سه‌شنبه 31 ارديبهشت 1398 - 23:39
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

تأملي در تذكره حديقه‌الشعرا

 

 

تأملي در تذكره حديقه‌الشعرا (مجموعه تذكره‌هاي فارسي)

پرويز بيگي حبيب‌آبادي

شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي

وابسته به انتشارات اميركبير

تهران 87

اين مجموعه در سه بخش، معرفي تذكره حديقه‌الشعرا، ويژگي‌ها و برخي از نكات، و شرح حال شاعران گردآوري و نگاشته شده است.

تذكره‌هاي شعر فارسي، آيينه‌هاي تمام‌نماي روزگار خويشند، آيينه‌هايي كه اگر غبار را از روي آن‌ها نزداييم، كم‌كم به فراموشي سپرده مي‌شود.

تذكره حديقه‌الشعرا يكي از منابع و مآخذ قابل توجهي است كه به ادب و فرهنگ در عصر قاجاريه پرداخته و دربردارنده زندگي‌نامه و شعر هزار و چهارصد و هشتاد شاعر است.

مؤلف اين تذكره حاجي ميرزا آقاسي شيرازي معروف به سيداحمد ديوان بيگي شيرازي است.

زنده‌ياد دكتر عبدالحسين نوايي در بخشي از مقدمه حديقه‌الشعرا مي‌نويسد: «كتاب حاضر، تذكره‌اي است ارزنده و مفصل از شاعران و اديبان و عارفان و درويشان و بزرگان عصر قاجاري، از آغاز تا سال‌هاي واپسين سلطنت ناصرالدين شاه و به عبارت دقيق‌تر، تاريخ شعراي ايران است.

نسخه خطي و انتشار يافته تذكره‌ حديقه‌الشعرا به ترتيب حروف الفبا مي‌باشد و بخش خاتم به شرح حال زنان شاعر اختصاص دارد و در آن بخش نيز ترتيب حروف الفبا رعايت شده است.

در بخش دوم اين كتاب در بيان ويژگي‌ها و برخي از نكات قابل تأمل در تذكره‌ حديقه‌الشعرا مطالبي نگاشته شده است در عنوان اولين ويژگي‌، پيشگفتار مؤلف و سبب تأليف تذكره، مؤلف ضمن اشاره به زندگي‌نامه خود، چگونگي پرداخت به كار تذكره را اينطور مي‌نويسد: زماني كه عمرم بين بيست و سي سالگي بود به فكر افتادم، تذكره‌اي بر احوال شعراي معاصر بنويسم، پس از مدتي از شرح حال معاصران تجاوز كرده، بعضي را هم كه بعد از انجام آتشكده مرحوم آذر و قبل از معاصرين بودند اضافه كردم و بهتر دانستم كه اين مجموعه فقط شامل حال شعرا نباشد بلكه از علما و عرفا هم ذكري شود و اخبار سلاطين و شاهزادگان و امرا را نيز به ترتيب حروف اول تخلص نوشتم.»

نويسنده كتاب حاضر در ادامه با اشاره به نكته و ويژگي‌ دوم حديقه‌الشعرا مي‌افزايد: حديقه‌الشعرا نيز مانند بسياري از تذكره‌ها داراي نكات در بيان مسائل اجتماعي روزگار خويش است. و در اين رابطه به معرفي چندين شاعر پرداخته است. از آن جمله «طغرل تبريزي» كه اسمش محمدحسن است. «از تجار تبريز بود كه در شيراز سكونت داشت و صاحب زن و فرزند بود. براي تجارت به هندوستان رفت و بعد از بيست و پنج سال كه برگشت فرزندان خود را نمي‌شناخت.»

همچنين «غايب بروجردي» كه در وصفش آمده است، «در هشت ماهگي به دليل بيماري آبله كور شد و در جواني به شغل عطاري پرداخت و با وجود كثرت ادويه و گياهان دارويي، هر چه از او مي‌خواستند بدون اشتباه از محل خود مي‌آورد.»

از ديگر نكات قابل تأمل در تذكره حديقه الشعرا اشاره صاحب تذكره به برخي مجازات‌هاي اعمال شده و مرگ و نابينا شدن به دليل بعضي از بيماري‌هاست. از آن  جمله «اختر افشار» كه بد زبان بود و شبي سخني گفت كه سليمان خان عصباني شد و دستور داد تا زبانش را قطع كنند اما طوري قطع كردند كه لال نشد. و يا توحيد شيرازي كه به مرض وبا درگذشت.

در تذكره حديقه‌الشعرا نيز مانند ساير تذكره‌ها، ذكر تخلص از اهميت زيادي برخوردار است. انتخاب تخلص براي شاعر گاه دليل خاصي داشته كه برخي از آن‌ها در اين كتاب اشاره شده است. برخي از اين تخلص‌ها عبارتند از: آتش، آزاد، اديب و...

همچنين در ادامه ويژگي‌هاي حديقه‌الشعرا در بخش ديگري از كتاب مي‌خوانيم: صاحب حديقه‌الشعرا در برخي از شرح‌هايي كه مي‌آورد علاقمندي خود را به مقوله نقد نشان مي‌دهد و سعي مي‌كند با آوردن برخي عبارات به نقد شاعر بپردازد. نظير «مدهوش تهراني» كه درباره‌اش گفته است از برخي از اشعارش استنباط مي‌شود كه هيچ سواد نداشته»

از ديگر نكات كه در حديقه‌الشعرا آمده اين است كه: شاعران به سبب خوشنويسي و آشنايي با شيوه نگارشات دولتي و رسمي و حشر و نشر با صاحب منصبان كه منسوب به طبقات بالاي اجتماعي بوده‌اند به موقعيت‌هاي خوبي در مشاغل ديواني دست مي‌يافتند.

هم‌چنين در تذكره حديقه‌الشعرا نيز مانند ساير تذكره‌ها به مشاغل مختلفي برمي‌خوريم كه بيان‌كننده چگونگي امرار معاش در يك دوره است و برخي از اين مشاغل امروزه به فراموشي سپرده شده است.

برخي از مشاغلي كه در حديقه‌الشعرا آمده است عبارتند از: طبابت، تجارت، كلانتر، نحاسي و...

در ادامه مي‌خوانيم كه هر چند تذكره‌ الشعرا داراي هجوهاي فراوان همراه با الفاظ ركيك است كه آوردن آن در شأن اهل قلم نمي‌باشند اما گاه نيز به شعرهاي طنزآميزي در آن برمي‌خوريم كه خواندنش خالي از لطف نيست.

مانند شعر آشفته اصفهاني كه شغلش سراجي بود:

شنيدستم كه وقت نزع، فرهاد

به خود مي‌گفت اين شيرين عبارت

كه من بيهوده كندم كوه و خسرو

همه حلواي شيرين كرد غارت

تسلط دولت انگليس بر هندوستان آن روزگار و حكمراني آنها و تعيين حكام و تعيين افراد در مشاغل مهم و حساس و براندازي برخي از حكومت‌ها، از مواردي است كه در جاي جاي تذكره حديقه‌الشعرا به آن اشاره شده است، نويسنده كتاب حاضر آورده است كه:

بخش پاياني حديقه الشعرا بيان شرح حال و شعر هفتاد و شش تن از زنان شاعر است. دانستن تخلص برخي از اين زنان و سبب آن نيز خالي از لطف نيست. نظير «بي‌باك» كه زني بود در اندرون مرحوم حسينعلي ميرزا فرمان فرما و فرمان فرما او را «مجلس آرا» خطاب مي‌كرد.

بخش پاياني اين مجموعه اختصاص دارد به شرح حال شاعراني، كه در حديثه از آنان ياد شده است. از آن جمله اشراق اصفهاني است كه مدتي در شيراز بود. سپس به هندوستان رفت و همانجا ماند. و همچنين «نهاني شيرازي» نوشته‌اند بعد از جامي مي‌زيسته است چون بيشتر غزل‌هاي او را جواب گفته است.

شدم ديوانه تا در خواب ديدم آن پري رو را

چه باشد حال گر بيند به بيداري كسي او را

مطالعه، پژوهش، تحقيق و كنكاش در تذكره‌ها اين فرصت را براي اهل قلم و مخاطب علاقمند فراهم مي‌سازد تا شرايط اجتماعي، فرهنگ، سياسي و زواياي پنهان و ناشناخته هر دوره را دريابد.

اهميت تذكره‌ها تا بدان حد است كه اگر در تدوين تاريخ ادبيات فارسي آن را در نظير نگيريم دچار كاستي فراوان مي‌شويم و بديهي است كه اين پشتوانه غني، از مآخذ و منابع مهم در تاريخ ادبيات گذشتگان و حال است.

تآملي در تذكره حديقه الشعرا جلد چهارم از مجموعه‌اي با عنوان تذكره‌هاي فارسي است كه براي معرفي اجمالي اين آثار ارزشمند فرصت خوبي را فراهم مي‌نمايد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

 

 

سه‌شنبه 10 شهريور 1388 - 12:55


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری