شنبه 3 تير 1396 - 16:38
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

حسين آرياني

 

كيانيان از آژانس شيشه‌اي تا نيش و زنبور

 

نقد بازيگري فيلم «نيش و زنبور» (حميدرضا صلاحمند)

 

«نيش و زنبور» دومين اثر حميدرضا صلاحمند، پس از فيلم ناموفق «زمانه» است. صلاحمند در «نيش و زنبور» سعي كرده يك فيلم عامه‌پسند آبرومند بسازد. اين از سر و شكل فيلم پيداست. اينجا ديگر از كلاهبرداري‌هاي جعلي و غيرقابل باور فيلم‌هاي عامه‌پسندي چون فيلم دو خواهر، خبري نيست. كلاهبرداري‌ها با زمينه‌چيني و طراحي قابل قبول دو كلاهبردار (رضا عطاران و رضا كيانيان) انجام مي‌گيرد و با وجود اينكه نقشه‌هاي آن‌ها چندان پيچيده نيست ولي حداقل قابل باور و پذيرش است و به شعور تماشاگر توهين نمي‌كند.

بازيگران نقش‌هاي اصلي فيلم، رضا عطاران و رضا كيانيان دو روش متفاوت را براي بازي نقش‌هايشان به كار بسته‌اند. رضا عطاران مثل هميشه يك نقش‌آفريني تيپيك را ارائه مي‌كند. آن هم در قالب تيپ يك فرد آس و پاس و فرصت‌طلب كه نظير اين نقش‌ را بارها بازي كرده است. عطاران يك نقش‌آفريني معمولي و هميشگي را در فيلم‌هاي عامه‌پسند دنبال مي‌كند. هر چند هر فيلم جديدي كپي بازي قبلي‌اش نيست ولي نكته جديد و غافلگيركننده‌اي هم ندارد. در «نيش و زنبور» در برخي از صحنه‌ها كه شوخي‌ها خوب نوشته شده و عطاران خلاقيت بيشتري به خرج داده، صحنه قابل تحمل‌تر است ولي بيشتر صحنه‌هاي فيلم اين ويژگي را ندارد. مثلاً صحنه‌اي كه پيرزن‌ها براي شكايت وارد دفتر كلانتري مي‌شوند و عطاران را محاصره مي‌كنند با اين كه پتانسيل خلق يك شوخي خوب را دارد. ولي چون در حد يك ايده خوب (كه از باستركيتن وام گرفته شده) متوقف مي‌ماند و بازي عطاران هم جزئيات جالبي ندارد، در نتيجه شوخي در حد محصور شدن يك كلاهبردار توسط پيرزن‌هاي شاكي متوقف مانده و جز دستپاچگي معمول فرد محاصره شده هيچ نكته كميك جذابي ندارد. اينجا نويسنده و كارگردان فقط ايده هجوم پيرزن‌ها را كافي دانسته‌اند و شوخي خوب و سنجيده‌اي را طراحي و اجرا نكرده‌اند. ولي مثلاً صحنه‌اي كه عطاران مي‌خواهد سوار اتومبيل شود و بچه‌اش را روي ماشين جا مي‌گذارد، چون ايده كميك و هم اجراي عطاران، بهتر است در نتيجه صحنه قابل قبول‌تر به نظر مي‌رسد.

شخصيت اصلي ديگر فيلم را رضا كيانيان بازي مي‌كند. اينكه رضا كيانيان بازيگري برجسته است اصلاً نيازي به تشريح و توضيح ندارد. كيانيان، فارغ‌التحصيل رشته تئاتر دانشگاه هنرهاي زيباي دانشگاه تهران در سال 1355 است. او فعاليت حرفه‌اي خود را از سال 1349 با گروه نمايش پارت در مشهد آغاز كرد. سپس او در سال 1356 يك گروه نمايش خياباني را با سيروس شاملو تشكيل داد. «تمام وسوسه‌هاي زمين» (حميد سمندريان، 1376) نخستين نقش‌آفريني كيانيان در سينما بود. كيانيان به تدريج پله‌هاي ترقي را در سينما پيمود، به گونه‌اي كه در «آژانس شيشه‌اي»، «روبان قرمز» و «خانه‌اي روي آب» بازي‌هاي به يادماندني و برجسته‌اي ارائه كرد. هر چند در ساير فيلم‌هاي كيانيان هم با بازي‌هاي خوب و گاه متوسطي روبه‌رو بوديم. كيانيان بازيگر گزيده كاري است و به همين جهت كمتر پيش آمده كه در كارنامه بازيگري‌اش با بازي ضعيفي روبه‌رو باشيم.

اما بازي كيانيان در يك فيلم عامه‌پسند سؤال‌برانگيز است، هرچند كه بپذيريم او به جهت نگارش طرح اوليه فيلمنامه انگيزه‌هاي زيادي براي بازي داشته است. البته چون كيانيان بازيگر خوبي است به هر حال گليم خود را از آب بيرون كشيده و به سطح متوسط و معمولي از بازيش مي‌رسد، ولي اين براي بازيگري مثل كيانيان كافي نيست.

بازي كيانيان يك بازي فاصله‌گذارانه و خودآگانه است. هر نقش‌آفريني كه از او مي‌بينيم مرتب به خود مي‌گوييم كه «رضا كيانيان» دارد نقش مورد نظر را بازي مي‌كند و خود او هم آگاهانه و عامدانه اين فاصله گذاري را مؤكد مي‌كند. البته نگارنده مانند برخي منتقدين با اين ويژگي بازيگري او اصلاً مشكلي ندارد. چرا كه بسياري از نقش‌آفريني‌هاي او براي نگارنده تازگي دارد و حتي لذت‌بخش است.

كيانيان اما در فيلم‌هاي متوسط، كمتر ظرايف و خلاقيت‌هايش را بروز مي‌دهد. اين از سويي به توانايي متفاوت كارگردان‌ها برمي‌گردد و از سويي ديگر به خود نقش مربوط است كه شايد خوب نوشته و پرورش نيافته باشد. چنين مسائلي جلوي خلاقيت هر بازيگري را مي‌گيرد. هر چند بازيگران بزرگ گاه اين موانع را هم دور مي‌زنند. مثلاً عزت‌الله انتظامي به ياد بياوريم كه با بازي خود چگونه فيلم «خانه خلوت» (مهدي صباغ‌زاده) را كه بدون حضور او يك فيلم متوسط بود را به فيلمي خوب ارتقاء داده است. ولي كيانيان نتوانسته چنين رويه‌اي را در «نيش و زنبور» پيش بگيرد. هر چند بازي او گاه ظرافت‌هايي دارد مثلاً در صحنه‌اي كه شمع‌هايي كيك تولد را يكي يكي برمي‌دارد تا سن پيرزن كمتر بشود، بازي‌اش ظرافت‌ و شيريني خاصي دارد ولي چنين صحنه‌هايي در فيلم انگشت شمارند.

كيانيان، علاقه‌مند به مباحث تئوريك بازيگري است. او كتاب‌هاي مفيد و خوبي در مورد بازيگري نوشته، نگارنده اين سطور هم ازكتاب‌هاي او بسيار آموخته است. مثلاً نگارنده از او آموخته كه حركات بازيگر و روابط‌ موقعيت‌هاي او نبايد عادي و از جنس عادت باشد، چرا كه هر حركت يا موقعيت‌ عادي، به علت آشنا بودنش ديده نمي‌شود بازيگر براي نشان دادن موقعيت‌هاي بازي بايد كاري كند كه تماشاگر را وادار به ديدن كند، تماشاگر وقتي خوب مي‌بيند كه صحنه‌ها برايش آشنا و عادي نباشد. براي اينكه تماشاگر ببيند بازي بايد غريب بنمايد. بايد از همه چيز و از همه روابط آشنايي‌زدايي كرد.1 اما چنين توصيه‌اي را خود كيانيان در برخي از صحنه‌هاي «نيش زنبور» رعايت نكرده، مثلاً سخنراني او را براي خيرين به ياد بياوريم كه يك سخنراني پرحرارت هميشگي است، و صحنه‌اي كه قرار بوده كميك باشد به يك صحنه خنثي تبديل شده است. در اين صحنه كيانيان ظرايف و ويژگي‌هاي خارق‌ عادت را به سخنراني پرهيجانش نيفزوده كه بازي‌اش ديده شود و جذاب و كميك به نظر برسد. حميدرضا صلاحمند هم با تركيب سخنراني اغراق‌آميز و پرحرارت كيانيان (در مذمت پولدار بودن و تأكيد بر رسيدگي به فقرا) با نماهايي از حضار تحت تأثير قرار گرفته، سعي كرده حس كمدي را در تماشاگر برانگيزد.

ولي نه ديالوگ‌ها و بازي كيانيان كميك هستند و نه واكنش حاضرين در جلسه. تماشاگر جدي سينما بعد از ديدن «نيش زنبور» آرزو مي‌كند كه بازي «رضا كيانيان» در فيلم عامه‌پسند «نيش زنبور» اولين و آخرين نمونه چنين فيلم‌هايي در كارنامه‌اش باشد و نه تنها بدل به قاعده نشود بلكه اصولاً چنين تجربه‌هايي در كارنامه بازيگري‌اش ديگر به چشم نخورد.

مريلا زارعي هم، هر چند ديگر در فيلم‌ها از قالب شخصيت زن مظلوم و ستمديده بيرون آمده ولي كنشمندي كاراكترهاي خود را در فيلم‌هاي عامه‌پسند جست‌وجو مي‌كند. او پس از «خروس‌ جنگي» در «نيش زنبور» بازي كرده كه اين نشانه خوبي براي او و كارنامه بازيگري‌اش نيست.

در مجموع هر چند «نيش زنبور» مثل بسياري از فيلم‌هاي عامه‌پسند مبتذل و غيرقابل تحمل نيست ولي به هر حال يك فيلم عامه‌پسند معمولي به شمار مي‌آيد. در انتها مي‌ماند اين سؤال كه حميدرضا صلاحمند چگونه از دستياري بيضايي و مخملباف به ساخت فيلم‌هايي چون «زمانه» و «نيش زنبور» رسيده است؟

پي‌نوشت:

1-    براي مطالعه بيشتر مراجعه شود به كتاب‌ تحليل بازيگري- نوشته رضا كيانيان- انتشارات نقش و نگار

 

 

 

يكشنبه 1 آذر 1388 - 9:42


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری