يكشنبه 4 فروردين 1398 - 5:12
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان فارس

 

طرحي براي اصلاح الگوي مصرف

 

 

 

رهبر معظّم انقلاب اسلامي در پيام نوروزي خود، سال 1388 را سال حرکت به سمت اصلاح الگوي مصرف و دهۀ فرارو را، دهۀ پيش­رفت و آباداني کشور ناميد. اين پيام، متضمن بيم و اميد براي جامعه بود. اميد به پيش­رفت و آباداني کشور و بيم از موانعي که مي­تواند اين پيش­رفت را دچار اختلال نمايد.

بي­شک يکي از پايه­هاي مهم پيش­رفت؛ توليد، سازندگي، ابتکار، خلاقيت، نوآوري و جهش علمي است که سال 1387 به عنوان مقدمۀ پيش­رفت و تحقق اين هدف مهم، سال نوآوري و شکوفايي علمي ناميده شد. ليکن پايۀ مهم ديگر آن، اصلاح الگوي مصرف است که به منظور تعيين الگوي مناسب، با هدف­گذاري پيش­رفت و آباداني و تغيير الگوي نامطلوب در جامعه، با توجه به شرايط و نياز امروز کشور، ضروري است که مورد عنايت آحاد جامعه اعم از مديران دولتي، قانون­گذاران، برنامه­ريزان و تودۀ مردم قرار گيرد.

در کشورهايي که الگوي مصرف آن­ها بر اصول علمي و شاخص­هاي کارشناسي مبتني نيست و فرهنگ عمومي پذيراي کاهش مصارف نا به جا و غير ضرور نمي­باشد، ساليانه حجم انبوهي از سرمايه­هاي ملّي آ­ن­ها که مي­تواند پشتوانۀ پيش­رفت و سازندگي قرار گيرد، به سادگي نابود شده که خود در زنجيرۀ علل و عوامل عقب­ماندگي آن کشور تأثيرگذار خواهد بود. از اين­رو کشوري مانند ايران که برنامه­هاي بلندمدّت و ميان­مدّت و سند چشم­انداز توسعه را طرّاحي مي­کند و پيش­رفت و آباداني را سرلوحۀ اهداف خويش قرار داده، مي­بايست الگوي مناسبي را در بهره­گيري از منابع مختلف سرمايه­اي؛ انساني، اقتصادي، اجتماعي و غيره، طرّاحي نمايد تا بر پايۀ آن به نحو مطلوب بدون هدر دادن، نابود کردن، استفادۀ نابه­جا، اين سرمايه­ها را در راستاي اهداف پيش­رفت به کار بندد.

با طرح اصلاح الگوي مصرف به دو شيوه مي­توان برخورد کرد:

1ـ برخورد شتاب­زده، شعاري و سطحي­نگري در انجام برخي اقدامات حذفي و کاهشي به صورت بخش­نامه­اي و تصميم­گيري فردي مديريتي و يا برپايي برخي همايش­ها و جلسات هزينه­بر. اين­گونه واکنش­هاي شتاب­زده مورد نظر رهبري انقلاب نبوده است چرا که به مثله­کردن پيام منجر خواهد شد و به صراحت در پيام ايشان آمده که امسال، سال شروع حرکت به سمت اصلاح الگوي مصرف است و اين، نياز به تداوم و استمرار دارد.

2ـ برنامه­ريزي درازمدّت مبتني بر پژوهش گسترده و مطالعه­اي همه­جانبه با هدف فرهنگ­سازي و پذيرش عمومي الگوي مصرف در همۀ ابعاد جامعه، و اين مسيري است که از خانواده شروع مي­شود و در نهادهاي آموزشي تعليم داده مي­شود و در پيکرۀ جامعه نهادينه مي­شود.

مخاطب اين پيام چند دسته مي­تواند باشد:

1ـ صاحبان انديشه و قلم و نهادهاي آموزشي (مدارس و دانشگاه­ها، حوزه ها و...).

2ـ اصحاب رسانه­ها (ديداري، شنيداري و نوشتاري).

3ـ مديران سازمان­ها، نهادها و ادارات دولتي و خصوصي.

4ـ تودۀ مردم.

صاحبان انديشه و قلم در چند محور مي­توانند در اين باره به ايفاي نقش بپردازند:

1ـ تبيين اصل الگوي مصرف و ضرورت اصلاح آن.

2ـ آسيب­شناسي و بازنگري الگوي فعلي مصرف.

3ـ بررسي موانع (نظري، فرهنگي و اداري) اصلاح الگو.

4ـ راه­کارهاي عملي اصلاح الگوي مصرف.

نهادهاي آموزشي رسمي و مراکز غيررسمي مانند آموزش و پرورش، دانشگاه­ها، حوزه­هاي علميه، سازمان­­هاي تبليغي، فرهنگي، تريبون­هاي نماز جمعه و مراسم مذهبي و...، به منظور ترويج پايدار اصلاح الگوي مصرف در آموزش­ها و مباحث خود، بايد جايگاهي براي اين موضوع اختصاص دهند و به شيوۀ علمي و مستدل در تبيين آن بکوشند.

رسانه­هاي عمومي با اطلاع­رساني و آگاهي­بخشي به مردم و تهيۀ برنامه­هاي پُرمحتوا و پژوهشي، با هدف فرهنگ­سازي و آموزش مستمر جامعه، بايد وارد عمل شوند و الگوي مناسب مصرف را به يک فرهنگ عمومي تبديل کنند.

قانون­گذاران و سياست­گذاران جامعه مي­توانند با ارائۀ طرح­ها و لوايح مؤثر در جهت اصلاح الگوي مصرف، برنامه­هاي مدوّن و کارآمدي را در دسترس جامعه قرار دهند.

در محور تبيين، چند نکته لازم است مورد بحث قرار گيرد: تبيين ضرورت­هاي اصلاح الگوي مصرف، مباني و آموزه­هاي ديني آن (قرآن کريم و روايات)، مباني عقلي و ضرورت­هاي طرح آن در ارتباط با مقولۀ پيش­رفت و آباداني کشور، ضرورت­هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي آن.

در محور آسيب­شناسي ضروري است که الگوي فعلي مصرف در ابعاد مختلف بررسي و بازنگري شده و اشکالات و نقايص هر مورد دسته­بندي گردد، مواردي چون، منابع مالي و ماليات­ها، انرژي؛ نفت، گاز، بنزين، گازوئيل، برق، شبکۀ آب و وسايل مصرفي آن، جنگل­ها و مراتع و محيط زيست، نان مصرفي، خودرو و لوازم آن، محصولات دامي و زراعي، مسئلۀ ترافيک و آلودگي محيط زيست، شبکۀ توزيع کالا، نظام بانکي، ادارات دولتي، مصالح ساختماني، تزئينات و ساختمان­هاي نهادها و ادارات، تجملات زندگي و مصارف خانواده­ها، لوازم آرايشي، همايش­هاي پُر هزينه و غير ضرور، سفرهاي زيارتي و سفره­هاي نذورات و افطاري، مجالس عروسي و پذيرايي­ها، هزينه­هاي جشن­ها و اعياد و ديدارها و تبليغات انتخاباتي، کار و توليد و موارد ديگر.

در اين امور مي­بايست با بررسي علمي و کارشناسي و ارائۀ آمار و ارقام، وضع موجود بررسي شود تا آگاهي و اطلاعات لازم در اختيار مردم، مسئولان، برنامه­ريزان و طراحان اصلاح الگوي مصرف قرار داده شود و بر پايۀ اين آگاهي، طرح جامع، تدوين و از برنامه­هاي شتاب­زده و سطحي جلوگيري شود.

بي­شک در الگوي جديد، سياست­گذاري­ها بايد به گونه­اي باشد که در امور زير، نه تنها کاهش صورت نگيرد بلکه افزايش چشمگيري رخ دهد:

افزايش: کار مفيد کارکنان دولت، توليد و اشتغال، مشارکت جمعي، هم­بستگي و وفاق ملّي، سلامت و بهداشت فردي و اجتماعي، سطح دانش عمومي، قدرت خريد، سطح مطالعۀ عمومي، حجم توليد محصولات زراعي و دامي، پژوهش و اکتشافات و اختراع، سلامت شبکۀ توزيع، درآمد نا خالص ملّي، توليد علم، ذخيرۀ ارزي، ارزش پول ملّي، اعتبار جهاني و...

در اين موارد، صرفه­جويي، خسّت، کم­کاري و عدم سرمايه­گذاري نه تنها نفعي در پي ندارد که به زيان پيش­رفت و آباداني کشور مي­باشد. زيرا اصلاح الگوي مصرف، ناظر به دو جنبه است. يک­جنبه، صرفه­جويي و جلوگيري از اسراف منابع است، جنبۀ ديگر، افزايشي است يعني در الگوي مناسب بايد علاوه بر سطح خانواده­ها و نهادهاي دولتي، اين الگو به زيرساخت­هاي توليدي، توزيعي به منظور توليد ثروت، اشتغال و افزايش ميزان کار مفيد و مواردي که پيش­تر بر شمرده شد، بيانجامد.

براي حصول الگوي جامع و مناسب مصرف که هم به صرفه­جويي منجر شود و هم به افزايش سطح رفاه عمومي و رضايت­مندي مردم و در نتيجه به تحقّق سطح مطلوب توسعه و پيش­رفت بيانجامد، از برآيند دو نگاه؛ اسراف منابع براي پيش­رفت و يا امساک بيش از حد به قصد صرفه­جويي (افراط و تفريط) بايد الگوي حدّ وسط يا ميانه­روي را برگزيد. در آموزه­هاي ديني، بر نکوهش دو شيوۀ اسراف و امساک (خسّت) و ترغيب ميانه­روي و اعتدال، تأکيد فراوان شده است که در اين نوشته به چند مورد از آيات شريفه و روايات اشاره مي­شود:

1ـ امّت اسلام، امّت وسط و گواه معرفي شده است."وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ..." (و بدين­سان شما را امّتي ميانه قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد...)/ سورۀ مبارکۀ بقره؛ آيۀ شريفۀ 143.

2ـ راه راستي که بندگان مسلمان، هدايت به آن را از خداوند درخواست مي­کنند، راه ميانه انعام­شدگان است، نه راه غضب­شدگان و نه راه گمراهان."اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ"/ سورۀ مبارکۀ حمد؛ آيات شريفۀ 7ـ6.

3ـ در برابر آن­ها که دنياگرايند و آخرت­گريز و آخرت­طلبان دنياگريز، رفتار آن­ها ستوده شده که گويند: «...پروردگارا! ما را [هم] در دنيا نيکي عطا کن و [هم] در آخرت و ما را از عذاب آتش [دوزخ] نگاه دار» "...رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ"/ سورۀ مبارکۀ بقره؛ آيۀ شريفۀ201.

4ـ در احسان و انفاق نيز سفارش به ميانه­روي و اعتدال شده است. «نه دستت را [به خسّت] به گردن خويش ببند و نه يکباره [به بخشش] بگشاي که ملامت­زده و حسرت­خورده بماني» "وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا"/ سورۀ مبارکۀ اسراء؛ آيۀ شريفۀ29 .

5ـ از آن­چه خداوند در اختيار انسان قرار داده، سفارش شده که هم در طلب ثواب و سعادت در آخرت بکوشد و هم بهرۀ خود را از دنيا فراموش نکند. "وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا..." (و در آن­چه خداوند به تو داده، سراي آخرت را بطلب و سهم خود را [نيز] از دنيا فراموش نکن...)/ (سورۀ مبارکۀ قصص؛ آيۀ شريف77.

6ـ در سخن گفتن و حتّي خدا را به دعا خواندن و در نماز و نيايش نيز سفارش به اعتدال شده، نه چنان با صداي بلند و نه بسيار آهسته. "...وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ..."/ سورۀ مبارکۀ لقمان؛ آيۀ شريفۀ19.

7ـ يکي از سفارش­هاي لقمان حکيم به فرزندش، اقتصاد و ميانه­روي در زندگي است. "وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ..."/ سورۀ مبارکۀ لقمان؛ آيۀ شريفۀ19.

8ـ بيم و اميد يا خوف و رجا، حالتي است که بندگان شايسته نسبت به ثواب و عتاب الهي دارند. نه مأيوس از رحمت خداوند و نه آن چنان در غرور و غفلت. " قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا..." (بگو: اي بندگان من که بر خويشتن زياده­روي روا داشته­ايد! از رحمت خدا مأيوس نشويد. همانا خداوند، همۀ گناهان را [به شرط توبه] مي­آمرزد...)/ سورۀ مبارکۀ زمر؛ آيۀ شريفۀ53.

"لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ..." (تا بر آن­چه از دست شما رفته است، اندوه نخوريد و به آن­چه به شما داده، سرمست نباشيد...)/ سورۀ مبارکۀ حديد؛ آيۀ شريفۀ 23.

امام صادق(ع) مي­فرمايند: «به خدا اميدوار باش اما نه اميدي که تو را در نافرماني و معصيت گستاخ کند و از خدا بترس نه ترسي که تو را از رحمت خدا نااميد کند». (مشکاةالانوار؛ ص303)

9ـ در ميان اهل کتاب، آن­ها که ميانه­رو و معتدل بوده، در برابر آنان که بدعمل و ستمکار بوده و با مسلمانان به جنگ و ستيز مي­پرداختند، ستايش شده­اند. "...مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ"/ سورۀ مبارکۀ مائده؛ آيۀ شريفۀ66 .

10ـ از امّت پيامبر هم گروهي به خويش ستم مي­کنند و گروهي راه عدل مي­پيمايند و برخي به هر عمل خير سبقت گيرند. "...فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ..." (...که از آن­ها برخي بر خود ستمکارند و برخي ميانه­رو، و گروهي به اذن خدا در نيکي­ها پيش­گامند...)/ سورۀ مبارکۀ فاطر؛ آيۀ شريفۀ 32.

11ـ در خوردن و آشاميدن (مصارف زندگي و حوائج روزانه) نيز ميانه­روي توصيه شده است. "...وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا..." (...و بخوريد و بياشاميد و زياده­روي نکنيد...)/ سورۀ مبارکۀ اعراف؛ آيۀ شريفۀ 31.

ليکن در مقولۀ اسراف، با شدّت بيش­تري از آن پرهيز شده و دستور به نهي از آن شده است. "...إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ" (...که او [خدا] اسراف­کاران را دوست ندارد)/ سورۀ مبارکۀ اعراف؛ آيۀ شريفۀ 31.

"...كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ" (...[غفلت و غرور و کفران] اين­گونه براي اسرافکاران، اعمالي که انجام مي­دادند، زينت داده شده است)/ سورۀ مبارکۀ يونس؛ آيۀ شريفۀ 12.

"...إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ" (...به راستي فرعون در آن سرزمين بسيار سرکشي داشت و او از مسرفين بود)/ سورۀ مبارکۀ يونس؛ آيۀ شريفۀ 83.

"...أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ" (...مسرفين اهل آتش دوزخند)/ سورۀ مبارکۀ غافر؛ آيۀ شريفۀ 43.

"...وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ..." (...ولخرجي و اسراف مکن * چرا که اسراف­کاران برادران شيطانند...)/ سورۀ مبارکۀ اسراء؛ آيات شريفۀ 27ـ26 .

در روايات نيز توصيه­ها و تأکيداتي بر ميانه­روي و پرهيز از اسراف شده است.

امام علي(ع) در سخنان شيوايي فرموده­اند: «...أليَمين والشِّمالُ مَضَلَّةٌ، و الطَّرِيقُ الوُسطي هِيَ الجادَّةُ...» (...چپ و راست گمراهي، و راه ميانه، جادۀ مستقيم الهي است که قرآن و آثار نبوت، آن را سفارش مي­کند...)/ نهج­البلاغه؛ خطبۀ16.

«نَحنُ النُّمرُقَةُ الوُسطَي بِها يَلحَقُ التَّالِي، وَ إلَيها يَرجِعُ الغالِي» (ما تکيه­گاه ميانه­ايم، عقب­ماندگان به ما مي­رسند، و پيش­تاختگان به ما باز مي­گردند)/ نهج­البلاغه؛ حکمت 109.

«ما عالَ مَنِ اقتَصَدَ» (آن که ميانه­روي کند، تهي­دست نخواهد شد)/ نهج­البلاغه؛ حکمت140.

«اندازه­گيري، نصف زندگي است»/ تحف العقول؛ ص113.

«کُن سَمَحاً وَلا تَکُن مُبَذَّراً، وَکُن مُقَدِّراً وَلا تَکُن مُقَتَّراً» (بخشنده باش، اما زياده روي نکن، در زندگي حساب­گر باش اما سخت­گير مباش)/ نهج­البلاغه؛ حکمت33.

«روش ما ميانه­روي و مسلک ما رشد و هدايت است»/ تحف العقول؛ ص120.

«بهترين روش­ها، روش راه ميانه است»/ غررالحکم؛ ص396.

«فرو کاستن صوت و فرو پوشيدن نگاه و اعتدال زندگي از دستورهاي ايمان و نيکي دين­داري است»/ غررالحکم؛ ص397.

«از بي­جا و بي­اندازه دادن و خرج کردن دوري گزينيد»/ غررالحکم؛ ص387 ـ و پرهيز از اسراف در نامه­هاي 3 ،21، و خطبۀ 126.

دکتر جهانبخش ثواقب

 

شنبه 28 شهريور 1388 - 13:19


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری