دوشنبه 30 مرداد 1396 - 5:15
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

داود خسروي

 

فيلمي جذاب براي علاقه‌مندان به تاريخ

 

نقد فيلم «سرزمين گمشده» (وحيد موساييان)

مقدمه:

فيلم مستند «سرزمين گمشده» داستان كساني است كه پس از عقب‌نشيني ارتش سرخ از آذربايجان در سال 1946 به اجبار از سرزمين خود، ايران، مهاجرت كردند و در سال‌هاي قحطي و ويراني پس از جنگ جهاني دوم در اردوگاه‌هاي كار اجباري سراسر اتحاد شوروي به بيگاري گرفته شدند. آن‌ها كوشيدند كه به ايران بازگردند، اما با وعده بازگشت به ايران به سيبري تبعيد شدند و وطن‌شان را براي هميشه از دست دادند.

زماني كه وحيد موساييان با فيلم «آرزوهاي زمين» در جشنواره مسكو 2002 شركت كرده بود، با تعدادي از كساني كه سال‌ها پيش در فرقه دموكرات بودند، آشنا شد. دكتر مهدي سنايي، از روسيه‌شناسان و كارشناس حوزه آسياي ميانه، موساييان را با پيرمردي آشنا كرد كه سال‌ها در اردوگاه‌هاي سيبري در اسارت بود. شنيدن خاطرات پيرمرد براي موساييان چنان جالب بود كه او را مصمم به ساخت فيلمي مستند كرد. موساييان مي‌گويد: «يافتن اين بازماندگان كار سختي بود، چون يا مرده بودند و يا در كشورهاي مختلف پراكنده شده بودند. نقد تاريخ معاصر و نقب‌زدن به آن، همواره حساسيت‌هايي در برداشته و اين، كار من را به عنوان محقق و فيلمساز دشوارتر مي‌كرد، اما نگاه باز محمد آفريده كه افق را دورتر مي‌بيند به كمك‌مان آمد و با بازگشت او به مركز گسترش سينماي مستند و تجربي، زمينه ساخت فيلم فراهم شد.» «سرزمين گمشده» در كشورهاي قزاقستان، آذربايجان، فرانسه، آلمان و سوئد فيلمبرداري شده است.

تحليل:

«سرزمين گمشده» مستند قابل توجهي است؛ يكي به دليل آنكه به برهه‌اي از تاريخ معاصر و واقعه‌اي پرداخته كه سينما كمتر بدان توجه نشان داده است. دوم آنكه اين اطلاعات را در قالبي جذاب به تماشاگر منتقل مي‌كند. تشكيل «فرقه دموكرات آذربايجان» سوژه‌اي جذاب براي يك فيلم مستند است چرا كه اين جريان حوادث و اوج و فرود فراواني به خود ديده است. موساييان در فيلم پاي صحبت بازماندگان دولت فرقه دموكرات آذربايجان (دولت پيشه‌وري) كه در حال حاضر در سن كهولت هستند، مي‌نشيند. آغاز فيلم معارفه‌اي سينمايي با تك‌تك اين افراد است. اسم و سمت آن‌ها و نيز سال‌هاي تبعيدشان به سيبري بر صفحه نقش مي‌بندد سپس نماهايي از كشور محل سكونت‌شان را مي‌بينيم كه گاه بنايي تاريخي و گاه نماهايي از كوچه و بازار. بعد صحنه‌اي بدون ديالوگ از آن‌ها در زندگي روزمره مي‌بينيم. از شهريور 1320 و ورود روس‌ها به شمال ايران تا 21 آذر 1324 و تشكيل فرقه دموكرات و سپس عقب‌نشيني روس‌ها و متعاقب آن انحلال تشكيلات فرقه دموكرات و مهاجرت اعضاي آن به شوروي مرور مي‌شود. در بين صحبت‌ها از فيلم‌هاي خبري يا مستند قديمي استفاده شده كه مشخص است براي تهيه برخي از آن‌ها زحمت بسيار كشيده شده است مثل صحنه شعر خواندن شاعر ترك عضو فرقه در آن زمان يا مثلاً خلع سلاح كردن اعضاء پس از ورود به شوروي. وقتي مرد تركي كه عضو فرقه بوده از دشواري‌هايش بعد از آزادي مي‌گويد كه به دشواري كار گل مي‌كرده، زوم روي چهره ناراحت او ديدني است. همين شيوه در مورد يكي ديگر از اعضاء كه بعدها پرفسور شده تكرار مي‌شود يا صحنه‌اي در پايان فيلم را به ياد بياوريم كه پيرمردي مي‌گويد كه بچه‌ها و نوه‌هايش بزرگ شده‌اند و با اينكه ايران را دوست دارد ديگر انگيزه و تواني براي بازگشت ندارد از نماي متوسط او قطع مي‌شود به نماي دور و سپس صندلي خالي او كه معادل تصويري خوبي از شرايط دشوار او و دلتنگي و جدا افتادگي‌اش از ايران است. در فيلم مي‌بينيم كه برخوردهاي ظالمانه و اختناق‌آميز سران اتحاد جماهير شوروي گاه آن قدر افراطي است كه به طنز پهلو مي‌زند. اين طنز را در فيلم در قالب داستان رجب و خرش مي‌بينيم: خر مرد روستايي به نام رجب به نزديكي مرز شوروي مي‌رود و مأموران او را دستگير مي‌كنند و به او مي‌گويند اگر اعتراف به جاسوسي كند آزادش مي‌كنند. اما اعتراف رجب به پانزده سال اسارت در سيبري منجر مي‌شود.

البته فيلم «سرزمين گمشده» براي كساني كه چيزي از واقعه فرقه دموكرات نشنيده‌اند يا اينكه اصولاً تاريخ معاصر برايشان جذاب نيست شايد فيلمي كسالت‌بار جلوه كند، ولي مسلماً ديدن فيلم براي علاقه‌مندان به تاريخ كه مطالعاتي هم در اين زمينه دارند مي‌تواند تجربه‌اي لذت‌بخش باشد.

«سرزمين گمشده» تصوير تلخي از زندگي آدم‌هايي آرمانگرا است كه سوسياليسم، كعبه آمالشان بود و اتحاد جماهير شوروي را مدينه فاضله‌اي بي‌بديل مي‌دانستند ولي آن‌ها تنها ابزاري در دست ابرقدرت شرق بودند كه پس از انقضاي تاريخ مصرف‌شان، سازش‌هاي سياسي حكم بر عزل و سپس نابوديشان داد.

 

 

شنبه 28 آذر 1388 - 10:28


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری