دوشنبه 25 شهريور 1398 - 12:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

تأملي در تذكره روز روشن

 

 

تأملي در تذكره روز روشن

پرويز بيگي حبيب‌آبادي

انتشارات اميركبير، تهران، 1387

چاپ اول، 3000 نسخه

قيمت 1500 تومان

تذكره‌هاي شعر فارسي، آيينه‌هاي تمام‌نماي روزگار خويشند؛ آينه‌هايي كه اگر غبار را از روي آن‌ها نزداييم، كم‌كم به فراموشي سپرده مي‌شوند. مطالعه، پژوهش، تحقيق و كنكاش در تذكره‌ها اين فرصت را براي اهل قلم و مخاطب علاقه‌مند فراهم مي‌سازد تا شرايط اجتماعي، فرهنگي، سياسي و زواياي پنهان و ناشناخته هر دوره را دريابد. اهميت تذكره‌ها تا بدان حد است كه اگر در تدوين تاريخ ادبيات فارسي آن را در نظر نگيريم دچار كاستي فراوان مي‌شويم و بديهي است كه اين پشتوانه غني، از مآخذ و منابع مهم در تاريخ ادبيات گذشتگان و حال است.

ويژگي‌ها و ارزش‌هاي نهفته در هر تذكره را مي‌توان در اشعار تأثيرگذار و لبريز از دقايق و ظرافت‌هاي ادبي، طنز و نكات طنزگونه، آداب و سنن و مسائل مختلف اجتماعي و ده‌ها نكته قابل تأمل و خواندني بر شمرد، امروزه علي‌رغم همه ويژگي‌هايي كه تذكره‌ها در خود دارند به دلايلي چون در دسترس نبودن بسياري از تذكره‌ها، تعداد زياد صفحات و شيوه‌ چاپ و نگارش كه مخاطب امروزي با آن مأنوس نيست فاصله‌اي بين اين ميراث گران‌بها و نسل امروز به وجود آمده است.

كتابي كه در صدد معرفي آن برآمديم نيز در اين باره است يعني تأملي در تذكره‌ روز روشن، كه مؤلف با مطالعه در تذكره‌هاي شعر فارسي، به پژوهش، تلخيص و بازنويسي در آن‌ها پرداخته است و دفترهايي را فراهم كرده تا دربردارنده مسائل مهم در تذكره‌ها به زباني ساده باشد، و با انتخاب بهترين و شايد تأثيرگذارترين اشعار، خواننده را با جلوه‌هاي ويژه در شعر گذشته آشنا سازد.

كتاب حاضر در سه بخش تنظيم يافته است: كه نويسنده در بخش اول به معرفي تذكره روز روشن مي‌پردازد؛ و بخش دوم را به ويژگي‌هاي تذكره روز روشن اختصاص داده و بخش سوم درباره شرح حال شاعران مي‌باشد.

تذكره روز روشن از منابع و مأخذي است كه از چگونگي و رواج زبان فارسي در كشور هندوستان بيشترين سخن را به ميان مي‌آورد. توجه فراوان پادشاهان و سلاطين هندوستان به زبان و شعر فارسي و عزت فراواني كه براي شاعران و ادبا و سخنوران پارسي زبان قائل بودند به گسترش هر چه بيشتر زبان فارسي و حضور فراوان شاعران كمك كرد. به همين دليل بيشتر كساني كه طبعي موزون داشتند و قادر به سرودن شعر در كشورهاي مختلف از جمله ايران، افغانستان، آسياي ميانه و... بودند به سوي هندوستان مي‌شتافتند. در اين ميان، پاداش‌هاي كلان و صله‌هاي فراوان پادشان، حكام و امرا كه گاه غيرقابل تصور بود، زمينه حضور شاعران و نويسندگان را بيش از پيش فراهم مي‌ساخت. مساعدت‌ها، تشويق‌ها و حمايت‌هاي بي‌دريغ مادي و معنوي و حضور در ساختار حكومتي و سلسله مراتب قدرت از جاذبه‌هايي بود كه به اين حضور سرعت و وسعت بيشتري مي‌بخشيد.

آنچه از ميان شرح‌حال‌هاي تذكره روز روشن به دست مي‌آيد اينكه بي‌ترديد سلسله گوركانيان و بيشتر از همه نورالدين جهانگير پادشاه و فرزندش شاه جهان در اين مهم نقش بسزا و تعيين‌كننده‌اي داشته‌اند. آنچه در تذكره روز روشن و در نگاه نخست موجب شگفتي خواننده مي‌شود نام جوان 17 ساله‌اي است كه با وجود سن اندك به كاري بزرگ دست مي‌زند و به تأليف تذكره روز روشن مي‌پردازد.

تذكره روز روشن از آن جهت قابل اهميت است كه به شرح حال بسياري از شاعران پارسي‌گوي هندوستان پرداخته است و از نام‌هايي سخن به ميان مي‌آورد كه در ساير تذكره‌هاي فارسي كمتر نشاني از آن نام‌ها به چشم مي‌خورد.

اتكاء به نفس، عشق و علاقه به زبان و شعر و ادب پارسي، تحقيق و تطبيق بسياري از تذكره‌ها با يكديگر و سن اندك مؤلف از ويژگي‌هايي است كه نمي‌توان بر اهميت آن چشم فرو بست. شيوه‌اي كه صاحب تذكره در آوردن شرح حال‌ها از آن سود جسته است آوردن اسامي شاعران به ترتيب حروف الفباست. در اين شيوه وي اول به تخلص شاعر و يا عنوان وي اشاره دارد و سپس به ذكر كامل نام شاعر مي‌پردازد كه بديهي است براي مخاطبان و اهل تحقيق روش ساده و كم اشتباهي تلقي مي‌گردد. اين كتاب فاقد فهرست نام شاعران مي‌باشد اما در پايان كتاب فهرست هر باب با تعداد شاعران در آن باب آمده است.

همانطور كه در ابتدا اشاره شد نويسنده در فصل دوم به ويژگي‌هاي تذكره روز روشن مي‌پردازد و اين ويژگي‌ها را در 18 بند برمي‌شمارد كه از جمله آن‌ها مي‌توان به نكات زير اشاره كرد:

•1-    ذكر نكات خواندني و پرجاذبه و آوردن شرح حال‌ها و اشارات قابل توجه و قابل تأمل كه از نظر جامعه‌‌شناسي در بردارنده اطلاعات مفيد و ارزنده است.

•2-    بيان مرگ با آوردن جملات و عبارات متفاوت كه گاه با نام و تخلص و چگونگي مرگ نيز مطابقت دارد.

•3-    اشاره به مشاغل شاعران و نحوه امرار معاش.

•4-    اشاره به تخلص و اهميت آن.

•5-    اشاره به سفر شاعران به هندوستان.

•6-    آوردن ابياتي كه در اوزان غريب سروده شده‌اند و...

نويسنده بعد از آوردن هر يك از ويژگي‌هاي تذكره به معرفي چند شاعر در آن زمينه مي‌پردازد به طور نمونه در رابطه با ويژگي‌ اول از شاعراني همچون: احمد نيشابوري، بلندي عراقي، بيدار، چغندر اصفهاني، راجي يزدي، صادق مينا و... نام برده است.

در بيان و وقوع مرگ كه ويژگي‌ دوم اين تذكره است از شاعراني همچون: ابن‌عماد، ابوسعيد ابوالخير، حكيم شفايي، رشيد وطواط، بساط شوشتري، بسمل، اكبر پادشاه و... نام مي‌برد.

صاحب تذكره روز روشن در جاي جاي اثر خود به مشاغل شاعران و نحوه امرار معاش اهل شعر اشاره مي‌كند. اشاره به شغل شاعران در يك دوره خاص به ويژه مشاغلي كه امروزه به فراموشي سپرده شده‌اند مي‌تواند براي اهل تحقيق در فرهنگ كار به ويژه در يك دوره مشخص قابل توجه و تأمل باشد.

برخي از مشاغلي كه در «روز روشن» به آن‌ها اشاره شده عبارتند از: عطاري، سپاهيگري، زعفران‌فروشي، معماري، نويسندگي، صحافي، شعبده‌بازي، ميوه‌فروشي و...

در بيان ويژگي‌ چهارم كه اشاره به تخلص است نيز از شاعران همچون: افندي، الهي، بينا، جاويد، جلال و... نام مي‌برد؛ و از شاعراني همچون: تجلي شيرازي، رضي، سيري، امين، بي‌غم، رحيم، تاجي، افسر و... به عنوان شاعراني كه به هندوستان سفر كرده‌اند، نام مي‌برد.

در تذكره روز روشن گاه ابياتي را مي‌خوانيم كه در اوزان غريب يكي ديگر از ويژگي‌هاي تذكره سروده شده‌اند و در اين زمينه مي‌توان به شاعراني همچون: رنگين، حبابي كاشي، اختر و عشرت اشاره كرده.

نويسنده در بخش سوم كه بخش پاياني نيز مي‌باشد به شرح حال شاعران اختصاص داده است و در آن تمام 345 شاعر را آورده است؛ بدين صورت كه بعد از آوردن نام شاعر به شرحي بسيار مختصر و آوردن ابياتي از آن شاعر بسنده كرده است كه ما در ذيل به چند نمونه از آن اشاره مي‌كنيم:

•1-    ابوالقاسم فندرسكي: از سادات صاحب فضل بود و در علوم حكمت و تسخير و جفر و كيميا بسيار توانا بود. در عهد شاه عباس اول براي مدتي به هندوستان رفت. مقبره‌اش در تخت فولاد اصفهان است.

شرب مدام شد چو ميسر مدام به

چون مي حرام گشت به ماه حرام به

يك بوسه از رخت ده و يك بوسه از لبت

تا هر دو را چشيده بگويم كدام به

•2-    اثر دماوندي: به فقر و قناعت آراسته بود و صفات نيكو داشت.

از عارضش دميد خطي همچو مشك ناب

يعني كه شد به سنبله تحويل آفتاب

•3-    پناهي: به دليل چشم و ابروي زيبايي كه داشت اهل خراسان او را حافظ كمان ابرو ناميده بودند.

گهي ز ديده خرابم گهي ز دل بي‌تاب

كسي مباد چو من در ميان آتش و آب

•4-    حبابي كاشي: در كاشان شغل سقايي داشت و در عهد جهانگيري به هندوستان رفت.

در بلاي عاشقي دل ياري من مي‌كند

جان فداي او كه جانبداري من مي‌كند

•5-    حكيم: ميرزا محمدشيرازي كه پسرش حكيم ميرزا معروف به مسيح‌الزمان بود.

ساقي اگرم مي ندهي مي ميرم

ور جام طرب ز كف نهي ميرم

پيمانه هر كه پر شود مي ميرد

پيمانه من چو شد تهي مي‌ميرم

•6-    حيات شيرازي: همسر قوام‌الدين و از زنان صاحب حسن و جمال و فضل و كمال بود. وقتي كه شوهرش به زني به نام جهان خاتون ميل و رغبت پيدا كرد حيات اين بيت را به وي نوشت.

هر كه غم جهان خورد كي خورد از حيات بر

رو تو غم جهان مخور تا ز حيات برخوري

 

 

يكشنبه 15 شهريور 1388 - 11:59


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری