چهارشنبه 22 آبان 1398 - 7:34
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

سازمان تبليغات اسلامي

 

تاريخ تفسير قرآن (جلد اول)

 

 

 

 

الهه شاه­حسيني

تاريخ تفسير قرآن (جلد اول)

علي­اکبر بابايي

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ـ مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)

چاپ اول/ 1387ش/2000نسخه

وزيري/611ص/شوميز

قيمت:5900تومان

شابک: 7ـ84ـ7788ـ964ـ978

 

 

 

در باب تفسير قرآن کريم، روش­ها و مکاتب و مفسّران، در متون و مقالات نويسندگان مختلف مي­توان مطالبي يافت اما چنان که نويسندة کتاب تاريخ تفسير قرآن اشاره کرده است کتاب مستقلي که اين موضوع را اختصاصاً و تجميعاً شامل شده باشد، موجود نبوده است؛ اگرچه کتبي هستند که موضوعي مشابه را حمل مي­کنند وليکن نه به سياق اين کتاب. اغلب کتب مرتبط با اين موضوع به معرفي متون تفسيري و مفسّرين عنايت داشته­اند حال آنکه کتاب تاريخ تفسير قرآن گذشته از اين، به بررسي تحول رويکرد تفسيري به قرآن کريم بر بستر تاريخ مي­پردازد و آغاز و روند تحول آن را مي­کاود.

هر بحثي در اين زمينه به يقين با تبيين مفهوم تفسير توأم است؛ اقوال دانش­مندان و صاحب­نظران اين عرصه، گذشته از اختلافاتي چند، بر اين اشتراک دارند که تفسير، عبارت از کشف و بيان يا شرح و آشکار کردن است (مقدمه، ص6). در اين زمينه، مفهوم تأويل هم مطرح بوده که در تعريف آن ميان علما اختلاف وجود دارد و مراد از آن بيش­تر دريافتن بطن قرآن کريم است. اما کتاب تاريخ تفسير قرآن، تفسير را شامل تأويل هم در نظر گرفته است.

 

تفسير در عصر رسالت

بعد از اين بحث مقدماتي، نويسنده به موضوع اصلي کتاب، يعني «تاريخ» تفسير قرآن وارد مي­شود. بي­ترديد مهم­ترين موضوع در نگاه تاريخي/ تحليلي به تفسير آيات قرآن کريم، اين است که تفسير از چه زماني و با چه کيفيتي آغاز شده؟ آيا مي­توان گفت که هم­زمان با ابلاغ کلام خدا به مردم توسط پيامبر اعظم(ص)، تفسير اين کلام هم صورت گرفته است؟ نويسنده آغاز تفسير قرآن کريم را از عصر رسالت و در زمان حيات پيامبر(ص) رديابي کرده و بر اين انگارة خود مستندات عقلي و استدلالات مبتني بر اشارات قرآني و مذکورات تاريخي ارائه مي­کند که نشان مي­دهند تفسير آيات قرآن کريم به طور مشخص توسط خود آن حضرت(ص)  صورت گرفته و بعد در زمان ائمه ـ عليهم­السلام ـ تداوم يافته است.

مؤلف دليل مي­آورد که در قرآن کريم ذکر شده که فهم و عمل به آيات، مستلزم تفسير و تبيين است؛ چنان که در آية 2 از سورة مبارکة آل عمران، تعليم آيات جدا از تلاوت آن بر مردم ذکر گرديده. اين آيه اشارة ضمني دارد به اينکه تلاوت و تعليم را هم پيامبر(ص) انجام مي­دهد (ص18). روايات متعددي نيز بر اين معني دلالت دارند.

در بيست و سه سالي که پيامبر(ص) دعوت به دين مي­کردند، روايات و يا مستندات تاريخي روشني که نشان دهند بجز پيامبر(ص) کسان ديگر هم تفسير قرآن کريم مي­کردند، وجود ندارد. به عبارت ديگر در طول عصر رسالت، تنها مفسّر قرآن کريم، رسول خدا(ص) بودند.

مآخذ تفسير در اين دوره، شامل فهم عرفي (درک و فهم خود پيامبر)، قرآن کريم (استفاده از آيات قرآن کريم براي تفسير آيات ديگر)، تلقي از جبرئيل، و تعليم و وحي خداوند بوده­اند. آشکار است که همة اين مآخذ، حتّي فهم عرفي (با توجه به اينکه در آن دوره، قرآن پديدة نوظهور و بدون سابقه در ميان امّت بود و لذا کسي سابقة ذهني از آن نداشت جز پيامبر)، در انحصار رسول خدا(ص) بوده و لذا تنها مفسّر آن عصر هم خود ايشان بودند. اين دانش، بنا به وظيفة تعليم که بر عهدة پيامبر(ص) بود، به مؤمنين آموزش داده شد و برترين آموزندگان آن علي ـ عليه­السلام ـ بود.

در اينکه چه مقدار از قرآن کريم در عصر رسالت تفسير شده نيز نظرات مختلف است اما صائب به نظر مي­رسد که کلّ قرآن را پيامبر(ص) تفسير رکده باشد از براي آنان که قوه و توان درک و فهم و تحمّل آن را مي­داشتند. هم­چنين، وجهي از تفسير آيات را احتمالاً بر اساس سيرة نبوي (تفسير عملي) مي­توان دريافت که در متن کتاب حاضر به صراحت بدان اشاره نشده است.

از تفسير قرآن در عصر رسالت اثر مکتوبي به دست ما نرسيده ـ هرچند تفاسير پيامبر(ص) به امر آن حضرت مکتوب مي­شدند ـ ليکن روايات متعددي در اين زمينه نقل گرديده است.

 

تفسير در عصر امامان معصوم(ع)

دوران امامت ائمة معصومين(ع) از رحلت پيامبر(ص) آغاز شده و تا قيامت ادامه دارد. تاريخ تفسير قرآن تحول تفسير قرآن کريم را از زمان امام علي(ع) تا پايان عصر غيبت صغرا (329ق) پي مي­گيرد. دورة قبل از غيبت صغرا، عصر حضور عنوان داده شده است و منظور از آن زماني است که ائمة معصومين(ع) در جامعه حضور فيزيکي داشتند.

مفسّرين اين دوره را در چهار دسته مي­توان قرار داد:

ـ مفسّران برگزيدة خدا: به اعتقاد شيعيان دوازده نفر به عنوان جانشينان حضرت رسول(ص) از سوي خداوند نصب شده­اند تا کارها و شئونات آن حضرت(ص) را جز دريافت و تبليغ وحي، عهده­دار شوند. يکي از کارها و شئونات پيامبر(ص) تفسير قرآن کريم بوده که دوازده امام ـ عليهم السلام ـ يکي پس از ديگري آن را بجا آورده­اند. بر مفسّر بودن ائمه(ع) هم روايات توصيفي (مبيّن اوصاف و شيوة تفسير آن معصومين) و هم روايات تفسيري (متضمن تفسير آيات از سوي ايشان / تفاسير مأثور از امامان) دلالت دارند. نويسنده در بخشي از اين بررسي به دلايل برگزيده بودن امامان(ع) از سوي خداوند اشاره کرده و مواردي هم­چون حکمت خدا و نصوص امامت، حديث ثقلين و روايات صريح در اين زمينه نقل گرديده است. تفسير اين مفسّرانِ برگزيده منتج به حفظ دانش و آثار تفسيري رسول خدا(ص)، تعليم تفسير و تعميق و توسعة آن، آموزش روش صحيح تفسير، هشدار به مفسّران فاقد صلاحيت و تحذير از تفسير به روش­هاي انحرافي، نقض تفسيرها و برداشت­هاي نادرست از آيات، و نفي اسرائيليات بوده است.

ـ مفسّران صحابي: سيوطي مي­گويد اينان پانزده نفر بودند و فقط از چهار نفر ـ امام علي(ع)، ابن عباس، ابن مسعود، ابيّ بن کعب ـ رواياتي در بيان علم آن­ها به معاني قرآن و مفسّر بودنشان آورده است. نويسندة تاريخ تفسير قرآن معتقد است سيوطي اساساً نمي­بايست کساني را که هيچ اثر تفسيري از آنان ذکر نکرده يا آن­چه ذکر کرده بسيار اندک است، در شمار مفسّران صحابي بياورد. در حالي که از کساني هم­چون حسنين(ع) که از صحابة رسول خدا(ص) هم بوده­اند و مطالب تفسيري از آن­ها ذکر شده يا بزرگاني مانند حضرت زهرا(س) و سلمان و ابوذر و مقداد و... به عنوان مفسّران صحابي ياد نکرده است. سپس دلايل و براهين تاريخي دربارة برخي از مشهوران مفسّران را که زمان رسول خدا(ص) را درک کرده­اند، مي­آورد تا نشان دهد کدام يک را مي­توان به عنوان مفسّر قرآن در نظر گرفت و کدام را نه.

ـ مفسّران تابعي: اين گروه از مفسّران بسيارند و ذهبي از پنج نفر در مدرسة تفسير در مکۀ مکرمه، سه نفر در مدرسة تفسير در مدينۀ منوّره، و هفت نفر در مدرسة تفسير در عراق به عنوان مشاهير آنان نام مي­برد. ميثم تمار، علقمه بن قيس، مسروق ابن جدع، عمرو بن شرحبيل، عبيده بن قيس بن عمرو سلماني کوفي، مرّه همداني کوفي، زرّ بن حبيش، ابوالعاليه رفيع بن مهران رياحي بصري، ابو سليمان بن وهب جهني کوفي، سعيد بن مسيب، سعيد بن جبير، ابراهيم نخعي، ابوصالح ميزان بصري، ابوالقاسم ضحاک بن مزاحم هلالي خراساني، جابر ابن زيد، مجاهد بن جبر مکي، ابو عبدالرحمن طاووس بن کيسان يماني، ابو عبدالله عکرمه بن عبدالله بربري هاشمي، و سي نفر ديگر در اين بررسي به عنوان مفسّران تابعي معرفي شده­اند.

ـ مفسّران بعد از تابعين: اين گروه از مفسّران دورة امامان(ع) را درک کرده­اند اما با صحابه ديدار نداشته يا مستنداً روايتي از آنان نشنيده­اند. اين گروه نيز شمارشان زياد است و نويسنده اجمالاً آن­ها را معرفي کرده؛ از جمله ابو بصير يحي بن قاسم، ابو جعفر محمد بن علي بن ابي شعبه حلبي، مقاتل بن سليمان، ابن جريج، سکوني، و افزون بر يکصد و پنجاه نفر ديگر که البته مفسّران آن عصر به اينان محدود نبوده است.

حاصل بحث آنکه در تمام دوران عصر حضور، تفسير قرآن کريم استمرار داشته است و اين استمرار در تفسير زير نظر يکي از برگزيدگان خداوند صورت مي­گرفته و ائمه(ع) به تربيت شاگرداني براي تفسير درست قرآن کريم اهتمام داشته­اند. نيز بيش­تر مفسران عصر حضور از کوفه بوده­اند.

 

آثار تفسيري عصر حضور

بنابر منابع معتبر، کتاب­هاي تفسيري زيادي در عصر حضور به نگارش درآمدند که بيش­تر آن­ها چاپ نشده و از آن­ها آگاهي در دست نيست. اين آثار را در سه دستة کتاب­هاي موجود، کتاب­هاي مفقود، و روايات و آراي پراکنده مي­توان جاي داد.

ـ کتاب­هاي موجود: اين کتاب­ها شامل تفسير عرفاني منسوب به امام صادق(ع)، التفسير الصوفي للقرآن عند الصادق(ع)، تفسير منسوب به امام حسن عسکري(ع)، تفسير مأثور از عمر بن خطّاب (که نويسنده معتقد است محتواي آن ويژگي­هاي تفسيري ندارد)، آثار تفسيري عايشه (که در واقع گردآوري سخنان او در ارتباط با قرآن است)، آثار تفسيري منسوب به ابن عباس (شامل شش کتاب که به نام او گردآوري شده­اند)، تنوير المقياس من تفسير ابن عباس (که منسوب است به محمد بن يعقوب فيروزآبادي و نمي­توان همة آراي مندرج در آن را از ابن عباس دانست)، غريب للقرآن في شعر العرب، صحيفة علي بن ابي طلحه (که در واقع گردآوري روايات تفسيري از طريق علي بن ابي طلحه از ابن عباس است و تأليف ابن عباس يا علي ابن طلحه به شمار نمي­رود)، تفسير سعيد بن جبير، تفسير الضحاک، تفسير مجاهد، تفسير حسن بصري، و تفاسير ديگر به اضافة تفسيرهاي روايي ضمني (که به صورت کتاب مستقل نبوده­اند).

ـ کتاب­هاي مفقود: به اين کتاب­هاي تفسيري در فهارس و متون رجال­شناسي اشاره شده اما چيزي از آن­ها به دست ما نرسيده است. از آن ميان مي­توان به اين­ها اشاره کرد: تفسير و تأويل­هاي مکتوب در مصحف امام علي(ع)، تفسير ابي الجارد و يا کتاب الباقر(ع)، تفسير صد و بيست جلدي به املاي امام هادي(ع)، تفسير و تأويل­هاي مصحف ابيّ بن کعب، نسخة کبيرة ابيّ بن کعب، نکات تفسيري مصحف ابن مسعود، سه کتاب تفسيري از ابن عباس، تفسير ميثم تمار، تفسير طاووس يماني، تفسير عکرمه، و بيش از يکصد و سي اثر ديگر.

ـ روايات و آراي پراکنده در کتاب­هاي تفسيري: در کتب تفسيري شيعه و سنّي بسياري از آثار تفسيري عصر حضور پراکنده نقل شده­اند و بيش­تر آن­ها سنديت ندارند.

بنابراين، آثار تفسيري مفقود منسوب به عصر حضور بسيار بيش­تر از آثار موجود منتسب به آن عصر هستند و با توجه به عناوين اين آثار مي­توان حدس زد که گرايش تفسيري آن دوره فقهي بوده است. نيز منابع و مصادر آثار تفسيري موجود يا از کتب خطّي است، يا از گردآوري مطالب پراکنده در آثار مختلف، يا متون منضم به آثار روايي، يا استخراج از کتاب­هاي تفسيري و روايي شيعه و سنّي. در اين عصر، تفسير کامل قرآن کريم ديده نمي­شود بلکه آيات به صورت گزينشي تفسير شده­اند بجز تفسير مقاتل بن سليمان.

 

مآخذ و مستندات و ويژگي­ها و تطورات تفسير در عصر حضور

بررسي آثار تفسيري آن عصر نشان مي­دهد که بيان معنا بدون استناد به چيزي است؛ هرچند کمابيش استناداتي به آيات قرآن کريم، روايات نبوي، و روايات منقول از ائمه(ع) ديده مي­شود. نويسندة تاريخ تفسير قرآن مآخذ و مستندات تفاسير اين عصر را به دو گروه متصل و منفصل تقسيم کرده است. مآخذ متصل اموري هستند همراه با آيات؛ مانند ويژگي­هاي کلامي، فضاي نزول آيات، سياق و... . مآخذ منفصل اموري هستند که از آيات جدايند؛ مانند آيات قرآن کريم (استفاده از آيات براي تفسير آيات ديگر)، روايات نقل­شده از پيامبر(ص)، روايات نقل­شده از ائمه(ع)، آراي صحابه و... .

دقّت در آثار تفسيري عصر حضور نشان مي­دهد که اين تفاسير روايي يا نقلي محض نبوده­اند و در آن­ها اجتهاد هم ديده مي­شود.

روند تکاملي تفسير در اين دوره نيز حاکي از توسعۀ تدريجي قلمرو تفسير و اخلاف کمّي روايات منقول از ائمه(ع) است. هم­چنين در اين دوره، اسرائيليات به روايات تفسيري راه يافتند. ويژگي ديگر تفاسير اين دوره، تفوق روش تفسير ترتيبي است بر روش موضوعي.

 

تفسير در عصر غيبت صغرا

فصل آخر تاريخ تفسير قرآن به روند تفسير قرآن کريم در عصر غيبت صغرا (از 260 تا 329ق) اختصاص دارد. نويسنده از هشتاد و چهار مفسّر قرآن کريم در اين دوره ياد مي­کند و متذکر مي­شود کسان ديگري را هم بر اين فهرست مي­توان افزود ضمن آنکه مفسّر بوده همة آنان که در کتب شيعه و سنّي به عنوان مفسّر معرفي شده­اند، محرز نيست.

آثار تفسيري عصر غيبت صغرا که چاپ شده­اند، از نظر نويسنده به دو گروه؛ تفسيرهاي موجود شيعه و تفسيرهاي موجود اهل تسنّن تفکيک شده و براي دستة اول، پنج تفسير و براي دستة دوم، دوازده تفسير ذکر مي­شود. کامل­ترين تفسير اين عصر در دستة دوم جامع­البيان (طبري) و در دستة اول، القمي است که هر دو روايي / اجتهادي هستند.

از ويژگي­هاي تفسير در اين دوره، فقدان دسترسي مستقيم انسان­ها به برگزيدة خداست. با اين حال گرايش به تفسير قرآن کريم و نوشتن کتاب­هاي تفسيري هم­چنان وجود داشت.

* * *

کتاب تاريخ تفسير قرآن نوشتة تحقيقي حجت­الاسلام والمسلمين علي­اکبر بابايي، اثري موجه و خواندني است. در اين کتاب موضوعات مختلف مربوط به تاريخ تفسير قرآن کريم در ميان مسلمين به خوبي طبقه­بندي و ارائه شده­اند که در تفهيم مطالب به خواننده بسيار مؤثر است. بابايي براي تأليف اين کتاب به سيصد و پنجاه منبع مراجعه کرده و آن­ها را کاويده تا محتواي کتاب خود را کاملاً مستند ارائه کند. متن کتاب او به لحاظ نگارش روان است و از آن­جا که موضوع تفسير قرآن کريم، موضوعي فنّي است، آگاهانه از استفادة گسترده از اصطلاحات غامض و خاص پرهيز کرده و هر جا لازم بوده، اصطلاحات مورد استفاده را به روشني توضيح داده است. بي­ترديد مطالعة اين کتاب براي درک تحولات تفسير قرآن کريم از آغاز بعثت تا پايان عصر غيبت ضرورت دارد و مي­تواند کليدي باشد براي تتبعات و تحقيقات ديگر و بررسي متون تفسيري مربوط به آن دوره.

نکتة ديگر هم مربوط است به کيفيت فيزيکي کتاب که در آن معيارهاي لازم رعايت شده؛ به ويژه در متن که به ندرت غلط املايي در آن پيدا مي­شود، و هم­چنين ترکيب عناوين و پانوشت­هاي متعدد متناسب بوده و خوانش متن را دشوار نمي­کند. انواع فهارس و نمايه­ها نيز براي رجوع سريع به متن کارساز بوده و از مزاياي اين کتابند.

لازم به ذکر است اين کتاب در سومين دورۀ جشنوارۀ کتاب دين و پژوهش­هاي برتر سال 1388 در گروه علوم قرآن و حديث، رتبۀ برتر را کسب کرده است.        

 

 

شنبه 20 تير 1388 - 10:40


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری