چهارشنبه 1 خرداد 1398 - 7:4
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان سمنان

 

رمضان؛ ماه ميزباني آسمان و خودسازي

 

 

بسياري از عالمان دين و بزرگان اسلام رمضان را ماه خودسازي و بيشتر نزديك شدن به خود و خداوند متعال مي‌دانند و از اين باب كه روزه گرفتن داراي آثار متعدد سياسي، اجتماعي و ... است، اتفاق نظر دارند.

«يا ايهاالذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون اياما معدودات فمن كان منكم مريضا او علي سفر فعدة من ايام اخر و علي الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير لهوان تصوموا خير لكم ان كنتم تعلمون شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن هدي للناس وبينات من الهدي والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه».

وحدت سياق در آيات مباركه بالا حاكي از نزول مجموعه آنها با هم است و از محتوي آنها نكاتي به دست مي‌آيد.

در آيات پيش از اين وقتي حكم وجوب قصاص و وصيت را بدون مقدمه بيان مي‌كند، عمل به وصيت مبتني بر رحم و شفقت و علاقه به متوفي بوده و اين با طبع فرزندان و خانواده سازگار است.

قصاص نيز موجب تشفي خاطر غم‌ديدگان است اما از آنجا كه روزه برخلاف طبيعت و خواسته‌ها و كشش‌هاي غريزي انسان و پذيرش آن با دشواري‌هايي روبه‌رو است، قبلا به زمينه‌چيني و آمادگي مومنان مي‌پردازد.

اولا روزه حكم بديعي نيست بلكه بين انبيا و امت‌هاي گذشته رواج دارد و آثار آن در همين تورات و انجيل تحريف شده وجود دارد.

هدف آفرينش كمال و نقطه اوج آن تقوا و پرهيزگاري و عقلانيت است كه جوهره ايمان را تشكيل مي‌دهد و روزه تامين‌كننده اين هدف والاست.

كلمه «اياما معدودات» نشانه تقليل كمي است، يعني روزه تمام ايام سال را در بر نمي‌گيرد بلكه شامل يك ماه از سال مي‌شود و اين با توان انسان هماهنگ است.

استطاعت جسمي و حضور در وطن شرط تحقق اين واجب است، بنابراين كساني كه بيمارند يا احتمال بيماري مي‌دهند و يا در مسافرت باشند، روزه بر آنها واجب نيست بلكه بايد پس از بهبودي و يا مراجعه به وطن ايام ديگري را جايگزين آن 30 روز كنند.

همه تكاليف الهي هميشه مادون توان انسان است و اين گونه نيست كه پس از اتمام تكليف توان مكلف نيز صفر شود اما در عين حال اگر كسي به واسطه ضعف بدني از عهده روزه برنيامد (توان او با اتمام تكلف صفر مي‌شد) بايد در ازاي هر روزي، مسكيني را طعام دهد البته مقصود از طعام دادن، طعام متعارف است نه طعامي كه انسان به ندرت از آن استفاده مي‌كند.

آثار و فوايد روزه به قدري است كه اگر كسي از آن آگاه باشد به استقبال آن مي‌رود و اين براي او بهتر است.

* آثار اجتماعي

هشام بن حكم از رئيس مذهب تشيع حضرت جعفر بن محمد (ع) از علت و فلسفه روزه مى‏پرسد و امام مى‏فرمايد: «انما فرض الله الصيام ليستوى به الغنى و القير و ذلك ان الغنى لم يكن ليجد مس الجوع، فيرحم الفقير، لان الغنى كلما اراد شيئا قدر عليه، فاراد الله تعالى ان يسوى بين خلقه، و ان يذيق الغنى مس الجوع و الالم ليرق على الضعيف و يرحم الجائع‏»

امام صادق (ع) مي‌فرمايد: به راستى خداوند روزه را واجب كرد تا به وسيله او بين اغنيا و فقرا مساوات و برابرى به وجود آيد و اين براى آن است كه ثروتمندانى كه هرگز درد گرسنگى را احساس نكرده‏اند، به فقرا ترحم كنند.

اغنيا هرگاه (خوردنى و آشاميدنى را) اراده كردند (و هوس هر نوع ماكولات و مشروبات كردند) برايشان ميسر است، پس خداوند متعال «روزه را واجب كرده‏» كه تا بين بندگانش از فقير و غنى، برابرى به وجود آورد.

سرمايه‌داران مسلمان الم جوع و گرسنگى را لمس كنند تا بر ضعفا رقت آوردند و بر گرسنگان عالم ترحم كنند و اين تنها شعار اسلام است، آرى تنها مكتبى كه به حال گرسنگان عالم ترحم مي‌كنند.

* آثار بهداشتي

پيامبر خدا فرمودند: «المعدة بيت كل داء، و الحمئة راس كل دواء»

معده مركز و خانه هر دردى است و پرهيز و اجتناب (از غذاهاى نامناسب و زياده خوارى) اساس و راس هر داروى شفابخش است، پس روزه راز تندرستي و سلامت است چه اينكه باز فرمودند «صوموا تصحوا»، روزه بگيريد تا سلامت باشيد.

* آثار اخلاقي

روزه از افضل طاعات است زيرا كه روزه مشتمل بر شكستن شهوات حيواني است كه شريعت آسمانى و احكام الهى نيامده مگر براى تعديل شهوات و توقيف و مهار آنها كه در حد اعتدال انجام گرفته و براى تزكيه و طهارت نفس و تصفيه آن از اخلاقيات رذيله زيرا مقصود از روزه مجرد امساك از اكل و شرب و مباشرت با زنان نيست بلكه غرض نهايى آن كف نفس و نگهدارى آن از شهوت‌رانى‌هاى حيوانى است.

چنان كه رسول خدا (ص) فرمودند: «الصوم جنة فاذا صام احدكم فلا يرفث و لا يجهل و ان امرء جادله او شاتمه فليقل انى صائم» كه روزه سپرى است از براى شخص، زيرا يكى از شما اگر روزه گرفت، ‏سخن زشت نگويد و كارهاى بيهوده نكند، و اگر كسى با وى مجادله كند يا او را شماتت كند، او بگويد من روزه هستم، مراد از اين حديث‏ شريف نبوى اين است كه روزه وقايه‏اى است كه آدمى را از انحرافات و لغزش‌ها نگه مى‏دارد.

به واسطه آن از دشمنانى بزرگ چون شيطان نفس، دشمن درونى، خلاصى مى‏جويد، پس نفس را از شهوات نابه‌جا كنترل و شيطان را از خود دور مى‏‌كند.

اميرالمومنين (ع) در نهج‌البلاغه مى‏فرمايند: «و مجاهدة الصيام فى الايام المفروضات، تسكينا لاطرافهم، و تخشيعا لابصارهم، و تذليلا لنفوسهم و تخفيضا لقلوبهم، و اذهابا للخيلاء عنهم لما فى ذلك من تعفير عتاق الوجوه بالتراب تواضعا و التصاق كرائم الجوارح بالارض تصاغرا و لحقوق البطون بالمتون من الصيام تذللا»

اميرمؤمنان (ع) به دنباله مطالب ارزشمندى مى‏فرمايد: از خدا بترسيد و از كيفر تباهكارى در دنيا، و از زيان ستمگرى در آخرت . . . و خداوند بندگان مؤمنش را به وسيله نمازها و زكات‌ها حفظ مى‌فرمايد (و سپس فوائد و پاره‏اى از علل و فلسفه روزه را بيان مى‏فرمايد) و كوشش در گرفتن روزه در روزهاى واجب، براى آرام ماندن دست و پا و اندام و ديگر ايشان (از معصيت و نافرمانى) و چشم به زير انداختنشان و فروتنى جان‌هاشان، و زبونى دل‌هاشان، و بيرون كردن كبر و خودپسندى از آنها، چون در نماز است، ماليدن رخسارهاى نيكو براى فروتنى و (هنگام سجده كردن) چسبانيدن اعضاي شريفه (هفت موضع) را به زمين براى اظهار كوچكى و «ذلت‏به پيشگاه با عظمتش‏» و در روزه رسيدن شكم‌ها به پشت‌ها براى خضوع و ناچيز دانستن خويش كه روزه و نماز و زكات فلسفه‏اش سازندگى و تزكيه، و تذلل و تقلل به پيشگاه حضرت حق است.

از چيزهايى است كه مى‏تواند آدمى را از چنگ شيطان نجات بخشد و از انواع بيماري‌هاى ظاهرى و باطنى برهاند و مخصوصا درس مقاومت و مبارزه را عملا ياد آدمى دهد، مخصوصا روزه بوده كه از امتيازات به خصوص برخوردار است، كه پاداش آن فقط به خداوند بزرگ برگزار شده است.

اميرالمؤمنين (ع) در جايى ديگر مى‏فرمايد:«و الصيام ابتلاء لاخلاص الخلق‏» خداوند روزه را براى آزمايش اخلاص مردم واجب فرموده كه روزه در اخلاص عمل بسيار مؤثر است.

يعنى كسى كه روزه مى‏گيرد و تمام روز را با همه امكان به خوردني‌ها و آشاميدنى‏هايى كه در اختيار دارد، در عين حال امساك مى‏كند، جز اخلاص به پيشگاه حضرت حق مفهومى ديگر ندارد.

در قسمتى از نهج‌البلاغه مى‏فرمايد: «و صوم شهر رمضان فانه جنة من العقاب‏» و يكى از دلائل وجوب روزه اين است كه روزه ماه رمضان سپر است از عقاب الهى، يعنى روزه موجب غفران و آمرزش گناهان و معاصى انسان است كه به وسيله روزه نجات از آتش جهنم و عقوبت پروردگار به دست مى‏آيد.

* بستن راه نفوذ شيطان

بر اين مبنا رسول‌الله (ص) فرمود: «ان الشيطان ليجرى من ابن آدم مجرى الدم فضيقوا مجاريه بالجوع‏»، كه شيطان جريان مى‏يابد و نفوذ مى‏كند در فرزندان آدم، مانند جريان خون در بدن پس مجارى شيطان را در وجود خود به واسطه گرسنگى يعنى روزه تنگ كنيد.

در حديث ديگرى از على (ع) مى‌خوانيم كه از پيامبر (ص) پرسيدند چه كنيم كه شيطان از ما دور شود؟ فرمود: الصوم يسود وجهه و الصدقة تكسر ظهره، و الحب فى‌الله و المواظبة على العمل الصالح يقطع دابره و الاستغفار يقطع وتينه.

روزه روى شيطان را سياه مى‌كند و انفاق در راه خدا پشت او را مى‌شكند و دوست داشتن به خاطر خدا و مواظبت بر عمل صالح دنباله او را قطع مى‌كند، و استغفار رگ قلب او را مى‌برد.

* اسماء‌الله

ماه رمضان از اسماء‌الله است و امام باقر (ع) فرمودند: «لا تقولوا هذا رمضان ولا ذهب رمضان ولا جاء رمضان فان رمضان اسم من اسماء‌الله عز وجل لا يجيئ و لا يذهب وانما يجيئ و يذهب الزائل و لكن قولوا شهر رمضان فالشهر المضاف الي الاسم والاسم اسم الله وهو الشهر الذي انزل فيه القرآن جعله الله تعالي مثلا و عيدا كقوله تعالي في عيسي بن مريم‹ وجعلناه مثلا لبني اسرائيل›

نگوييد اين رمضان است، رمضان رفت، رمضان آمد، زيرا رمضان نامي است از نام‌هاي خدا (واگر اسم خدا شد با مسمايش متحد است) نمي‌آيد و نمي‌رود.

چه اينكه آمدن ورفتن از ويژگي‌هاي امور متغير و زوال‌پذير است ولكن بگوييد ماه رمضان زيرا در اين صورت ماه مضاف است و الله مضاف اليه و آن ماهي است كه قرآن در آن نازل شده است و خداوند اين ماه را اسوه و الگو و عيد براي تمام ماه‌ها قرار داده است.

همانگونه كه خداوند متعال عيسي بن مريم را الگوي قومش قرار داد، پس همانطور كه عيسي (ع) الگوي بني‌اسرائيل است، ماه رمضان نيز نماد مسلمانان است.

از طرف ديگر ساير كتب آسماني مانند صحف ابراهيم (ع)، تورات موسي(ع)، انجيل عيسي(ع) و قرآن كريم نيز دراين ماه نازل شده است.

* پيوند با ولايت

پيوند روزه و ولايت يكي ديگر از حقايق نهفته در اين عبادت بزرگ است، زيرا اگر قرآن كريم در شب قدر نازل شده است و در روايت امام صادق (ع) شب قدر به فاطمه زهرا (س) تشبيه شده است پس رسيدن به حقيقت روزه در گرو تبعيت از معصوم در زمان حضور و اطاعت از نواب آنها در زمان غيبت است، كما اينكه امام صادق (ع) فرمودند: لا صيام لمن عصي الامام يعني روزه با معصيت امام جمع نمي‌شود.

* تفاوت اساسي انسان با ساير موجودات

فرق اساسي انسان با موجودات ديگر در تفكر متعالي، اختيار و اراده و عشقي همراه با معرفت به خداوند است.

در اين ميان روزه هم تفكر انسان را صيقل مي‌دهد و هم اراده او را تقويت مي‌كند و هم روح انسان را جلا بخشيده با ارتباط وثيق با محبوب خود عالم ملك را به مهماني ملكوت و آسمان را ميزبان اهل زمين قرار مي‌دهد.

پيامبر اكرم (ص) فرمودند: ان ابواب السماء تفتح في اول ليلة من شهر رمضان ولا تغلق الي آخر ليلة منه لو يعلم العبد ما في رمضان لودّ ان يكون رمضان السنة، درهاي آسمان در شب اول ماه مبارك رمضان گشوده مي‌شود ( البته اين جمله به معناي بسته بودن آن در ساير ايام نيست بلكه به معناي توسعه رحمت الهي در اين ماه است) و تا آخرين شب اين ماه همچنان باز است و اگر بنده بداند چه بركاتي در اين ماه وجود دارد دوست دارد، تمام سال رمضان باشد.

حسن ختام اين گفتار، دعاي امام سجاد (ع) است كه مي‌فرمايد: خدايا خير وخوبي در اين ماه را از تو مي‌خواهم، همچنين فتح و پيروزي (بر شيطان) و نورانيت و ياري (بر روزه‌داري) و بركت و طهارت و رزق اين ماه را از تو مي‌طلبم و خير در اين ماه و بعد از آن را از تو مسئلت مي‌كنم.

به تو پناه مي‌آورم از شر و بدي آنچه در اين ماه و پس از آن اتفاق مي‌افتد.

خداوندا اين ماه را با امن و امان و ايمان به تو و سلامت نفس و نعمت اسلام و بركت و تقوي و توفيق يافتن به آنچه تو دوست داري و راضي مي‌گردي بر ما وارد گردان.

 

حجه الاسلام حميد عبداللهيان شاهرودي

كارشناس آموزش و پژوهش اداره كل تبليغات استان سمنان و استاد حوزه و دانشگاه‌هاي شاهرود

 

چهارشنبه 11 شهريور 1388 - 12:22


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری