پنجشنبه 8 تير 1396 - 15:12
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان اردبيل

 

راز جاودانگي قرآن کريم چيست؟

 

 

در جست­وجوي راز جاودانگي قرآن کريم در مسير تاريخ، سخن نهايي همۀ پويندگان عرصۀ وحي و مفسّران حقيقي قرآن کريم آن است كه خصوصيات خود اين كتاب آسماني، به آن ضمانت‏ بقا بخشيده و در فراز و فرودهاي فرسايشي زمان، آن را از كهنگي نجات داده[1]؛ گرچه عوامل ديگري مانند اهتمام مسلمانان به حفظ قرآن کريم نيز در اين امر بي­‏اثر نبوده است.

نخستين و مهم­‏ترين نكته در بيان راز جاودانگي قرآن کريم آن است كه اين متن از خدا است نه ساخته و پرداختۀ عقل بشر. اين كتاب از سوي كسي است كه به تمام زمان­‏ها، مكان­‏ها، پرسش­‏ها و نيازهاي انسان و مخلوقات احاطه دارد و مي­‏تواند تا قيام قيامت پاسخ­گوي تمام احتياجات و سؤالات بشر باشد. بهترين دليل درستي اين سخن، وجود آيات تحدي در قرآن کريم و ناتواني بشر در آوردن مثل آن است. در واقع اين اعجاز، از سوي خدا بودن قرآن کريم را اثبات مي‏كند.

در تبيين راز جاودانگي قرآن کريم، خصوصيات و صفات اين كتاب آسماني، از دو منظر دروني و بيروني قابل بررسي است.

 

صفات دروني قرآن کريم:

1. اعجاز در بعد لفظ قرآن کريم

بخشي از جاودانگي قرآن کريم، مرهون زيبايي و رسايي وصف­ناپذير كلماتي است كه ساختمان بديع و بي­سابقه اين كتاب آسماني را به وجود آورده و تمام اديبان و سخن­سرايان زبردست تاريخ را به ستايش و شگفتي واداشته است. در اين گستره مي‏ توان به موارد زير اشاره كرد:

الف) ژرفايي و حكمت­آموزي واژگان:

گزينش و چينش واژه­‏ها در قرآن کريم در پرتو حكمت و دقّت صورت پذيرفته است[2]؛ مانند كلمه­هاي صراط و سبل. قرآن كريم وقتي در مقام بيان تنها راه مستقيم هدايت است، كلمۀ صراط را به كار مي­‏برد و هر جا سخن از راه‏­هاي انحرافي است، از كلمۀ سبل استفاده مي‏­كند؛ چرا كه راه هدايت ‏يكي است و جمع بسته نمي­شود؛ در حالي كه راه­‏هاي ضلالت و گمراهي متعدد است و به صورت جمع مي­آيد.

ب) نوگرايي سبك، خوش­آوايي تركيب:

سبك قرآن کريم، نثر متعارف و نيز نظم و شعر نيست؛ ولي ويژگي­هاي مثبت هر دو را دارد و هر آيه‏اي از موضوعات مختلف سخن مي‏گويد. اين سبك، تازگي و طراوتي ويژه و انحصاري پديد مي­‏آورد؛[3] همانند "وَالطُّورِ * وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ * فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ * وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ * وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ * وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ"[4]

ج) لطافت­گرايي خردمندانه و اخلاقي در بيان واقعيت­‏ها:

اين نص گرانسنگ در شرح و تبيين حقيقت، از بالاترين قواعد زيباسازي كلام و مفاهمه بهره مي­‏برد. قرآن كريم از زيباترين و گيراترين تشبيهات، كنايات، استعارات و تمثيل­‏ها آكنده است؛ اما در عين حال همواره معيارهاي اساسي حقيقت­‏گويي، خردمحوري، ارزش­‏هاي انساني و اخلاقي را نيز رعايت مي‏­كند؛ مانند آيۀ شريفۀ "...هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ..."[5] كه در آن هر يك از زوجين به لباس تشبيه شده‏اند. لباس باعث زينت و زيبايي، حيا و عفت، صيانت از تعرض و دستبرد بيگانگان است.[6]

د) بيان مطالب و مسائل مختلف در قالب الفاظ كوتاه و موجز:

نظير بيان هدايت تكويني به سوي خوبي­ها و مسئلۀ حب و بغض در راه خدا كه اساس ايمان است، در كوتاه­‏ترين عبارت: "و لكن الله حبب اليكم الايمان و زينه في قلوبكم و كره اليكم الكفر و الفسوق و العصيان‏"[7]

 

2. اعجاز در بُعد محتوايي قرآن کريم

بي­شك آن­چه در كنار اعجاز لفظي قرآن کريم، در جاودانگي قرآن کريم نقش مهم‏تر دارد، اعجاز در قلمرو محتوا است كه شناخت آن به تفكر و تأمل بيش­تر نيازمند است. در اين گستره، مي‏­توان به موارد مهم زير اشاره كرد:

الف) هماهنگي با فطرت و سرشت مشترك انسان­ها

برخورداري انسان­‏ها از سرشت طبيعي، غرايز همگون آن­ها را در انگيزه حركات و تحركات و نيازمندي­‏هاي مختلف رواني و جسماني متحد ساخته است. قرآن كريم در اين باره مي‏­فرمايد: "...فِطْرتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا..." ([با همان] سرشتي‏ كه خداوند مردم را بر آن سرشت ‏خلق كرد)[8]، و " ...خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ..." (خداوند شما را از نفس واحد آفريد).[9]

از ويژگي­‏هاي اساسي قرآن کريم كه آن را از تمام نوشته‏­هاي ديگر ممتاز ساخته، هماهنگي آن با سرشت الهي انسان و پاسخ­گويي به احتياجات و سؤالات او در تمام اعصار و مكان­‏ها است.

ب) واقع‏گرايي و اعتدال

هنر قرآن کريم در اين است كه با نگرش واقع­بينانه به حقيقت وجود انسان و سرنوشت وي، اهداف زندگي او را در يك طبقه­‏بندي منظّم مقدماتي، متوسط، عالي و نهايي سامان و انتظام مي­‏بخشد تا تمام استعدادهاي ذاتي‏اش پرورش يابد و خاستگاه­‏هاي وجودي‏اش به شيوه‏اي معتدل و هماهنگ ارضا گردد.[10]

ج) پيراستگي از اختلاف و تناقض

از ضرورت­‏هاي عالم مادّه و طبيعت، تحول و تكامل است. همۀ موجودات اين عالم، وجود تدريجي دارند و در ذات خويش همواره، از ضعف به قوّت و از نقص به كمال مي­گرايند. انسان نيز در افكار و آثار خويش پيوسته در حال تحول و تكامل است. كتاب آسماني قرآن کريم با آن ‏كه در طول 23 سال، در احوالات و شرايط مختلف (سفر و حضر، مكه و مدينه، جنگ و صلح و سختي و آساني) براي بيان معارف الهي و تعليم اخلاق پسنديده و بيان قوانين ديني نازل شده، در اجزا و آيات آن، كم‏ترين اختلاف و تناقضي مشاهده نمي­شود.[11] و اين ويژگي منحصر به فرد، به قرآن کريم جاودانگي بخشيده و در بقاي ابدي آن نقشي مهم ايفا مي­كند.

د) بيان مستحكم­‏ترين راه هدايت

"إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ..." (به درستي كه اين قرآن به محكم­‏ترين و صحيح­‏ترين راه هدايت مي­كند).[12] قرآن و دين اسلام انسان را به راه خير و سعادت دنيا و آخرتش را تأمين كند؛ فرا مي‏­خواند.[13] ارائه مستحكم­‏ترين و صحيح­‏ترين راه هدايت و سعادت، موجب جاودانگي قرآن کريم گشته است.

هـ) معيار تشخيص حق و باطل بودن

"تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا" (پر بركت است ‏خداوندي كه فرقان [جدا­سازندۀ حق از باطل] را بر بندۀ خود نازل كرد تا هشدار­دهنده‏اي براي جهانيان باشد).[14]

«مبين و فرقان‏» دو وصفي است كه اوج عظمت قرآن کريم را تا ابد براي عالميان بيان مي­‏كند و به عنوان بارقه‏اي از رحمت و بركت الهي در قرآن عظيم تجلي كرده است و از فيض وجود اين كتاب حقيقت و واقعيت، چهرۀ دروغين و حق­نماي باطل در هر زماني، به ويژه دوران پيچيدۀ معاصر، آشكار مي‏­گردد.[15]

 

صفات بيروني قرآن کريم:

آن­چه در كشف راز جاودانگي قرآن کريم قابل تأمل است؛ وجود صفات و ويژگي­هايي است كه با مطالعه و نگاهي از بيرون به قرآن کريم آشكار مي­گردد. در ميان اين صفات، دو وصف، قابل عنايت است؛

1. معجزۀ فكري:

بر خلاف ساير معجزات انبيا(ع) كه از سنخ معجزات محسوس و ملموس بوده و در روزگار حضور خود آن پيامبران رخ داده و اينك اثري از آن­‏ها باقي نمانده است، قرآن کريم (معجزۀ اصلي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم) معجزه‏اي عقلي ـ فرهنگي است كه بر حضور پيامبر(ص) مشروط نيست و در هميشۀ تاريخ جاودان و معرف خويش است.[16] چون قرآن کريم معجزه‏اي انديشه‏اي و عقلاني است، براي ابد ـ تا زماني ‏كه فكر باقي است ـ جاودانه مي­‏ماند.

2. خاتميت قرآن کريم:

"مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ..." (محمد(ص) پدر هيچ يك از شما نيست و لكن رسول خداوند و خاتم پيغمبران است...).[17]

پيامبر اكرم(ص)، آخرين پيامبر و رسول الهي در زمين است و شريعت ايشان، كامل­‏ترين دين آسماني شمرده مي­‏شود. از اين رو، بايد معجزه‏اي ارائه دهد كه تا ابد، حقانيت رسالت و كمال دينش را اثبات كند و با بيان قوانين و احكام جاودانه، انسان‏­ها را به سعادت فردي و اجتماعي رهنمون گردد. امام صادق(ع)، در پاسخ كسي كه از سبب تازگي قرآن کريم در هر تلاوت پرسيده بود، فرمودند: «زيرا خداوند تبارك و تعالي قرآن کريم را براي زمان خاص و مردم خاصّي قرار نداده است. از اين رو، در هر زماني، جديد و براي هر قومي تازه و دل­پذير است تا روز قيامت».[18]

 

پي­نوشت:

1. معرفت. محمدهادي، التفسير والمفسرون في ثوبه القشيب، ج2، ص101.

 2 و 3. سعيدي روشن. محمدباقر، علوم قرآن، صص105 و 106.

 4. سورۀ مبارکۀ طور؛ آيۀ شريفۀ 106.

 5. سورۀ مبارکۀ بقره؛ آيۀ شريفۀ 187.

 6. سعيدي روشن. محمدباقر، علوم قرآن، صص107، 109.

 7. معرفت. محمدهادي، التفسير والمفسرون في ثوبه القشيب.

 8. سورۀ مبارکۀ روم؛ آيۀ شريفۀ 30.

 9. سورۀ مبارکۀ نساء؛ آيۀ شريفۀ 1.

 10. سعيدي روشن. محمدباقر، علوم قرآن، ص122.

11. الميزان، ج1، ص66.

 12. سورۀ مبارکۀ اسراء؛ آيۀ شريفۀ 9.

 13. الميزان، ج13، ص47.

 14. سورۀ مبارکۀ فرقان؛ آيۀ شريفۀ 1.

 15. الميزان، ج15، ص174.

16. سعيدي روشن. محمدباقر، علوم قرآن، صص78 و 79.

 17. سورۀ مبارکۀ احزاب؛ آيۀ شريفۀ 40.

 18. محمدي ري­شهري. محمد، ميزان­الحكمه، ج8، ص70.

 

 

 

 

سه‌شنبه 21 مهر 1388 - 14:54


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری