شنبه 4 خرداد 1398 - 18:6
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

تطبيق اديان

 

 

تطبيق اديان

مركز آموزش علمي- كاربردي سازمان تبليغات اسلامي

داود كميجاني

چاپ اول 1388

اين كتاب بر طبق سرفصل‌هاي درس تطبيق اديان كارشناسي مديريت امور فرهنگي دانشگاه جامع علمي‌-كاربردي تدوين گرديده و در سه فصل گردآوري شده است.

اهداف علمي فصل اول اين است كه علاوه بر آنكه دانشجو با مفهوم دقيق دين، اركان و ساختار آن آشنا مي‌شود با علم دين‌پژوهي و تاريخچه آن نيز آشنا شود و درك درستي از موضوعات كليدي علم دين‌شناسي به دست آورد و در آخر نيز مفهوم صحيحي از تحقيق تطبيقي در اديان كسب كند.

متفكرين، جامعه‌شناسان، علماء اديان، تعاريف مختلفي در خصوص واژه دين ارائه داده‌اند اما بر اساس مجموع تعاريف ارائه شده مي‌توان دين را اينگونه توصيف كرد كه «دين مجموعه منظمي از اعتقادات است كه ضمن ارائه توصيفي از جهان هستي و جايگاه آدمي در آن، شيوه زندگي خاصي را به پيروان خود توصيه مي‌كند و آن را در قالب اعمالي نمادين و سمبليك كه همان عبادات مي‌باشد، متبلور مي‌سازد.»

در فصل اول نويسنده ضمن بيان مطالب فوق به اركان اصلي دين، جهان‌بيني و ايدئولوژي مي‌پردازد و به اين نكته اشاره مي‌كند كه در دين‌پژوهي هر دو بخش دين (جهان‌بيني و جامعه‌شناسي) به صورت منفك و به دقت مورد بررسي قرار مي‌گيرند.

كنجكاوي تاريخ متفكران در فهم و تبيين چگونگي حضور دين در اجتماع، هميشه با نوعي بررسي پويا و مستمر از مقوله دين همراه بوده است، اما اين بررسي و تفحص در سبك‌هاي متفاوتي ظهور يافته است. اينها مطالبي است كه نويسنده در خصوص مفهوم‌شناسي روش تطبيق در اديان، به بحث و بررسي گذاشته است و موارد آن كه مشتمل بر: روش نقد و نقادي دين، روش تحليل دين، روش مقايسه اديان و روش تطبيقي اديان است، به تفصيل ذكر گرديده است.

در روش تطبيقي اديان، شناخت توصيفي اديان مد نظر است كه با توجه به سير تاريخي و محتواي فلسفي آن‌ها صورت مي‌گيرد. اين تحقيق با نگرشي تجربي و جامعه‌شناسانه به بررسي سطوح مختلف اعتقادي، اخلاقي و حقوقي اديان مي‌پردازد و ارزيابي، قضاوت و داوري را به مخاطب محول مي‌كند.

در اين فصل همچنين درباره سير تحول دين‌پژوهي آمده است: توجه انسان به دين از قدمت ديرينه‌اي برخوردار است. اين توجه به دو صورت بوده است، يكي دين‌پژوهي كه به كند و كاوش در خصوص ارمغان دين براي انسان و ميزان باورپذيري تعاليم آن مي‌پردازد، اين نوع دين‌پژوهي معمولاً منجر به «دينداري» مي‌شود و ديگري دين‌پژوهي كه دين را به عنوان يك پديده اجتماعي مورد بررسي قرار داده و بيشتر به ساختار، تاريخچه، بنيان‌گذاران، تحليل تعاليم و... مي‌پردازد.

نگارنده در ادامه اين مطلب پيشينه دين‌پژوهي را به بحث مي‌گذارد در اين راستا، وي بر اين باور است كه اين رشته علمي قدمت 2500 ساله دارد. هر چند مانند ساير علوم، در آغاز  بسيار ساده و محدود بود ولي با گذشت زمان تكامل يافته است. تواريخ «هرودوت» از قديمي‌ترين متون موجود دين‌شناسي است. پس از او، فلاسفه يونان مانند «افلاطون» و ارسطو، نيز به نوعي، به دين‌پژوهي پرداختند. نويسندگان رومي مانند «سيسرون» و «وارو» هم آثاري درباره دين داشتند.

از آنجا كه اسلام و كتاب مقدس آن قرآن، اهميت بسيار به تاريخ و درس‌هاي آن داده است، دين‌پژوهي در بين مسلمانان نيز جايگاه والايي داشته است. چنانكه از محققين مسلمان، آثار متعددي در اين موضوع وجود دارد يا در اثناء تاريخ‌نگاري مورخان و يا به عنوان موضوع اصلي مورد بررسي محققان مسلمان بوده است.

كتاب حاضر در ادامه نيز به دين‌پژوهي معاصر (دين‌شناسي تطبيقي)، مي‌پردازد. در اين باره مي‌نويسد: «اين دين‌پژوهي حدود يك قرن قدمت دارد. نخستين كرسي دانشگاهي رشته اديان در سال 1873 در ژنو و سپس در هلند، بروكسل، فرانسه و آلمان تأسيس شد. در دهه 80 و 90 قرن بيستم، رهيافت‌هاي جديدي در علوم اجتماعي و علوم انساني مورد توجه قرار گرفت كه بر دين پژوهي اثرگذار گرديد، رهيافت‌هايي مانند «زبان‌شناسي ساختاري»، «نشانه‌شناسي» و «سيبرنتيك» (فضاي مجازي) كه به مرور در علم تطبق اديان اهميت يافته و به محورهاي پژوهشي تبديل شده‌اند.» بنا به نقل از اين مجموعه، در ايران نيز مطالعه و تحقيق در اديان به شكل علمي و تطبيقي آن، در دهه‌هاي اخير آغاز شده است قدمت رشته اديان و عرفان در دانشگاه‌هاي ايران به نيم قرن نمي‌رسد، اما امروزه با تأسيس رشته‌هاي مستقل شناخت تطبيقي اديان در دانشگاه‌هاي متعدد ايران، اين رشته علمي در ايران، با سرعت در حال رشد است.

فصل دوم اين كتاب به مباحثي در تطبيق اديان اختصاص دارد و اهداف علمي آن عبارتند از آشنايي با برخي از مباحث جانبي دين‌پژوهي مانند ناسيوناليسم مذهبي، نوسازي معتقدات ديني، دين و مدرنيته، رابطه هنر و دين و هم‌چنين هدف ديگر اين فصل، به تناسب موضوع، با هويت مذهبي و باورهاي ديني ايرانيان آشنا مي‌شويم.

نويسنده درباره ناسيوناليسم مذهبي، آورده است كه تكثر اديان و مذاهب در جهان يك حقيقت انكار‌ناپذير است. هر ملتي بر مذهب خود، به عنوان قسمتي از هويت ملي خويش، مقيد و پايبند مي‌باشد و براي حفظ آن، ساز وكارهايي مهيا ساخته است. اما امروزه با پديد‌آمدن امكان برقراري ارتباطات نزديك جوامع، نوعي همزيستي اجتماعي در جهان پديد آمده كه روابط بين ملت را موجب گرديده است.

نويسنده سپس ديدگاه‌هايي را در مورد ارتباط بين پيروان اديان، مورد بررسي قرار داده است، نظير انحصارگرايي كه تنها دين و مذهب خويش را به حق دانسته و ديگر اديان و مذاهب را گمراه مي‌دانند.

ديدگاه دوم مشمول‌گرايي است كه تنها دين ملي خويش را كامل‌ترين و صحيح‌ترين دين جهان مي‌داند و ديگر اديان و مذاهب را نيز (هر چند ناچيز) از حقيقت بهره‌اي برده‌اند و پيروان آنان متناسب‌ با اين بهره‌مندي، از سعادت و نجات برخوردار خواهند شد.

اما در كثرت‌گرايي، اعتقاد بر آن است كه حقانيت و نجات در همه اديان هست و تنها تجليات متفاوت الهي و تجربيات مختص ديني كه بر هر ملتي عارض شده، منجر به بروز تفاوت در اديان گرديده است. دين‌ها در عرض يكديگر قرار دارند و بين آن‌ها مزيتي نيست.

نگارنده در خصوص نوسازي اعتقادات ديني، بر اين باور است كه تحولات مستمر فرهنگي اعتقادي مذهبي جوامع را به چالش مي‌كشد لذا نوسازي اعتقادات ديني يك ضرورت است. در اين خصوص ديدگاه‌هاي متفاوتي بيان شد كه مي‌توان آن‌ها تفكيك نمود، روشنفكران غرب‌زده، كه نويسنده درباره آن‌ها مي‌نويسد، آن‌ها سيطره جهاني مدرنيته غربي را پذيرفتند و استقرار فرهنگ مدرنيسم را تنها راه نجات جامعه از عقب‌ماندگي مي‌دانند. آن‌ها مرجعيت دين را در تعيين اهداف و روش‌هاي زندگي به رسميت نمي‌شناسند.

درباره سنتي‌گرايان ملي- مذهبي، نويسنده باور دارد كه آن‌ها پا از تفكرات سنتي خود فراتر نمي‌گذارند و هرگونه تجددگرايي كه به نوعي از دستاورد بشري حاصل شده باشد را داراي نقص دانسته و به مخالفت با آن برمي‌خيزند.

سومين و آخرين گروه، روشنفكران واقع‌گرا، هستند. اين گروه در عين ميراث‌داري از فرهنگ سنتي جامعه خود، خواهان تحول متجددانه جامعه براي رهايي از عقب‌ماندگي‌هايش هستند.

درباره دين و مدرنيته نكته قابل توجه اين است كه برخي از جوامع متجدد از مظاهر مادي مدرنيته فريفته شده و خويش را بي‌نياز از هرگونه مدد الهي مي‌دانند. آنان معتقدند كه دين ديگر نقش مهمي در حيات انسان معاصر ندارد يا نبايد داشته باشد. لذا دين‌ورزي  را كاري خرافي و نابخرادانه مي‌دانند.

نويسنده در اين مجموعه به رابطه هنر و دين نيز پرداخته است و آن را از پديده‌هاي همساز تمدن و فرهنگ انساني معرفي مي‌كند و معتقد است كه بيشترين مظاهر هنر، در مقولات ديني تجلي كرده است. زيرا هر دو اين پديده‌ها مرتبط با ساحت روحاني انسان هستند. وي مي‌نويسد: ارتباط تنگاتنگ دين و هنر متعهد، قرن‌هاست كه در قالب «تجسم معنويت»، «تجلي معنويت در مكان و فضاي عبادت»، «آيين‌هاي نمادين ديني» و «نمادهاي ديني» تجلي يافته است.

اصولاً بايد دانست كه هنر (چه ديني و چه غيرديني) «بيان جذاب و گيرا و مؤثر آراء و نظريات يك جهان‌بيني و يك مكتب فكري مي‌باشد». البته هنر غيرديني فرهنگ مدرنيته پديده‌اي نسبتاً نو ظهور است. به تناسب نگرش‌هاي سكولاريستي (دنياگرايانه) فرهنگ اومانيستي ظهور يافته است. اما آن نيز خود بيان نوعي جهان‌بيني است.

در آخر اين فصل به هويت ملي- مذهبي ايرانيان در دوران باستان، در هنگامه ظهور اسلام و سير تحول در هويت ملي- مذهبي ايرانيان، پرداخته شده است.

گفتني است بوميان غيرآريايي ساكن ايران بر آيين مغان بودند و الهه‌هاي آسماني مانند «مهر» و «ناهيد» را پرستش مي‌كردند. پس از پيدايش زرتشت، ايرانيان به آيين مزداپرستي گرويدند، محور اعتقادات آن‌ها پرستش اهورامزدا شد. در جهان‌بيني آنان، دو مينوي متضاد به نام‌هاي «سپندمينو» و «انگره مينو» وجود داشت.

در ادامه مي‌خوانيم كه در هنگام ظهور اسلام علاوه بر آيين زرتشت كه دين رسمي ايران بود اديان يهودي، مسيحي، مانوي، صائبي، مزدكي نيز در ايران رواج داشتند. ايراني‌ها كه ملتي با فرهنگ بودند، دين اسلام را به عنوان آيين برتر و معقول‌ پذيرفتند. ديني كه بر اصول اعتقاداتي سه گانه استوار بود: توحيد، نبوت، معاد كه البته پيروان اهل‌بيت به دو اصل عدالت الهي، امامت معصوم نيز معتقد هستند.

بنا بر مستندات تاريخي، ايرانيان در دوران هخامنشي، داراي هويت ملي و سياسي برجسته‌اي بوده‌اند اما در پي حمله اسكندر مقدوني، به ايران و اضمحلال حكومت مقتدر هخامنشي و روي كار آمدن «سلوكيان» (جانشينان اسكندر، اين هويت ملي دچار چالش شديدي شد. اما در دوران حكومت ساسانيان، مجدداً هويت ملي ايرانيان شكل گرفت. اين هويت بر محور تفكر مزداپرستي و وفاداري به شاه، ترسيم شد. اما زماني كه اعراب مسلمان ايران را فتح كردند، ايرانيان دوباره دچار نوعي چالش در هويت ملي خويش شدند اما سعي كردند تا هويت ملي و ايراني خويش را از طريق فرهنگ و زبان فارسي حفظ كنند. البته ايرانيان همچنان به دنبال ظهور سياسي خويش بودند تا اين كه اين تجلي سياسي در دوران صفويه شكل گرفت.

در فصل سوم اين كتاب، كارگاه تحقيق اديان مورد بررسي قرار مي‌گيرد و اهداف علمي آن كه مشتمل بر آشنايي با موضوعات مطرح در تطبيق اديان، آشنايي با آفات دين‌پژوهي و تطبيق در اديان، آشنايي با ساختار تحقيق در تطبيق اديان و در آخر بدست آوردن مفهوم صحيحي از تحقيق تطبيقي در اديان، است، به بحث و مداقه گذاشته مي‌شود.

نويسنده، مهم‌ترين موضوعات مطرح در تطبيق اديان را، مفهوم دين، نظام اخلاقي، شريعت، معرفي مي‌كند.

او درباره مفهوم دين مي‌نويسد: در علم تطبيق اديان، مجموعه اعتقادي كه داراي جهان‌بيني بوده و از نوعي نظام اخلاقي برخوردار باشد، به عنوان دين مورد توجه قرار مي‌گيرد.

در اين مجموعه، در خصوص جهان‌بيني و ايدئولوژي آمده است: يك سلسله اعتقادات و بينش‌هاي كلي و هماهنگي درباره جهان‌ و انسان و به طور كلي درباره علم هستي است كه اديان به پيروان خويش ارائه مي‌دهند. و ايدئولوژي نيز سلسله آراء كلي و هماهنگ درباره رفتارهاي انسان است كه در چارچوب اعتقادات جهان‌شناسانه دين، بيان مي‌شود.

دستورالعمل‌ها و توصيه‌هاي اخلاقي كه با جهت‌دهي رفتارهاي انسان و اصلاح نيات و گرايش‌هاي او، بين اعمال نيك و بد وي، تفكيكي قائل مي‌شود، اين‌ها مطالبي است كه در خصوص نظام اخلاقي، بدان اشاره شده است.

درباره شريعت نيز نويسنده بر اين باور است كه اديان در تعاليم خود دستورالعمل‌هاي كاربردي خاصي براي پيروان خود دارند كه در پنج طبقه ارزشي واجب- حرام- مستحب- مكروه و مباح براي آنان تبيين شده است. رعايت شريعت، ملاك دين‌داري است.

در اين قسمت از كتاب به آفات دين‌پژوهي و تطبيق در اديان، پرداخته شده است. تلاش‌هاي علمي در عرصه دين‌پژوهي، به نوبه خود داراي آفت‌هايي نيز بوده كه گاه دستاوردهاي آن را آلوده و حتي غيرقابل استفاده نموده است. كه برخي از مهم‌ترين اين آفات در اين عرصه بخش معرفي شده است. نظير: كمبود منابع لازم براي پژوهش، كه اين امر از عواملي نشأت مي‌گيرد كه اهم آن عبارتند از تنوع و تعدد چشم‌گير اديان و مكاتب اعتقاداي و مذاهب و فرق، گستردگي متون و منابع مربوط به آن‌ها و فرهنگ‌هاي متفاوت و با زبان‌هاي مختلف متون ديني آفت ديگر دين‌پژوهي و تطبيق در اديان، اعتقادات فردي، وجود پيش‌فرض‌ها: در برخي موارد عواملي مانند اطلاعات ضمني يا قبلي، جانبداري‌هاي اعتقادي يا سياسي، جو فكري و رواني اجتماعي و...، در نحوه پژوهش تأثير گذاشته و محقق حتي در مواردي با نوعي خود سانسوري پژوهش خويش را به نتايجي خاص ولي غير واقعي مي‌رساند.

نويسنده آفت‌ ديگر را، ضعف در روش مطلوب پژوهش، معرفي مي‌كند و در اين باره مي‌نويسد: «موارد متعددي يافت مي‌شود كه مواد و مطالب به دست آمده در تحقيق، با راه روش مناسبي تحليل نشده و با نظم و اصول منطقي تدوين نگرديده است.

آفت آخر اين دين‌پژوهي، عدم درك معنوي است كه در مورد آن اين سؤال به صورت جدي وجود دارد كه محقق دين‌شناسي كه خود شخصاً مؤمن نيست، چگونه مي‌تواند روح يك سنت ديني را به درستي درك كند و در آن وارد شود؟

بحث آخر اين فصل به ساختار تحقيق در تطبيق اديان مي‌پردازد و مراحل تحقيق به تفصيل مورد بررسي قرار مي‌دهد.

پديده تحقيقات علمي يكي از راهكارهاي ديرينه توسعه علم و اشاعه دانش بوده و هست. اما امروزه جايگاه ويژه و برتري يافته است. از بين موضوعات تحقيقي، امروزه تحقيق تطبيقي در عرصه اديان، يك ضرورت اجتماعي تلقي مي‌شود.

يكي از مراحل تحقيق، انتخاب موضوع است و نويسنده اين امر را از چند جهت حائز اهميت مي‌داند كه در راستاي آن مي‌نويسد: اولاً گستردگي و تنوع موضوعات در اديان، ممكن است محقق را دچار خلط مبحث گرداند. ثانياً نام‌ها و عنوان‌هاي متنوعي كه اديان مختلف بر اركان اعتقادي خويش نهاده‌اند، لزوم هويت‌شناسي موضوع را ضروري مي‌سازد و ثالثاً در بررسي يك موضوع، مفاهيم مختلفي مورد بررسي قرار مي‌گيرد كه لازم است پژوهشگران از جزئيات موضوع آگاهي و تسلط كامل داشته باشند.

هدف‌گيري تحقيق، يكي ديگر از مراحل تحقيق است كه محقق در طرح موضوع، مورد پژوهش خويش، به وضوح و به طور دقيق هدف يا اهداف خود را انتخاب و تعيين مي‌كند.

نويسنده درباره مطالعه ادبيات تحقيق كه از ديگر مراحل تحقيق است مي‌نويسد: توجه كردن به پيشينه تحقيقات در مورد يك موضوع، از دو جهت براي پژوهش جديد مفيد است. از تحقيقات قبلي كمك بگيرد و علاوه بر تقويت احاطه علمي خود بر موضوع از دوباره‌كاري‌ها جلوگيري نموده و از خطاهاي تحقيقاتي پيشين نيز احتراز نمايد.

نويسنده درباره تهيه طرح تحقيق به عنوان يكي از مراحل تحقيق بر اين باور است كه يك محقق بايد ضمن تعيين شيوه پژوهشي خويش (نقادي- تحليلي- مقايسه‌اي- تطبيقي- توصيفي و يا تركيبي از اين‌ها) براي اجراء و تبيين روند تكاملي آن، طرحي را ارائه دهد.

وي، گردآوري اطلاعات را يكي‌ ديگر از مراحل تحقيق معرفي مي‌كند و معتقد است كه تكنيك‌هاي گردآوري اطلاعات يكي از مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار در پژوهش‌هاست، كه از متداول‌ترين اين تكنيك‌ها به مشاهده و فيش‌برداري اشاره مي‌كند. و درباره پردازش، تجزيه و تحليل اطلاعات كه از ديگر مراحل تحقيق هستند مي‌نويسد: يك محقق آنگاه در پژوهش خويش موفق است كه بتواند از رهيافت آن، دستاوردي جديد و قابل توجه در عرصه علم مربوطه ارائه دهد.

آخرين مرحله تحقيق، ارائه گزارش تحقيق و نگارش آن است كه در آن نتيجه تمام مراحل تحقيق در اين مرحله ظهور مي‌يابد. لذا يك محقق بايد مهارت لازم را در خصوص نگارش، تدوين، تفصيل و حتي صفحه‌بندي مطالب داشته باشد وگرنه تمام زحمات او بي‌حاصل و يا كم حاصل خواهد شد.

در ضمن براي سهولت در امر يادگيري در آخر هر فصل پرسش و خودآزمايي آورده شده است. كتاب تطبيق اديان اگر چه جهت دانشجويان كارشناسي مديريت فرهنگي نگاشته شده اما كتاب جامع و كاملي از مجموعه مباحث مرتبط به حوزه اديان است كه مي‌تواند براي كليه مخاطبان بسيار مفيد و پرثمر باشد.

 

 

 

يكشنبه 26 مهر 1388 - 13:41


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری