يكشنبه 4 تير 1396 - 18:26
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

سازمان تبليغات اسلامي

 

منابع فهم قرآن

 

 

كلمات كليدي  :  فهم قرآن، منبع، تعقل، علم"منابع" جمع منبع است و در اصل به معناي جايي است که آب از آن ميجوشد.[1](چشمه آب) و التحقيق براي ماده آن معناي واحدي گرفته به معناي پراکنده شدن و سرازير شدن.[2] از اين لحاظ به نظر ميرسد بهترين معادل فارسي آن سر چشمه باشد.

در علم لغت "فهم" را به شناختن يا تعقل معنا کردهاند،[3] و «فهمت الشيء» يعني عرفته يا عقلته و برخي آن را شناختن با قلب معنا کردهاند[4] و معادل فارسي آن را دانستن ميگويند.[5] البته اهل لغت ماده فهم را براي معاني دانستهاند و به کار بردن آن را براي ذوات اشتباه ميدانند؛ مثلا «فهمت الكلام» درست است ولى

 «فهمت الرّجل» صحيح نيست.[6] ماده فهم در قرآن کريم تنها يکبار به کار رفته است:

« فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ... »[7]

«ما (حكم واقعى) آن را به سليمان فهمانديم...»

 بنابراين فهم قرآن از اين باب است که قرآن نيز کلامي داراي معاني ميباشد و ميخواهد مطالبي را به انسان منتقل کند.

 منظور از منابع فهم قرآن

در آغاز بايد توجه کرد که قرآن کريم مراحل مختلفي از معنا دارد و داراي باطنهاي متعددي است[8] و ما بايد منظور خود را از فهم قرآن بيان کنيم که منظورمان فهم کدام مرحله از معناي قرآن است.

در اينجا منظور ما فهم بطون متعدد قرآن نيست بلکه در اين مباحث منظور از فهم، مراد جدي خداوند از آيات قرآن کريم و درک مقصود اصلي آيات است.

بنابراين منظور از منابع فهم قرآن آن چيزهايي است که مفسر به کمک آنها مراد اصلي خداوند را از آيات ميفهمد که اين منابع در نگاه مفسران مختلفند برخي آنها را بسيار متعدد دانستهاند و چيزهايي مانند کشف و شهود و... را نيز جزء منابع تفسيري شمردهاند.

 منابع فهم قرآن

اما آنچه که امروزه بين صاحب نظران به عنوان منابع فهم قرآن کريم مطرح است عمدتا چهار چيز ميباشد که عبارتند از:

  قرآن کريم

  منبع بودن قرآن کريم براي فهم خود قرآن يعني فهم جمعي آيات قرآن و تبيين برخي از آيات فرعي به وسيله آيات اصلي و محوري و اين همان روشي است که رسول اکرم(ص) مبين قرآن به آن عمل ميکردند.[9]

روايات

  دومين منبع فهم قرآن بعد از خود قرآن کريم روايات هستند، قرآن کريم خود در آيات مختلفي وظيفه بيان و تبيين آيات قرآن را بر عهده پيامبر اکرم (ص) گزارده است و پيامبر اکرم نيز در ادامه رسالت خويش توسط احاديثي مانند حديث ثقلين اين وظيفه را در زمان ائمه به ايشان سپرده است. قرآن کريم در بر دارنده اسرار و رموزي است که فهم آن منحصر به کسي است که مخاطب اوست و پس از وي محول به کسي شده که نماينده و جانشين او به حساب مي­آيد که همان ائمه (ع) هستند.[10]

عقل

  عقل فطرى و سالم از تأثيرات افكار و سليقه‏هاى شخصى نيز، در مسير تفسير، يكى از منابع قابل توجه و تبعيت است زيرا عقل حجت و راهنماى صحيح و معتبر درونى است، همان طور كه پيامبر حجت و راهنماى برونى است.[11]

علم

 درباره منبع بودن علم براي فهم قرآن يا منبع نبودن آن ميان مفسرين اختلاف نظر وجود دارد و برخي معتقدند که علم نيز منبع فهم قرآن ميتواند واقع شود و برخي معتقدند که علم نمي­تواند منبع فهم قرآن واقع شود.

  براي نمونه آيت الله جوادي آملي درباره منبع بودن علم براي تفسير قرآن بر اين اعتقادند که علم نميتواند منبع براي تفسير باشد، اما ميتواند ادله قطعي آن در حد شاهد به کمک مفسر بيايد، ايشان در اين باره در تفسير تسنيم مينويسند: گر چه ره آورد علم را نمىتوان بر قرآن تحميل كرد، ليكن براهين قطعى علمى يا شواهد اطمينان بخش تجربى، تاريخى، هنرى و مانند آن را مىتوان حامل معارف و معانى قرآن قرار داد، به طورى كه در حد شاهد، قرينه و زمينه براى درك خصوص مطالب مربوط به بخشهاى تجربى، تاريخى و مانند آن باشد، نه خارج از آن. [12]

  خلاصه آنکه: خود قرآن، احاديث، عقل و علم از منابع فهم قرآن شمرده شدهاند.

-----------------------

 [1]. راغب اصفهاني، حسين بن محمد؛ المفردات في غريب القرآن‏، بيروت‏، دارالعلم الدار الشامية، 1412 ق‏، چاپ اول، ص: 788 و  فراهيدى، خليل بن احمد؛ كتاب العين‏، قم‏، انتشارات هجرت‏، 1410 ق،‏ چاپ دوم، ج‏2، ص 160 

[2]. مصطفوى، حسن‏؛ التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏، تهران‏، بنگاه ترجمه و نشر كتاب‏، 1360 ش، ج‏12، ص 28

[3]. فراهيدى، خليل بن احمد؛ پيشين، ج‏4، ص: 61

[4]. ابن منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب‏، دار صادر، بيروت‏، 1414 ق‏، چاپ سوم، ج‏12، ص 460

[5]. قرشى، سيد على اكبر؛ قاموس قرآن‏، تهران‏، دار الكتب الإسلامية، 1371 ش‏، چاپ ششم، ج‏5، ص 205

[6]. همان

[7]. الأنبياء/79

[8]. جوادي آملي، عبد الله؛ تفسير موضوعي قرآن کريم (قرآن در قرآن)، قم، مرکز نشر اسوه، 1378ش، چاپ اول، ص374

[9]. جوادي آملي، عبد الله؛ تفسير تسنيم، قم، مرکز نشر اسوه، 1378ش، چاپ اول، ج1، ص58

[10]. بانوى اصفهانى، سيده نصرت امين؛ مخزن العرفان در تفسير قرآن‏، تهران‏، نهضت زنان مسلمان‏،1361 ش، ج‏1، ص 8

[11]. نجمى، هاشم زاده هريسى‏؛ بيان در علوم و مسائل كلى قرآن‏، بي تا، بي جا، ص 528

[12]. جوادي آملي، عبد الله؛ پيشين، ج1، ص58

 

نويسنده :  روح‌الله رضائي

 

چهارشنبه 7 مرداد 1388 - 16:4


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری