شيعيان است.

-         بيان مسايل غلوآميز

نبايد مسايلي بر زبان مداحان جاري شود که بوي غلو مي دهد. اميرالمؤمنين(ع) فرمودند: «هلک في رجلان، محب غال و مبغض حال» ؛ «دو گروه درباره من هلاک شدند، آنها که غلو مي کنند و ما را برتر از مقاممان معرفي مي کنند و همچون خداوند مي ستايند و دشمناني که العياذبالله به ما لعن مي‌کنند.» از اين که اين دو گروه همسنگ هم قرار داده شدند، معنايش اين است که هر دو گروه در اشتباه مي‌باشند. گاهي از گوشه و کنار زمزمه‌هايي مي شنويم که خيلي زننده است، «لا اله الا فاطمه الزهرا، يا لا اله الا زينب» کسي که اين سخن را مي گويد اگر بفهمد که چه مي گويد استکاني که از آن چاي مي خورد را بايد آب کشيد. اين حرف‌ها علاوه بر اين که خلاف تعليمات اسلام است، اگر به گوش دشمنان برسد، که اين روزها راحت منتقل مي شود – مي‌گويند اين که ما مي گفتيم شيعيان کافرند، دليلش اين سخنان است. البته ممکن است اين ذاکرين بي اطلاع باشند که بايد پيش کسوت‌هاي مداحان و وعاظ محترم آنها را راهنمايي کنند.

-         عدم بهره‌مندي از آموزش‌هاي لازم

وعاظ محترم در حوزه‌ها درس مي خوانند و پس از مرحله آموزش به وعظ مي پردازند. همان طوري که منبر، ترکيبي از علم و هنر است، مداحي هم همين طور است، لذا براي مداحي هم آموزش ديدن لازم است. مداحان هم بايد آگاهي و اطلاعات لازم را داشته باشند و هم اين هنر را داشته باشند که چگونه بخوانند. اگر فقط بخش‌هاي مربوط به هنرمندي را ياد بگيرند ولي از جنبه علمي آموزش نبييند، کم مي‌آورند و نمي‌توانند انجام وظيفه کنند. لذا خوب است مراکزي براي آموزش مداحان ايجاد شود و افراد عالم و شايسته آموزش دهند و افرادي که آگاهي لازم از مسايل اسلامي ندارند، وارد اين کار نشوند.

-         چراغ سبز گناه به مردم نشان دادن

نبايد در مجالس عزاداري گفته شود که در طول سال هر گناهي که مي خواهيد انجام دهيد اما در ايام محرم که عزاداري مي کنيد گناهان شسته مي شود!

امام حسين(ع) براي مکتب و مذهب شهيد شد لذا در مجالس حسيني بايد مذهب را تقويت کرد. جريان حاجب کاشاني و شعر او که

«حاجب اگر معامله حشر با علي است         من ضامنم که هر چه خواهي گناه کن»

را مي‌دانيد که حضرت را در خواب ديد که به او فرمود تو مداح خوبي هستي ولي اين شعرت بد بود. وقتي او پرسيد چه بگويم، امام(ع) فرمود بگو:

حاجب اگر معامله حشر با علي است         شرم از رخ علي کن و کمتر گناه کن»

ببينيد فرق اين دو مکتب چقدر است؟

-         برهنگي عزاداران

در مجالس خود، عزاداران را به درآوردن پيراهن تشويق نکنيد، چون اگر ناظر نامحرم در مجلس باشد، اين کار قطعاً گناه است و اگر هم اين طور نباشد، مي دانيد که ما در زماني زندگي مي کنيم که اين صحنه‌ها به راحتي فيلم برداري مي‌شود و به سراسر دنيا فرستاده مي‌شود و دشمنان مي‌گويند اين هم شيعيان امام حسين(ع)! لذا پيراهن در آوردن عزاداران در عصر و روزگار ما به مصلحت نيست و ضرر دارد.

-         تشويق عزاداران به آسيب رساندن به بدنشان

اين که مسلمان پذيراي آسيب رساندن بر بدن خود باشد، براي ميدان جهاد و شهادت است و ديديم که جوانان ما زير بمب‌هاي دشمن قطعه قطعه شدند.

اما با دست خود به بدن آسيب رساندن درست نيست. ما نبايد مردم را به اين کارها تشويق کنيم.

-         اجراي برنامه عزاداري در وقت نماز

مداحان عزيز دقت کنند که در وقت نماز برنامه نداشته باشند زيرا نماز ستون دين و سرمايه تربيت جامعه اسلامي و همه چيز ما مسلمانان است و نبايد فداي چيزي شود. امام حسين(ع) در روز عاشورا زير رگبار تير دشمن نماز خواندند تا اعلان کنند که حتي در ميدان جنگ هم نبايد نماز را تعطيل کرد. در قرآن مجيد حتي دستور نماز «خوف» هم که مخصوص ميدان نبرد است آمده است. با اين حال ما چطور به خود اجازه بدهيم که مجالس امام حسين(ع) باعث تعطيلي نماز شود؟!

-         به کارگيري آهنگ‌هاي نامناسب

در مجالس مذهبي آهنگ‌هايي که انتخاب مي‌شود، بايد مناسب باشد. آهنگ‌هاي سنتي خيلي مؤثر، جانسوز و مفيد هستند. اما اخيراً بهره‌گيري از شيوه‌هاي وارداتي و آهنگ‌هاي مبتذل و قالبهايي که يادآور ترانه‌هاي عصر طاغوت است، در مداحي‌ها استفاده مي‌شود که مداحان بايد از به کار بردن اين آهنگ‌ها که هرگز با شوون اهل بيت عصمت و طهارت(ع) سازگار نيست، اجتناب کنند.

-         بدعت‌ها و تحريف‌ها

بيرون آمدن از قالب سنتي عزاداري و نفوذ دادن مدرنيسم حتي در روش عزاداري و محتواي مدح و مرثيه، گاهي به بدعت کشيده مي‌شود و چهره عاشورا و سيماي معصومين را تحريف مي‌کند به نام نوآوري و ايجاد تحول و با هدف جذب بيشتر افراد و پيدا کردن پايگاه مردمي، نبايد سنت‌هاي اصيل را سست کرد. اين کار به قيمت دفع توده‌هاي متدين و اصيل تمام مي‌شود. هرچند ممکن است عده‌اي از نسل نو را جذب کند. پرداختن به خوابها و پياپي از اين و آن نقل کردن يکي از گذرگاههاي ورود به عرصه تحريف و از شيوه‌هاي دگرگون ساختن چهره عاشورا و سيماي حقيقت است. وقتي راست و دروغ و بافتني و يافتني به هم مخلوط شد بي‌اعتمادي به حرف‌هاي درست و معتبر سرايت مي‌کند و آنها را هم از اعتبار و سنديت مي‌اندازد.

-         تبديل عشق به شغل

کاري به اهميت و قداست مديحه سرايي و مرثيه خواني براي خاندان عصمت اگر تبديل به دکاني براي پول در آوردن و کسب و کار ميليوني شود و چانه‌زني بر سر نرخ اجراي برنامه صورت عادي به خود بگيرد يقيناً از اصل هدف دور شده‌ايم در اين صورت منصب نوکري ابا عبدالله به يک بازار و دکان دونبش بدل مي‌شود. در نتيجه هم از قداست اين کار کاسته مي‌شود و هم بجاي دلباختگان واقعي اهل بيت و دلسوختگان اين مکتب، عده‌اي تاجر مسلک پول‌پرست عرصه را بر مداحان اصيل تنگ مي‌کنند.

طبيعي است که در اين رقابت اهل صدق و صفا و معنويت و تعهد منزوي مي‌شوند و به راستي آنگاه از مکتب عاشورا چه مي‌ماند؟ و آن عشق ناب در عرصه بازاريابي‌هاي متداول چه جايگاهي پيدا مي‌کند؟ به تعبير مقام معظم رهبري(مد ظله العالي) :

«کسي تصور نکند که اين يک شغل است و همچنان که يک نفر بقال مي‌شود يا يک نفر عطار مي‌شود و يکي هم مداح شود، اين چنين نيست.»

-         کم رنگ شدن معنويت و اخلاق

عهده‌داري هر کاري صلاحيت‌هاي ويژه‌اي مي‌خواهد. مداحان اهل بيت از ديرباز به ايمان و ديانت و سوز عشق و اخلاق شهره بوده‌اند و همچنين صدق پشتوانه اثرگذاري سوزآفريني نوحه‌خواني‌هايشان بوده است. از آن همه پشتوانه معنوي و ذخيره روحي و اخلاقي چه مقدار به نسل جديد مداحان منتقل شده و به ارث رسيده است؟ اصلاً صلاحيت اخلاقي عهده‌داران اين منصب کجا تعيين و تاييد مي‌شود. و با کدام معيار فرهنگ شيعي و اعتقادات ديني و احساسات مذهبي جامعه، دو دستي به اينان سپرده مي‌شود؟ آيا صرفاً صداي قشنگ و مهارت در اجرا کافي است؟ اگر خداي نکرده جواناني که با اعتصام به رشته مودت و محبت و عزاداري اهل بيت به دين وصل مي‌شوند با مشاهده برخي کارها، صفات و رفتارهاي دافعه‌دار، از دين زده شوند، گناه بر عهده کيست؟ سوختن در داغ و مصيبت آل الله کجا و شلوغ کاري و هياهو و سر و صداي بي‌نور و اشک کجا؟

-         مداح محوري به جاي واعظ محوري

مدتهاست دلسوزان معارف ديني و آيين‌هاي مذهبي از افول موعظه و تبليغ و آموزش و هدايت در مجالس حسيني گله مي‌کنند و آن را گاهي يک خطر جدي و تهديد کننده براي جامعه شيعه مطرح مي‌سازند.

 از برکات ماندگار حماسه عاشورا، پديد آمدن مجالس و محافل ديني و عزاداري بوده است. اين مجالس از ديرباز کانوني براي احکام و آداب وعظ و تبليغ ديني، ارشاد اجتماعي-سياسي، مقابله با بدعت‌ها و تحريف‌ها و شکل بخشيدن به نيروهاي باايمان در مسير اهداف اسلام به شمار مي‌رفته است. حيف است که اين ميراث عظيم بي‌خاصيت شود و منبر و وعظ و خطابه از مجالس حذف گردد و امت عزادار تنها به سينه‌زني و نوحه‌خواني و شيون و گريه بسنده کنند.

زماني مداحي با اجراي برنامه خود مجالس را آماده مي‌کرد تا همه دل و ذهن‌ها در اختيار موعظه خطيب و ارشادات مبلغ و واعظ قرار گيرد. آيا آفت نيست که خطبا از مجموعه آيين مذهبي حذف شوند يا به انزوا و حاشيه رانده شوند و کل مجلس خلاصه شود در اجراي نوحه و مداحي؟ محروم ساختن امت شيعي از آموزش‌هاي والايي چون آشنايي با احکام، شناخت حلال و حرام، شنيدن تفسير و شرح آيات و روايات، اثرپذيري از احکام حکايات و مواعظ جفا بر اين امت است و يقيناً خود امام حسين(ع) هم بر آن راضي نيست. چه شده است که گروهي از جوانان و نوجوانان ما هنگامي که واعظ به سخنراني مشغول است به بيرون از مسجد و تکيه و عزاخانه مي‌ايستند و به صحبت مشغول مي‌شوند اما با شروع برنامه مداحي به مجلس هجوم مي‌آورند؟ آنها تا دو ساعت هم حاضرند سينه بزنند، اما نيم ساعت تحمل شنيدن وعظ و خطابه را ندارند! اين نشانه چيست؟ آيا مداحان عزيز به اين آسيب و آفت توجه دارند؟

بايدها و نبايدهاي مداحي (راهکارهاي پيشگيري از آسيب‌ها و آفات مداحي)

بايد توجه داشت وقتي که يک مداح پشت ميکروفون قرار مي‌گيرد، درست در معرض ديد عموم قرار مي‌گيرد و اصولاً يک مداح در جامعه، زير ذره‌بين قضاوت‌هاي همگاني قرار دارد. به همين دليل او بايد بداند که مسووليتي بس سنگين‌تر را بر شانه‌هاي تعهدات خويش پذيرفته است و بايد مراقب باشد تا آسيبي به اين مسووليت وارد نکند، يک مداح بايد بداند که همه دارند او را مي‌پايند و اعمالش را مداوم سبک و سنگين مي‌کنند. البته حق هم دارند، زيرا آنان در يک عهدنامه، که با خون شهيدان ممهور گشته است، با مداح، ارتباطي روحي و قلبي برقرار کرده‌اند. مقام مداحي، مقامي است بس بلند و ارزشمند. اين مقام را ارزان نفروشيم، بلندگو، ميکروفون، اکو، جمعيت زياد، تشويق‌ها و به به و چهچهه‌ها، همه و همه فريب است. سراب است، فاني است، زودگذر و تمام شدني است. هيچ يک از اين روياها در شب اول قبر به کار نمي‌آيد، بايد به فکر چيز ديگري بود و آن احسان جاويدان آخرت حضرت سيد الشهداء(ع) است که او قديم الاحسان است. پس از رسيدن به چنين مقامي، مداح بايد اندازه، قدر و شأن خود را بداند و به قول معروف پا را از گليمش فراتر ننهد، مثلاً در مجلسي که علما و بزرگان حضور دارند، به نصيحت کردن و موعظه حضّار نپردازد. فراموش نکنيد که همين امام حسين(ع) را علماي دين به ما شناسانده‌اند. اظهار فضل در برابر آنان، کمال بي‌احترامي و بي‌حرمتي به پرچمداران واقعي اسلام به حساب مي‌آيد. همچنين است در مجلسي که پيش‌کسوت‌هاي شعر و شاعري و مداحي حضور دارند. در اين جا هم مداح بايد به خواندن چند بيت شعر و بيان يک روايت يا مقتل بسنده کرده و مجلس را طولاني نکند. در صورتي که خواستيم يک شعر عربي يا حديث و آيات را به زبان عربي بخوانيم، حتماً بايد از قبل آن را تمرين کرده و با اعراب صحيح، جمله‌ها را تلفظ کنيم. هرگز با تحکم و امر و نهي با مستمعين و حضّار حرف نزنيم، مثلاً بارها شاهد بوده‌ايم که يک مداح جوان که سابقه چنداني هم در اين کار ندارد، با داد و فرياد از مردم خواسته است که درست سينه بزنيد، چرا دستتان بالا نمي‌آيد؟ يا مثلاً فرياد زده که: ما تماشاچي نمي‌خواهيم و خلاصه از اين قبيل امر و نهي کرده‌ها که اصلاً شايسته يک مداح نيست.

در اينجا به ذکر بعضي از مسائل و نکات مي‌پردازيم که تلاش در جهت محقق ساختن آنها مي‌تواند گامي در جهت حفظ موقعيت مقدس نوحه‌خوانان عزيز مثمر ثمر واقع شود و مانع خدشه‌پذيري جامعه مداحان و نوحه‌خوانان کشور گردد:

1) به خدا توکل کنيم و توسل به معصومان به ويژه حضرت زهرا(س) و امام حسين(ع) و حضرت مهدي(عج) را فراموش نکنيم.

2) مداحي را با نام و حمد خدا و صلوات بر پيامبر گرامي خدا و ائمه معصومين(ع) آغاز کنيم.

3) از اشعاري استفاده کنيم که پرمحتوا بوده، قافيه‌اي درست و مدرکي صحيح و معتبر داشته باشد و با روايات ائمه معصومين(ع) تطبيق کند.

4) پيش از مداحي تمرين داشته باشيم، اگر بتوانيم اشعاري را از حفظ بخوانيم، بسيار خوب است.

5) معمولاً مرثيه داراي سه مرحله: مقدمه، اوج و فرود است؛ بعد از رسيدن به مرحله اوج، زياد طول ندهيم و مرثيه را کوتاه کنيم تا افراد خسته نشوند.

6) در مرحله اوج مرثيه با کلماتي مانند ياحسين، يازهرا، يا مهدي، توسل را بيشتر کنيم.

7) در مدح ائمه(ع) از اشعار سبُکي استفاده نکنيم که در شأن آن بزرگواران نباشد.

8) مدح و مرثيه را مناسب ايام انجام دهيم.

9) تا مي‌توانيم مدت و مقدار مداحي را در مدت زماني که از ما خواسته‌اند، انجام دهيم، يعني به موقع شروع و به موقع پايان دهيم.

10)  در ابتداي مداحي و مرثيه، صداي خود را خيلي بلند نکنيم تا براي ادامه مدح و مرثيه نيز نَفَس داشته باشيم.

11)  تلاش کنيم خودمان نيز همراه مرثيه بسوزيم و اشک بريزيم و گريه کنيم. که گفته‌اند: آن چه از دل برآيد، لاجرم بر دل نشيند.

12) اگر هنگام خواندن مرثيه، خودمان گريه نمي‌کنيم(بکاء)، دست کم حالت گريه به خود بگيريم(تباکي).

13) علاقه به مداحي و تمرين و صدق و اخلاص و تقوا و پيرو ائمه بودن از عوامل مؤثر در مدح و مرثيه‌خواني است، يعني به آن‌ها توجه بيشتري کنيم.

14) تعداد کم يا زياد جمعيت در اخلاص ما براي مداحي و مرثيه تأثير نگذارد.

15) از تحقير مداحان ديگر به گونه‌هاي مختلف خودداري کنيم.

16) اگر براي مرثيه و مداحي به ما هديه‌اي ندادند، ناراحت نشويم و مبلغي را تعيين نکنيم، زيرا پاداش اصلي اين کار، نزد خداست.

17) تجربه‌هاي خود را در مداحي در اختيار ديگران قرار دهيم و در اين مورد سخاوتمند باشيم که خير و برکت نزد خداست.

18) در آغاز راه و پيش از مداحي و مرثيه در مجلس، يک بار ديگر آن را مطالعه و مرور کنيم تا مرتکب اشتباهي نشويم.

19) مطالب اجتماعي و مشکوک يا حتي مردد را به صورت قطعي و يقيني ذکر نکنيم، مگر اينکه سند معتبري داشته باشد، چون ديده مي‌شود بعضي از مداحان مي‌گويند فلاني خواب ديده است و يا ...

20) مي‌توانيم در مداحي و مرثيه‌ها از آيات و روايات و آمار و اخبار صحيح و دقيق، سخنان عالمان و بزرگان و دانشمندان و رهبران ديني مانند حضرت امام خميني(قدس سره) و مقام معظم رهبري(مد ظله العالي)، قطعه‌هاي ادبي زيبا که متناسب با موضوع و محتواي مدح و مرثيه باشد، استفاده کنيم.

21)  از دروغهايي که بعضي افراد ناآگاه در مدح و مرثيه وارد کرده‌اند، آگاه باشيم تا آن‌ها را نخوانيم.

22)  مواظب باشيم براي خوشحال ساختن مردم در مدح و گرياندن مردم در مرثيه‌ها، مطالب را تحريف نکنيم تا مثلاً مجلس شاد و يا سوزناک شود و يا مردم را خوشحال يا گريان کند، بلکه مطالب را صحيح و از منابع اصلي نقل کنيم.

23) مدح و مرثيه را بايد متناسب با موقعيت خواند، يعني شرايط بايد موجود باشد.

24) مداح بايد مطابق فهم و موقعيت فردي، سنّي، زماني و مکاني شنوندگان، مدح و مرثيه خود را برگزيند.

25) معمولاً از تعابيري که مخصوص همان زمان‌ها بوده در مدح و مرثيه استفاده کنيم، مثلاً به جاي خيمه، از کلمه چادر يا سنگر استفاده نکنيم، چون گاهي ديده مي‌شود به جاي بي‌بي فاطمه زهرا يا حضرت زهرا(س) کلمه خانم زهرا استفاده مي‌شود و يا ... يا مطالبي که انسان شرم دارد اشاره کند، پس بهتر است در مورد کلمات حتماً با صاحب نظري مشورت بشود.

26) مداح نبايد بر موضوع‌هايي که اغلب دروغ و غيرصحيح و بي‌مدرک يا غيرقابل قبول است، تکيه کند و بايد رضاي خدا را در نظر بگيرد، نه رضاي ديگران را.

27) در مراسم مداح‌هاي باتجربه و خبره شرکت کنيم تا از روش آنان نيز بهره‌مند شويم.

28) مرسوم است که در هر يک از روزها و شب‌هاي سال که متعلق است به هر امامي و معصومي، مدح و منقبت آن معصوم خوانده شود و از افراد باتجربه ياد بگيريم که مثلاً در تولد رسول‌الله يا شب تاسوعا و يا... چه مطالبي خوانده مي‌شود.

29) مدح و منقبت را طوري بازنگوييم که ذلّت خاندان عصمت و طهارت(ع) از آن برداشت شود.

30) مي‌توانيم برخي از قسمت‌هاي مدح و مرثيه يا اشعار و رجزهاي آن را با همان زبان عربي بخوانيم و سپس آنها را ترجمه کنيم، مگر در مواردي که ترجمه آنها لازم نباشد.

31) اگر از کلمات عربي يا آيات قرآن استفاده مي‌کنيم، آنها را به طور صحيح تلفظ کنيم، به ويژه در مجالسي که آشنايان به زبان عربي مانند علما و دانشمندان حضور دارند.

32)        آرامش، سلامت و استراحت کافي پيش از مداحي لازم است.

33)  در مدح و مرثيه مواظب باشيم به جاي تقويت روحيه، تضعيف روحيه نکنيم.

34) اگر مداح‌هاي ديگري براي خواندن در مجلس حضور دارند، وقت آنان را در نظر داشته باشيم.

35) مدح و مرثيه را بيش از حد طولاني نکنيم تا موجب ملال و خستگي شنوندگان نشود و بر آنان اثر منفي نگذارد، به ويژه در مجالسي که علاقه و زمينه کمتري نسبت به مرثيه در آنها وجود دارد، از طولاني کردن مرثيه خودداري ورزيم.

36) بکوشيم حتماً در ايام خاص و ويژه مانند ماههاي محرم و صفر و ايام فاطميه و شب‌هاي قدر و وفات و شهادت معصومين(ع) مرثيه بخوانيم و شايسته است در اين ايام از خنده و مزاح بپرهيزيم.

37) در مداحي از کتاب‌هاي معتبر که در اين باره نوشته شده و در مرثيه از کتاب‌هاي مقتل و مرثيه‌هايي که داراي مدرک و سند و مأخذ صحيح و معتبر هستند، استفاده کنيم. مرثيه‌ها را از کتاب‌هاي منتهي الآمال، نفس المهموم و بيت الاحزان محدث قمي، اللهوف سيد بن طاووس، جلاءالعيون مجلسي و ارشاد شيخ مفيد و... استفاده کنيم. چون کتاب‌هاي خوب، مفيد و معتبري هستند.

38) اگر در مدح و مرثيه، شيوه و سبک کسي را تقليد مي‌کنيم، آن را به مرور زمان ترک کنيم تا خودمان صاحب سبک شويم، البته در آغاز کار شايد تقليد کردن لازم باشد.

39) اگر عالمي يا مداحي ديگر در مجلس حضور دارد، از روي احترام از آنان کسب اجازه و به آنها تعارف کنيم.

40) کتاب‌ها و اشعار مداحان و مرثيه سرايان و نوحه خواني را دقيق مطالعه کنيم.

اگر مداحي را براي قاري قرآن دعوت کردند، بايد بکوشد از اشخاص مختلف زياد مبالغه‌گويي و تعريف‌هاي بي‌مورد نکند، مگر از فرد خاصي که مورد احترام همه است، و گرنه بايد از همه افراد حاضر تقدير و تشکر کند، به عنوان مثال، ديده شده در بعضي از مجالس از يک طلبه به عنوان آيت‌الله العظمي و از يک معلم دبستان به عنوان دانشمند و از يک سرگرد به عنوان سرلشکر و ... نام برده مي‌شود، که خود شخص خجالت

41) مي‌کشد، لذا دقت کنيد در الفاظ، و سعي کنيد در اين گونه مجالس، قرآن بيشتر تلاوت گردد، نه تعريف و تمجيد بي‌حد از افراد از باني و مؤسس و دست اندرکاران مجلس تشکر و قدرداني کنيم، اما به صورت مبالغه‌آميز و خارج از حد و فراتر از واقعيت نباشد.

42) مداحان و مرثيه‌سرايان روي غناي فکري و شعري و محتواي برنامه‌هاي خود کار کنند و اهل مطالعه و تحقيق و تتبّع و پرسيدن و يافتن باشند. تشکيل جلسات داخلي خود آنان مي‌تواند به اين غني‌سازي فکري و معلوماتي کمک کند.

43) ضابطه‌مند ساختن نوحه‌ها و مراعات يک سلسله شايستگي‌ها و بايستگي‌ها در سپردن تريبون‌ها و مجالس به افرادي که با باورهاي ديني و احساسي مردم سرکار دارند.

44) مراعات جنبه‌هاي خط فکري مرثيه سراي نسبت به انقلاب اسلامي و امام عزيز و نظام اسلامي و ولايت فقيه و شهدا و دفاع مقدس و ارزش‌هاي اسلامي و انقلابي.

45) کنترل و نظارت بر عملکرد مداحان و نوحه‌خوانان، تشويق خوبان و برخورد با نااهلان، و توجه به اين که چنين نظارت و ضابطه‌مند سازي هرگز با مردمي بودن منافات ندارد. به هر حال، سلامت اخلاقي و فکري و رفتاري افرادي که به اين امر مي‌پردازند، بايد در جايي مشخص و تأييد شود.

46) نوحه‌خوانان بايد به اين کار، به عنوان يک کار فرهنگي، سازنده و آموزشي بنگرند، و بايد بدانند تا چه ميزان اين حرفه بر افکار و عقايد و اخلاق مستمعان تأثيرگذار است. هدف آنها نبايد صرفاً اجراي يک برنامه و احياناً گرفتن پول و بي‌توجهي به اثرات و تبعات حرف‌ها و برخوردها و شيوه‌ها بر اعتقادات و احساسات ديني مردم باشد.

برگزاري تجمع‌هاي منطقه‌اي نوحه‌خوانان و مداحان اهل بيت و جلسات هفتگي، تذکرات و نقد کار يکديگر و ارشاد همکاران و بالا بودن کيفيت کار و تبادل تجارب و شيوه‌هاي موفق و

47) اشعار ناب و انجام اصلاحات مورد نياز از طريق اينگونه تجمع‌ها و تشکل‌ها.

48) اميد است صاحبان حال، صدا، حافظه، شهرت، موفقيت و بيان که در امر مقدس مرثيه‌سرايي و نوحه‌خواني پيش کسوت و تلاشگر و حاضر در صحنه‌اند، بتوانند بيش از گذشته و هرچه بهتر اداي شکر نعمت کنند و از خداوند بخواهند تا از آفات مصون و مبرّا بمانند و در نوکري اباعبدالله الحسين(ع) مايه آبروي آن حضرت و عزّت و سرسبزي شيعه باشند.

49) در خواندن نوحه‌ها از آهنگ مصيبت استفاده کنيد و از شيوه‌هايي که در مجالس جشن مرسوم است، بپرهيزيد، زيرا اقامه عزا براي مصايب اهل بيت(ع) کار مستحبي است، اما به‌کارگيري آهنگ‌هايي که مخصوص مجالس لهو و لعب است، شُبهه آن قوي است، مردم نيز در اين باره به خصوص رؤساي هيأت‌هاي مسوول هستند که نبايد نوحه‌خواناني را دعوت کنند که حرمت سوگواري را رعايت نمي‌کنند و نوحه‌گري را به عنوان حرفه اتخاذ کرده، از هر لحن و آهنگي و گاهي آميخته با فلوت و ني و يا آلات لهو و لعب براي بازار گرمي خود استفاده مي‌کنند. در خواندن نوحه‌ها، بايد نوحه‌خوان خودش سوز و گداز داشته باشد و با خلوص نيت باشد و طوري عمل کند که مردم از رفتار او درس بگيرند. نوحه‌ها را مناسب ايام عزاداري انتخاب کنيد.

50) ما بايد به سنت‌هاي حسنه گذشتگان احترام گذاشته و شديداً به آنها پايبند باشيم. مثلاً يک مداح مبتدي قبل از اين که به اجراي برنامه بپردازد، حتماً بايد از پيش کسوت‌هايي که در مجلس حضور دارند، کسب اجازه نموده و بعد از دريافت اذن به اجراي برنامه بپردازد.

51) يکي ديگر از مشخصه‌هاي بارز يک مداح متدين و عاشق، همان سنگيني و متانت اوست.

يکي ديگر از آفات مداحي که همه بزرگان مداح را به پرهيز از آن سفارش کرده‌اند، شوخي و به خصوص شوخي رکيک است. شوخي‌هايي که مخصوصاً در پايان مجالس به آن پرداخته مي‌شود.

52) يکي ديگر از خصوصيات يک مداح، سوزاندن است. لکن اول بايد خودش رسم سمندري را بياموزد تا بتواند دل‌ها را بسوزاند. خلوص در عشق ورزي اقتدا کردن به پروانه است.

53) روخواني قرآن به طور صحيح از واجبات مداحي است.

54) دانستن ادبيات فارسي، متون اسلامي، احاديث، روايات و مقتل شناسي نيز از اهم مسائل و وسايل مداحي است.

55) يک مداح بايد زود به مجلس بيايد و دير هم برود.

56) مداحان جوان نسل امروزي بايد به سه مرحله خود ساختگي، بهره‌گيري از درس استادان و تمرين و تلاش اهتمام ورزند.

57) دستورالعمل جامع و کاملي از بيانات مراجع عظام تقليد در خصوص نوع عزاداري‌ها تهيه و در اختيار مداحان قرار گيرد.

58) دوره‌هاي آموزشي مداوم و مدوّن براي مداحان برگزار شود تا مداحان با انواع انحرافات آشنا شده و هرگز اسير توطئه‌هاي دشمن نشوند.

59) همه ساله دشمنان اسلام در تلاش بوده‌اند تا با رواج خرافات جوانان را از اصل ولايت دور کنند و در اين زمينه لازم است مداحان اهل بيت(ع) توجه خاصي به نوع شعرهاي انتخابي خود داشته باشند.

نتيجه گيري

بدون شک فعاليت در زمينه مداحي را نمي‌توان محدود و يا متوقف کرد، اما مي‌توان با هدايت صحيح و مناسب، بستر فعاليت مطلوب و سازنده را فراهم کرد. همه مردم در اين زمينه مي‌توانند منشأ اثر باشند، چنانچه وجدان و شعور عمومي در اين زمينه هوشيارانه عمل کند، به صورتي خودجوش و البته عميق، مي‌توان آسيب‌هاي ايجاد شده در اين عرصه را از بين برده و مانع بروز و ظهور ديگر آسيب‌ها نيز شد.

 

علي دژباني

کارشناس آموزش و پژوهش اداره کل تبليغات اسلامي استان اردبيل

 

شنبه 12 دی 1388 - 11:51


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری