پنجشنبه 8 تير 1396 - 15:24
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

جمال الدين بانج فروزش
معاونت امور فرهنگي و تبليغ سازمان تبليغات اسلامي

 

بايسته‌هاي برنامه‌ريزي براي اوقات فراغت جوانان

 

 

بيكاري مادر بيماري‌ها!

فراغت در فرهنگ‌هاي گوناگون تعاريف مختلفي دارد و در توصيف آن اختلاف آراء زيادي مشاهده مي‌شود. عده‌اي آن را آزادي از كار مي‌دانند، برخي آن را نوعي عامل و ابزار كنترل اجتماعي تلقي كرده‌اند و برخي نيز آن را زمان غير از بيكاري مي‌دانند. اما از مجموعه اين ديدگاه‌ها مي‌توان استنباط كرد كه زمان فراغت زماني است كه فرد با توجه به علاقه شخصي و قابليت خود سپري مي‌كند. فراغت به معناي آسايش، آرامش و استراحت ترجمه شده است1. و در اصطلاح عبارت است از فرصت و زماني كه پس از انجام رساندن كار و شغل روزانه باقي مي‌ماند يا سرگرمي‌ها، تفريحات و فعاليت‌هايي كه به هنگام آسودگي از كار عادي با شوق و رغبت به آن‌ها مي‌پردازند2.

«دومازيه» جامعه‌شناس معروف فرانسوي اوقات فراغت را مجموعه‌اي از فعاليت‌هاي مي‌داند كه شخص پس از فراغت از تعهدات شغلي و خانوادگي و اجتماعي، با ميل و اشتياق به آن مي‌پردازد و غرض از آن استراحت، تفريح، توسعه دانش و به كمال رساندن شخصيت فرداست.

«جي‌بي‌نيش» در كتاب فلسفه فراغت و تفريح‌هاي سالم مي‌گويد: فراغت مربوط به آن بخش از اوقات زندگي انسان مي‌شود كه از كاركردن آزاد است، يا در خواب نيست و تفريحات سالم مربوط به نحوه استفاده از اين فراغت است. «جراند» در كتاب سازمان تفريحات سالم در جامعه اظهار مي‌دارد: فراغت يك دوره يا قسمتي از زندگي بشر است و تفريحات سالم در اين بين بيان علاقه و نگرش فرهنگي اوست كه براي تمام افراد جامعه وجود دارد ليكن آنچه مهم و اثرگذار است شيوه‌هاي استفاده از آن است.

«تاگور» شاعر معروف هندي معتقد است تمدن‌هاي انساني سرمايه‌هاي جاوداني هستند كه از كاشت، داشت و برداشت صحيح اوقات فراغت متجلي گشته‌اند3.

«آندرسون» فراغت را زمان و فرصت فروخته نشده‌اي ذكر مي‌كند كه تعلق به فرد دارد. به اعتقاد او كار در جوامع غربي كمتر پاسخگوي احتياجات فرد بوده و بيشتر تابع منافع شخصي است.

فرانيس دوگه جمله‌اي دارد با اين مضمون كه به من بگوييد اوقات فراغتتان را چگونه مي‌گذرانيد تا بگويم شما كه هستيد و فرزندتان را چگونه تربيت مي‌كنيد4.

با توجه به تعاريف فوق ساير ويژگي‌هاي اوقات فراغت را مي‌توان موارد زير دانست.

-        براي استفاده از اوقات فراغت، فرد نبايد از سوي ديگران در محذوريت يا تقيد قرار گيرد بلكه فعاليت را با كار مورد علاقه‌اش انجام دهد.

-        اوقات فراغت بايد موجب آسايش رواني و روحي فرد شود و به طريقي باعث شكوفايي شخصيت وي گردد بر اين اساس كاركرد اوقات فراغت را مي‌توان چنين بيان كرد.

اولين كاركرد اوقات فراغت «استراحت» است كه نقش آن رفع خستگي و تجديد قوا است. دومين كاركرد «تفريح و سرگرمي» است كه نتيجه‌اش رهانيدن انسان از كسالت ناشي از يكنواختي كار و يافتن انرژي براي كار مضاعف است و كاركرد سوم «رشد شخصيت» جهت برقراري تعادل در شكل‌گيري هويت، كسب معلومات و ارتقاء آگاهي‌ها و پرورش و شكوفايي استعدادها و خلاقيت‌ها است.

اهميت اوقات فراغت:

جامعه‌شناسان و صاحبنظران به لحاظ اهميت نقش اوقات فراغت اعتقاد دارند كه جوامع انساني به سوي «تمدن فراغت» در حال تحول و حركت است و فعاليت‌هاي اوقات فراغت مانند آيينه تمام نماي فرهنگ يك جامعه مي‌باشد. و اوقات فراغت در جامعه جديد در جايگاه زيربناي صنعت، فرهنگ و هنر نشسته است.

به علاوه وجود ضرب‌المثل‌هايي مانند «بيكاري مادر بيماري‌ها است»، «شيطان هميشه براي دست‌هاي خالي كار بدي مي‌يابد» و «وقت طلاست» ضرورت توجه به چگونگي اوقات فراغت و تأكيد بر گذران پرثمر آن را يادآور مي‌شود كه به دلايل ذيل داراي واجد ارزش بسيار در جامعه مي‌باشد.

1-    اوقات فراغت پرارزش‌ترين سرمايه عمر آدمي، مناسب‌ترين شرايط و مطلوب‌ترين موقعيت براي انديشه و تفكر خلاق و تبلور رفتارهاي مطلوب فردي و اجتماعي است . بسياري از ابتكارات و اختراعات و كشفيات تجربي و علمي و تابلوهاي بزرگ نقاشي و تئوري‌هاي رياضي‌دانان  در اوقات فراغت شكل گرفته است و مطالعات نيز نشان مي‌دهد افراد خلاق، علاوه بر داشتن هوش سرشار، صراحت و انعطاف‌پذيري از اوقات فراغت خود حداكثر بهره را گرفته‌اند.

2-    كشور ما در رديف جوان‌ترين كشورهاي دنيا با ميانگين سني 17 سال قرار دارد. بنابراين آمار برنامه‌ريزي براي اين طيف عظيم با سلايق و انتظارات بسيار متنوع كار دشواري است. اما طبق نظر كارشناسان هدايت و ايجاد امكانات براي غني‌سازي اوقات فراغت مي‌تواند در شكل‌گيري شخصيت و هويت آنان در طول سال نقش به سزايي داشته باشد و مربوط به فصل تابستان و ايام تعطيلات بين سال و افراد شهري نمي‌باشد5 .

3-    ايرانيان به عنوان ملتي كه داراي عظيم‌ترين و كهن‌ترين تمدن‌هاي بشري هستند از ديرباز به اوقات فراغت و چگونه سپري كردن آن پرداخته و استعداد و خلاقيت‌هاي خود را به عرصه ظهور رسانيده‌اند اما به لحاظ تاريخي در مقطعي از زمان قرار داريم كه آماج بيشترين تهاجم فرهنگي هستيم و مخاطب اصلي اين تهاجم نوجوانان و جوانان مي‌باشند مقابله با تهاجم فرهنگي عمدتاً از طريق فعاليت‌هاي فرهنگي امكان‌پذير است كه اين امر مستلزم برنامه‌ريزي فرهنگي غني در جهت پركردن اوقات فراغت است.

4-    اوقات فراغت به عنوان يك پديده فرهنگي- اجتماعي كه در ابعاد مختلف اقتصادي- سياسي و غيره نيز مؤثر است موضوع مشترك بين تمام اقشار جامعه است. و بسياري از صاحب‌نظران معتقدند كه ارزش تربيتي فعاليت‌هايي كه در اوقات فراغت انجام مي‌شوند نه تنها از فعاليت‌هاي رسمي كمتر نيست، بلكه در بعضي موارد حتي بيش از آن‌ها مؤثر مطلوب و سازنده است به عنوان نمونه چارلز برايت‌بيل معتقد است كه فراغت و تعليم و تربيت به طور پيچيده‌اي به هم تنيده‌اند، به گونه‌اي كه فراغت به تعليم و تربيت منتهي مي‌شود و تعليم و تربيت مجدداً به فراغت ختم مي‌شود كه بر اساس اين جامعه‌شناسان به لحاظ اهميت نقش اوقات فراغت در تكوين شخصيت افراد جامعه معتقد به انواع فراغت هستند.

فراغت بيمارگونه «بي‌برنامه»

گذراندن اوقات فراغت بدون برنامه‌ريزي را مي‌توان با اتلاف وقت و بيهودگي مترادف دانست كه بر اثر آن، مشكلات بسيار گريبانگير فرد و جامعه مي‌شود. ايستادن سركوچه، پرسه زدن در خيابان‌ها و... فراغت بيمارگونه بدترين شكل گذران اوقات است زيرا در اينگونه فراغت فرصت‌ها كشته يا به شكل ناهنجار استفاده مي‌شوند. امام علي(ع) مي‌فرمايد: «شرما شغل به المرء وقته الفضول» بدترين چيزي كه يك فرد وقت خود را با آن پر مي‌سازد، امور بيهوده و گزاف است 6.

فراغت انفعالي

فراغت غيرفعال فراغتي است كه فرد در آن پذيرنده محض است و او در اين وضعيت فقط دريافت‌كننده محرك‌هاي صوتي و تصويري است- گوش دادن به راديو- تماشاي تلويزيون و... از آن جمله‌اند كه در نتيجه اراده و نوآوري مخاطبان از آنان گرفته مي‌شود چون فراغت انفعالي از قوه خلاقيت انسان مي‌كاهد و در بسياري مواقع تأثير منفي بر روي انديشه و عمل او مي‌گذارد.

نيمه فراغت

نيمه فراغت به وضعيتي اطلاق مي‌شود كه طي آن، كار فراغت با يكديگر تركيب و همزمان انجام مي‌شود در چنين شرايطي، لذت خلق و آفرينش آثار هنري و ظرافت‌هاي كاري و به دنبال آن درآمد حاصله در هم مي‌آميزند و از آن، به اوقات نيمه فراغت تعبير مي‌كنند. سرگرم شدن به فعاليت‌هاي هنري همچون نقاشي، مجسمه‌سازي، منبت‌كاري و...

فراغت فعال

بهترين شيوه گذران اوقات فراغت «فراغت فعال» است كه سبب رشد خلاقيت و پويايي انسان مي‌شود اين نوع از گذران اوقات فراغت هم به جسم انسان طراوت و شادابي مي‌بخشد و هم براي تكامل روحي انسان مفيد است. در فراغت فعال فرد براي فعاليت‌هاي فردي و اجتماعي تحرك، پويايي و حضور فعال و مؤثر دارد. چنين فرآيندي زمينه مساعدي را براي رشد شخصيتي و بلوغ اجتماعي و نيز شكوفايي استعدادهاي او فراهم مي‌آورد. ترغيب جوانان به ورزش، ترويج فرهنگ گردشگري، حضور در عرصه‌هاي اجتماعي و فرهنگي و... از جمله مصاديق فراغت فعال‌اند. پيامبر اكرم(ص) نيز در اين زمينه مي‌فرمايند دو نعمت است كه بسياري از مردم با آن آزموده مي‌شوند- فراغت و تندرستي.

اسلام و اوقات فراغت

قرآن كريم مي‌فرمايد: « ان مع العسر يسرا، فاذا فرغت فانصب و الي ربك فارغب» 7.

علامه طباطبايي (ره) در مورد ترجمه و مضمون و تفسير اين آيات چنين مي‌نويسد.

اي پيامبر، اكنون كه دانستي هر سختي به دنبال خود يك آساني و راحتي به دنبال دارد، و زمام امور از سختي و راحتي همه تنها به دست خداوند است پس هرگاه از انجام آنچه بر تو واجب شد، فارغ شدي، نفس خود را در راه خدا يعني به عبادت و دعا خسته كن و در آن رغبت نشان بده، تا خداوند بر تو منت نهاده و راحتي را كه به دنبال اين سختي و مسيري به دنبال اين عسر است، به تو روزي مي‌فرمايد 8.

رسول اكرم (ص) مي‌فرمايد: «يقول الله سبحانه: يابن آم تفرغ لعبادتي امنا صدرك غني واسد فقرك و ان لم تفعل منات صدرك شفلا و لم اسد فقرك 9.

خداوند سبحان مي‌فرمايد: « خود را به بندگي من مشغول ساز تا سينه‌ات را از بي‌نيازي پر سازم و تهي دستي‌ات را برطرف كنم و اگر چنين نكني، دلت را به كارهاي مختلف مشغول مي‌سازم و نيازت را برآورده نمي‌كنم.

امام علي(ع) مي‌فرمايد:

اللهم! فرغني لما خلفتني له ولا تشغلني بما تلكفت لي به، و لا تحرمني و انا اسالك و لا تعذبني و انا استغفرك 10.

خداوند! براي رسيدن به هدفي كه مرا براي آن خلق نمودي، به من فرصت بده و مرا فقط به تكاليفي كه امر كرده‌اي مشغول مفرما، محرومم نساز، و حال آن كه من خواهان توام، و كيفرم مده، در حالي كه عذرخواه درگاهت هستم. آري امام علي(ع) آنچنان براي فرصت اهميت قائل است كه از دست دادن آن را مايه غم و اندوه مي‌داند «اضاعه الفرصه غصه» از دست دادن فرصت غم است و در جاي ديگر نيز مي‌فرمايد «جعل زمان رخائك عده لايام بلائك» زمان فراغت و آسايشت را براي روزگار گرفتاري است سرمايه و توشه قرار ده 11.

امام سجاد(ع) مي‌فرمايد:

بارالها، اوقات فراغت من را در راستاي هدف خلقتم قرار دهد و پيامبر اعظم(ص) مي‌فرمايد: بيشتر مردم در دو خصلت دچار گمراهي و ضلالت هستند يكي درباره سلامت و صحت و ديگري در زمينه فراغت 12.

در اين راستا به منظور استفاده بهينه از اوقات فراغت و غني‌سازي آن با برنامه‌ريزي دقيق و هم‌جانبه بايستي درخصوص  اهداف، سياست‌گذاري، مشاركت مؤثر جوانان، تنوع بخشيدن خلاقيت، امكانات، روش‌ها و محدوديت‌ها، هماهنگ‌سازي فعاليت‌هاي بخش‌هاي دولتي، عمومي، شناخت اقتضائات، ظرفيت‌ها و انتظارات جوانان، مسئوليت‌پذيري جوانان و استمرار طرح مدنظر قرار گيرد زيرا رويكرد اساسي در اوقات فراغت جوانان بايستي «رويكرد ارتقايي» باشد تا تأمين حداكثر نيازهاي اساسي انسان اعم از تعالي دين و اخلاقي تقويت هويت ديني و ملي، سلامت جسمي و رواني، رشد، استقلال و خودشكوفايي، گسترش دانش و آگاهي، گسترش تعاون و همكاري ملي، منطقه‌اي و... برخوردار باشد.

منابع:

1-    فرهنگ لغت دهخدا و معين

2-    چگونگي گذران اوقات فراغت نوجوانان و جوانان/ سازمان ملي جوانان

3-    چگونگي پرداختن به فعاليت‌هاي اوقات فراغت/ دبيرخانه شوراي عالي جوانان

4-    جوانان و تجربه زندگي/ صباغ لنگرودي

5-    تحقيق و پژوهش/ دكتر علي قائمي/سازمان ملي جوانان

6-    شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابي‌الحديد/ ج20

7-    قرآن كريم/ سوره انشراح/ آيه 6 تا 8

8-    تفسيرالميزان ج20 ترجمه سيدباقر موسوي همداني

9-    سنن ابن‌ماجه ج2

10-شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابي الحديد ج20

11- اصول كافي

12- مجله معارف اسلامي

 

شنبه 20 تير 1388 - 10:55


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری