يكشنبه 24 شهريور 1398 - 23:4
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

شناخت اديان جهان

 

شناخت اديان جهان

ناشر: انتشارات راه ابريشم

مركز آموزش علمي- كاربردي سازمان تبليغات اسلامي

داوود كميجاني

سازمان تبليغات اسلامي

اين كتاب بر طبق سرفصل‌هاي درس اديان‌شناسي كارداني امور فرهنگي دانشگاه جامع علمي‌- كاربردي، تدوين شده است و داراي پنج فصل مي‌باشد. در پيشگفتار كتاب حاضر مي‌خوانيم: به جهت خلأ موجود در زمينه كتب با موضوع دين در مجموعه كتب آموزشي علمي- كاربردي، مركز آموزش علمي كاربردي سازمان تبليغات اسلامي بر آن شد تا در زمينه آموزش شناخت اديان كتابي وزين در اختيار دانشجويان نظام علمي كاربردي قرار داده و از اين طريق به پيشبرد اهداف عالي نظام علمي كاربردي كمك كرده باشد. در ادامه نويسنده كتاب در مقدمه آن به علت و نحوه پديدآمدن اديان اشاره مي‌كند:

اديان، سيستم‌هاي منظمي از اعتقادات جهان بينانه‌اي هستند كه بر محور پرستش يك «حقيقت قادر مقدس» (خداي خدايان)، تمركز يافته‌اند. مكتبي كه به پيروان خود، اصولي را ديكته مي‌كند تا با پيروي از آن‌ها، به سعادت و بهروزي نايل آيند. اما تصورات متفاوت انسان بر «تجليات ماورايي» و تعصبات او بر تنوع «تجربيات معنوي» خويش، سبب گرديده تا در طول تاريخ، در جوامع انساني اديان متفاوت و متعدد پديد آيند، ادياني كه هر يك به نوبه خود نظام اعتقادي ويژه‌اي به انسان ارائه داده‌اند.

اختلافات موجود بين پيروان اديان بيشتر از همين امر نشأت مي‌گيرد. تفاوت نگرش به جهان از يك سو و تغاير و نحوه زندگي از سوي ديگر، اغلب باعث ايجاد تنش در تعاملات انساني ملل شده است. پيروان اديان مختلف اكثراً با عدم درك درست از يكديگر، در روابط في‌مابين دچار نوعي سردرگمي هستند و نمي‌دانند آيا بايد در مقابل هم باشند يا در كنار هم. علاوه براين، پيروان اديان و مخصوصاً مبلغان هر دين و مكتبي در راستاي محق دانستن اعتقادات خويش، در پي گسترش دايره نفوذ آيين خود هستند و درجهت عضوگيري به انواع شيوه‌هاي تبليغي متوسل مي‌گردند كه اين امر بر تنش موجود افزوده است.

به اعتقاد نويسنده يكي از شيوه‌هاي راهبردي در مقابله با اين مسئله، ارائه تعريف و ترسيمي روشن و بي‌طرفانه، از اديان است تا ارضاي ذهن‌هاي كنجكاو، راه را براي درك مشتركات، شناخت زمينه‌هاي مدارا و گزينش آگاهانه اعتقادات، مهيا سازد.

در فصل اول كتاب حاضر مقصود آن است كه ابتدا درك درستي از معنا و مفهوم دين بدست آيد سپس با منشأ پديد آمدن اديان آشنايي حاصل شود و در آخر نيز بر علم دين‌پژوهي و تاريخچه آن شناختي حاصل شود.

در راستاي مفهوم دين،تعريف دانشمندان مسيحي و اسلامي از دين ذكر گرديده و همچنين اجزاي اصلي دين مشتمل بر جهان‌بيني، ايدئولوژي، مورد بحث و بررسي قرار گرفته است از مجموع آنچه از تعاريف متفكرين، جامعه‌شناسان، علماء اديان (مسيحي- يهودي- مسلمان و...) و حتي فلاسفه در خصوص چيستي دين، ارائه شد مي‌توان دين را اينگونه تعريف كرد كه: «دين مجموعه منظمي از اعتقادات است كه ضمن ارائه توصيفي از جهان هستي و جايگاه آدمي در آن، شيوه زندگي خاصي را به پيروان خود توصيه مي‌كند و آن را در قالب اعمالي نمادين و سمبليك كه همان «عبادات» هستند متبلور مي‌سازد.»

درباره ايدئولوژي، دانستني است كه ايدئولوژي هر ديني نقش مهمي در هويت‌سازي پيروان دارد. چون نمود دين‌داري، كاملاً رابطه مستقيمي با رعايت ايدئولوژي دارد. از آنجا كه عبادات، مناسك و آيين‌هاي ديني همه جزء ايدئولوژي هستند، هر چقدر انساني به ايدئولوژي مقيدتر باشد، مؤمن‌تر و هر چقدر به آن بي‌توجه باشد، بي‌ايمان‌تر محسوب مي‌گردد.

در مجموعه حاضر در خصوص خاستگاه دين از نظر شهيد مرتضي مطهري مي‌خوانيم: «دين از اول تا آخر جهان يكي است و وابستگي با فطرت و سرشت بشر دارد، بازي بزرگ و فلسفه‌اي شكوهمند در دل خود دارد و تصور خاصي درباره فلسفه تكامل به ما مي‌دهد. از نظر قرآن سير تكاملي جهان و انسان و اجتماع يك سير هدايت شده و هدف‌دار است و بر روي خطي كه صراط مستقيم ناميده مي‌شود و از لحاظ مبدأ و سير منتها، مشخص است. انسان و اجتماع متحول و متكامل است ولي راه و خط سير، مشخص و واحد و مستقيم است.»

كتاب حاضر در بخش «درآمدي بر دين‌پژوهي» به مواردي از قبيل تاريخچه دين‌پژوهش و دين‌پژوهي معاصر، هم‌چنين موانع دين‌پژوهي مي‌پردازد و در اين راستا، وجود اعتقادات فردي كمبود منابع لازم براي پژوهش، وجود پيش‌فرض‌ها و ضعف در روش مطلوب پژوهش، مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد.

نويسنده درباره اهداف علمي فصل دوم، مواردي از قبيل: تصوري از روند تكامل آيين پرستش (دين) در جوامع بشري و آشنايي با آيين‌هاي كهن پرستش در سرزمين‌هاي باستان مصر، بابل، ايران، يونان و روم به بحث گذاشته است.

در اين فصل از كتاب آمده است كه بنا بر تعاليم قرآني، سير پرستش از حضرت «آدم»(ع) با توحيد آغاز شد اما با آلودگي و كوته‌بيني نسل‌هاي نخستين بشر، آيين عبادي آنان به انواع مظاهر شرك آلوده گرديد. اين كج‌انديشي سبب شد تا بشريت سال‌ها در گمراهي بماند و هر صباح دل در پرستش معبودي خيالي داشته باشد و در آخر اين نوشتار نگارنده متذكر مي‌شود كه: خداوند هيچگاه از بندگان خود غافل نبوده و دست عنايت و هدايت خود را از آستين 124 هزار پيامبر(ع) به سوي خلق گمراه خود گشود و هر چند صباحي به مدد وحي و  با زبان يكي از پيامبرانش انسان را به پرستش نجات‌بخش خود، فرا مي‌خواند، تا شعور بشري به آنجا رسيد كه پيام كامل و آخرين خود را به عنوان دين تسليم (اسلام) به انسان‌ها اهدا نمود و آنان را با راهبري مظهر راستين «انسان كامل» يعني محمد(ص) به سوي رستگاري و سعادت رهنمون ساخت.

به نقل از كتاب حاضر ريشه اعتقاد به مبادي غيبي و روحاني و ايمان به معبودهاي متعدد كه در اجتماعات كوچك بشري پديد آمد، در ابتدا از تصورات و تخيلات ضعيفي نشأت مي‌گرفت اما به مرور نشو و نما كرد و ارتقاء يافت. تا آنكه به صورت فرهنگي تعبدي درآمد كه محور آن اعتقاد به خدايان بزرگي بود كه در رأس ديگر الهه‌ها قرار داشته‌اند و خداي كل آن قوم و «رب‌الارباب» آن ملت به شمار آمد. مانند «آمون رع» و «اوزيريس» نزد مصريان، «مارادوخ» نزد بابلي‌ها، «زئوس» در نزد يونانيان، «ژوپيتر» نزد رومي‌ها و «اهورامزدا» نزد ايرانيان. هر يك از آن ملل براي الهه خود و روابط آن‌ها با خداي كل و رب‌الارباب افسانه‌ها و اساطير متعددي خلق و اختراع كردند و با تعصب به آن معتقد شدند. اين امر از جديت آنان در عبادت منظم معبودهاي خويش كاملاً مشهود است.

بررسي ماهيت مكاتب هندو، جايني، بودا و سيك و خاستگاه و بنيانگذاران اين مكاتب و آگاهي از اصول اعتقادات اين مكاتب، مواردي است كه اهداف علمي فصل سوم را پوشش مي‌دهد.

آيين هندويي يكي از مكاتب كهن و پايدار در شبه‌ قاره هند مي‌باشد كه بايد آن را از جمله اديان ابتدايي محسوب نمود. نكته دانستني اينكه، هندو اسمي است كه ديگران به مجموعه عقاديد هنديان باستان اطلاق كرده‌اند.

در ادامه اين مطلب درمي‌يابيم كه محور آيين هندو، پرستش خداياني است كه به ظهور آن‌ها در دوره‌هاي قديم عقيده دارند، علاوه بر اين، اعتقاد به تناسخ و باززايي انسان پس از مرگ، رعايت مقررات و طبقات اجتماعي (كاست) در معاشرت و ازدواج، احترام به موجودات زنده، مخصوصاً گاو و ... از اصول اعتقادات آنان است. هم‌چنين فرقه شيوايي، ويشنويي، برهمن، فرقه‌هاي اصلي آن مي‌باشند.

در خصوص مكتب جينا، نكته قابل تأمل اينكه: لفظ جينا به معناي رسيدن به «پيروزي و فتح» است كه همان نجات و رهايي از سختي‌هاي زندگي و دشواري‌هاي جهان و مخصوصاً از تناسخ و دوباره زيستي مي‌باشد. آيين جينا مكتبي مرتاضانه و مبتني بر عمل است.

آيين بودا نيز يك مكتب اخلاقي- اعتقادي است كه به عنوان يك حركتي انتقادي از دل هندوييسم انشعاب يافته است و بيش از 2500 سال قدمت دارد.

بودا آيين خود را بر چهار اصل كه نام آن را چهار حقيقت والا ناميده، بنا كرده است كه عبارتند از حقيقت تألم، حقيقت علت تألم، حقيقت پايان تألم، حقيقت طريقت والا، وي براي رفع مايه تألمات زندگي، بي‌توجهي به خدايان و زندگي براي رهايي از چرخه تناسخ را ضروري مي‌داند. هدف كل و نهايي رسيدن به «نيروانا» است.

درباره مذهب سيك مي‌خوانيم كه اين مذهب از مكاتب جديد و مطرح شبه قاره هند است كه يكتاپرستانه و تلفيقي مكتب هندو و دين اسلام مي‌باشد. سيك در واژه «پنجابي» به معناي شاگرد است، شاگردي كه كنجكاوانه از هر مكتب و تجربه معنوي انساني بهره گرفته و سازمان اعتقادي خود را با گزينش بهترين يافته‌هايش برپا ساخته است.

فصل چهارم اين مجموعه به مكاتب اعتقادي خاور دور مي‌پردازد كه اهداف علمي آن عبارتند از: آشنايي با ماهيت مكاتب شينتويي، تائويي، كنفوسيوسي و خاستگاه و بنيانگذاران اين مكاتب و همچنين آشنايي با اصول اعتقادي آن‌ها و آشنايي با تحولات تاريخي و فرق هر يك از اين مكاتب.

«شينتو» نام آيين باستاني مردم ژاپن است، اين آيين‌ تركيبي از ايده‌ها و نگرش‌هاي متنوعي مي‌باشد كه اساس زندگي مردم ژاپن را تشكيل مي‌دهد. مفهوم كلمه شينتو راه خدايان است. ژاپني‌ها بر اساس افسانه‌اي، معتقدند امپراتوران و حتي خود آن‌ها از نژاد خدايان هستند لذا سرزمين خويش را سرزمين خدايان و آيين زندگي ملي خود را شينتو ناميده‌اند. سنت شينتو مشتمل بر چند اصل است: تكريم طبيعت، قداست وطن، احترام به خانواده، تطهير جسم و جان، پايبندي به سنت‌ها و وفاداري به نياكان.

درباره مكتب تائو نكته قابل توجه اين كه: پايه‌هاي اعتقادي اين مكتب بر ضرورت هماهنگي آسمان و زمين بنا شده است.

در كتاب حاضر در خصوص كنفوسيوس آمده است: اين مكتب را بايد مذهب نيك‌بيني انساني خواند. بنيان‌گذار اين مكتب كنفوسيوس مي‌باشد. اساس تعاليم او را مي‌توان برآمده از يك ايده انسان‌دوستانه بزرگ دانست كه: «آنچه براي خود مي‌خواهي براي ديگران هم بخواه و بالعكس.» اين همان قانون طلايي معروف اوست.

فصل پنجم نيز كه آخرين فصل اين كتاب مي‌باشد به اديان خاور نزديك مي‌پردازد. و اهدافي از قبيل: ماهيت اديان زرتشتي، يهودي، مسيحي و اسلام، نحوه پيدايش و پيامبران اين مكاتب، اصول اعتقادات اين اديان و تحولات تاريخي و فرق هر يك ازآن‌ها، را دنبال مي‌كند. خاستگاه زرتشت سرزمين ايران بوده است. كتاب مقدس زرتشتيان، اوستا نام دارد كه مهم‌ترين قسمت‌ آن «گاهان» مي‌باشد. محور اصلي اين آيين، پرستش خدايي به نام «اهورامزدا» است. در رأس خلايق، دو مينوي بنام‌هاي «سپند مينو» و «انگره مينو» وجود دارد. هر دو مخلوقات اهورامزدا هستند اما اولي «اَشَه» (نيكي) و دومي «دُرُوج» (پليدي) را برگزيده‌اند به نقل از كتاب حاضر، در اعتقادات زرتشتي، انسان‌ها در گزينش بدي و خوبي كاملاً مختارند. اما گزينش نيكي نيازمند خردمندي است، لذا عمده تعاليم زرتشت تأكيد مداومي بر دانستن و خردورزي دارد. آيين ديگري كه در اين فصل به آن پرداخته مي‌شود، آيين يهود است كه بيش از 3000 سال قدمت دارد. شالوده اين دين از اعتقادات يكتاپرستانه (ابراهيم خليل‌الله) ريشه گرفته و توسط پيامبر خدا، موسي كليم‌الله، ابلاغ شده است.

هم‌چنين در اين فصل درمي‌يابيم، لفظ يهودي نامي است كه بر پيروان خداي يكتا و متعالي به نام «يهود» (هستي‌بخش) اطلاق مي‌گردد. در اعتقادات يهوديان، خداوند (يهود) «يگانه»، «خالق» و «هادي» تمام مخلوقات گذشته و حال و آينده است. بايد تنها خداوند را پرستيد و از پرستش غير او خودداري كرد. آنان معتقدند منجي موعود هر چقدر كه دير كند، بالاخره خواهد آمد و هم‌چنين مردگان در قيامت مبعوث خواهند شد.

در ادامه مي‌خوانيم: حيات تاريخي اين دين داراي سه مقطع زماني است كه به ترتيب، در حدود ظهور مسيح، در قرون وسطي و در زمان معاصر مي‌باشد.

نويسنده درباره مسيحيت در دنباله اين فصل، آورده است كه اين دين 2000 سال قدمت دارد و اينكه اين دين را بايد نوعي اصلاحات در بطن دين يهود دانست. در ادامه ضمن اشاره به اين مطلب كه مسيح به معني منجي است و مسيحي لقب كساني است كه به منجي بودن عيسي ناصري(ع) اعتقاد داشته باشند، مي‌نويسد كه اساس اين دين بر پرستش خداوندي متعال و (تقريباً) يكتا به نام «اَب» مي‌باشد كه با تجليات خاص الوهيش مانند «عيسي مسيح» و «روح‌القدس»، انسان را از گمراهي نجات داده و به سعادت و رستگاري رهنمون ساخته است. اصل «تجسد» نيز اعتقادي است كه مسيحيان به جسميت يافتن «كلمه» ازلي الهي (لوگوس) و ظهور خود او در شخصيت انساني عيسي ناصري دارند علاوه بر آن، شخصيت الوهي ديگري به نام «روح‌القدس» وجود دارد كه سمت اجرايي داشته و كاركردش به فعليت رساندن اراده «اَب» مي‌باشد.

دانستني است كه در طول تاريخ شيوه‌هاي مسيحي‌گري به دو نوع تفكيك شده‌اند: مسيحي مدرسه‌اي و مسيحيت راهبانه.

در آخر اين فصل به دين اسلام اشاره شده است و آن را آخرين و جوان‌ترين دين آسماني جهان معرفي كرده است كه بيش از 1400 سال قدمت ندارد. اين دين در سال 610 ميلادي با رسالت محمدبن عبدالله‌ هاشم(ص) موجوديت يافت. واژه اسلام يعني تسليم در مقابل خدا، دين اسلام، ديني توحيدي و يكتاپرستانه است.

همچنين سه اصل اعتقادي مشترك بين مسلمانان نيز، اصل توحيد، نبوت و معاد مي‌باشد. علاوه بر اين سه اصل، بعضي از زيرشاخه‌هاي اسلام، به خصوص شيعيان به دو اصل عدل و امامت نيز اعتقاد دارند كه آن‌ها را اصول مذهب مي‌گويند، اعتقاد به مهدويت و ظهور منجي جهاني نيز از اعتقادات مهم مسلمانان است. همه جوامع اسلامي (البته با كمي تفاوت) معتقدند كه در آخر زمان، منجي (بنا بر احاديث رسول خدا) از اهل‌بيت(ع) پيامبر(ص) كه هم نام و كنيه اوست، براي نجات انسان‌ها از تباهي و اصلاح امور قيام خواهد كرد.

پس از رحلت پيامبر بر سر جانشيني ايشان در بين اصحاب، اختلاف افتاد كه باعث ايجاد انشعاب بزرگي در اسلام گشت. در پي اين واقعه جامعه اسلامي به مسلمانان «اهل سنت» و مسلمانان «شيعي» تقسيم گرديد، كه به مرور هر كدام داراي فرقي شدند، اهل سنت كه به مالكي، شافعي، حنيفي و حنبلي انشعاب يافته‌اند و شيعيان كه به اثني‌عشري (جعفري) اسماعيلي وزيدي تفكيك گرديده است.

هدف نويسنده از اين نوشتار آن است كه مروري علمي ولي موجز از اديان، مكاتب و آيين‌هاي اعتقادي زنده دنيا ارائه گردد تا مخاطبان بتوانند به سادگي و بدون تحمل مشقت و عدم نياز به حاشيه‌خواني‌هاي كم حاصل به خاستگاه اديان، بنيانگذاران، تاريخچه، فرقه‌ها و... آن‌ها آگاه شوند.

لازم به ذكر است كه براي سهولت يادگيري مطالب اين مجموعه در آخر هر فصل تعدادي پرسش و خودآزمايي آورده شده است. كه طبعاً براي دانشجويان مي‌تواند بسيار مفيد فايده باشد.

 

 

سه‌شنبه 14 مهر 1388 - 16:6


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری