جمعه 28 مهر 1396 - 23:17
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

نگاهي به مكتب‌هاي هنر تذهيب

 

 


«تعريف»

در فرهنگ‌هاي فارسي تعريف دقيقي از تذهيب وجود ندارد؛ تعريفي كه ما را به اصل و منشأ اين هنر رهنمون باشد. در برخي از كتاب‌هاي قديمي و اغلب تذكره‌ها فقط نامي از نقاشان و مذهبان آمده است كه اين، براي دريافت معناي تذهيب كافي نيست. در لغت‌نامه‌ها، تذهيب را زرگرفتن و طلاكاري دانسته‌اند، اما اين هم تمام معناي تذهيب نيست. در دايره‌المعارف‌هاي فارسي نيز تعريف‌هايي از تذهيب آمده است كه به شيوه‌هاي تذهيب، در دوره‌هاي مختلف مي‌پردازد.

به هر حال تذهيب را مي‌توان مجموعه‌اي از نقش‌هاي بديع و زيبا دانست كه نقاشان و مذهبان براي هر چه زيباتر كردن كتاب‌هاي مذهبي، علمي، فرهنگي، تاريخي، ديوان اشعار، جنگ‌هاي هنري و قطعه‌هاي زيباي خط به كار مي‌برند. استادان تذهيب اين مجموعه‌هاي زيبا را در جاي جاي كتاب‌ها به كار مي‌گيرند تا صفحه‌هاي زرين ادبيات جاودان و متون مذهبي سرزمين خود را زيبايي ديداري بخشند. بدين ترتيب است كه كناره‌ها و اطراف صفحه‌ها، با طرح‌هايي از شاخه‌ها و بندهاي اسليمي، ساقه، گل‌ها و برگ‌هاي ختايي مزين مي‌شود.

«مكتب‌هاي تذهيب»

تذهيب، هم‌چون نقاشي، داراي مكتب‌ها و دوره‌هاي خاصي است؛ چنان كه مي‌توان از مكاتب سلجوقي، بخارا، تيموري، صفوي و قاجار و شعب مختلف هر مكتب سخن گفت. براي مثال در مكتب تيموري، شعبه‌هاي شيراز، تبريز، خراسان و... را مي‌توان تميز داد و در واقع، تفاوت‌ در رنگ‌ها، روش قرار گرفتن نقش‌ها در يك صفحه عامل اين تفاوت است. براي نمونه، تذهيب در مكتب بخارا به آساني از تذهيب در ديگر مكتب‌ها باز شناخته مي‌شود. چون، در مكتب بخارا از رنگ‌هاي زنگار، شنگرف، سورنج و سياه استفاده مي‌شده است، در صورتي كه در مكتب‌هاي ديگر، رنگ‌ها به اين ترتيب كاربرد نداشته است.

مي‌توان گفت تذهيب‌هاي دوره‌هاي مختلف، بيان‌كننده حالات و روحيات آن دوره‌هاست: تذهيب سده چهارم ه.ق ساده و بي‌پيرايه، سده‌هاي پنجم و ششم متين و منسجم، سده هشتم پرشكوه و نيرومند و سده‌هاي نهم و دهم ظريف و تجملي است.

بررسي آثار تذهيب شده در دوره‌هاي گذشته، بر تأثير فراوان هنر تذهيب ايران در ديگر كشورها (هند، تركيه عثماني و كشورهاي عربي) حكايت دارد. هنرمنداني كه در اوايل دوره صفوي از ايران به هند مهاجرت كردند، بنيان‌گذار مكتب نقاشي ايران و هند شدند و آثاري بزرگ از خود برجا گذاشتند. آثار به جا مانده از مكتب مغولي هند كه در نوع خود بي‌ماننداست، بر اين واقعيت حكايت دارد كه اين مكتب تداوم مكتب‌ نقاشي ايران و هند است.

در تركيه عثماني، هنرمندان مذهب زياد جلوه نكردند و اگر اين هنر در آن سرزمين رشدي كرد، به خاطر هنرمندان ايراني بود كه با مهاجرت به تركيه عثماني، بنيان‌گذار مكتب هنري در آن ديار شدند. در كشورهاي عربي نيز، به سبب بازگشت هنرمندان ايراني از آن كشورها، هنر تذهيب اوجي نيافت. در واقع هنر تذهيب ايران در دنيا يگانه است. در اروپا، به نوعي از آذين و آرايش، تذهيب مي‌گويند و تذهيب ايراني را با آن مقايسه مي‌كنند. اما تذهيب اروپايي با تذهيب به شيوه ايراني، به طور كلي، فرق دارد. آذين‌هاي تذهيب اروپايي از ساقه درختي مانند مو و برگ‌هاي رنگين تشكيل شده است و در كنار آن‌ها، گاهي پرندگان، حيوان‌ها، صورت‌هاي مختلف انسان و مناظر طبيعي را مي‌توان ديد.

«پيشينه»

پيشينه آذين و تذهيب در هنر كتاب آرايي ايران، به دوره ساساني مي‌رسد. بعد از ورود اسلام به ايران، هنر تذهيب در اختيار حكومت‌هاي اسلامي و عرب قرار گرفته و «هنر اسلامي» نام يافت. اگر چه زماني اين هنر از بالندگي فرو ماند، اما مجدداً پويايي خود را به دست آورد. چنان كه در دوره سلجوقي مذهبان، آراستن‌ قرآن‌ها، ابزار و ادوات، ظرف‌ها، بافته‌ها و بناها را پيشه خود ساختند و چندي بعد، در دوره تيموري اين هنر به اوج خود رسيد و زيباترين آثار تذهيب شده به وجود آمد.

هنرمندان نقاشي، صحافان و صنعتگران، به خواست سلاطين از سراسر ايران فراخوانده و در كتابخانه‌هاي پايتخت به كار گمارده شدند. بدين ترتيب، آثار ارزشمند و باشكوهي پديد آمد. در دوره صفوي، نقاشي، تذهيب و خط در خدمت هنر كتاب‌آرايي قرار گرفت و آثاري به وجود آمد كه زينت‌بخش موزه‌هاي ايران و جهان است. اما، رنج هنرمندان بي‌ارج ماند و ارزش آنان در زمان زندگي‌شان شناخت نشد و هنر نقاشي به ويژه تذهيب، پس از دوره صفوي از رونق افتاد. اگر چه هجوم فرهنگ غرب به ايران، حركت پيشرو اين هنر را كند ساخت، ولي با زحمت هنرمندان متعهد و دوستداران هنر اين مرز و بوم، شعله هنر تذهيب همچنان فروزان است.

 

يكشنبه 22 آذر 1388 - 13:8


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری