چهارشنبه 7 تير 1396 - 13:16
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

حسين آرياني
نفر نخست جشنواره مطبوعات در رشته مقاله‌ ادبي هنري

 

دوربين‌ها پشت سيم‌هاي خاردار

 

 

تاريخچۀ سينماي فلسطين(بخش پاياني)

 

پيش از تشكيل «انجمن فيلم فلسطين»، هر سازمان فلسطيني، گروه سينماي مستقلي داشت. سازمان‌هايي مانند «الفتح»، «جبهۀ دموكراتيك خلق براي آزادي فلسطين»، «جبهۀ خلق براي آزادي فلسطين» و «مركز فرهنگ سازمان آزادي‌بخش فلسطين»، هر يك فيلم‌هايي براي هدف‌هاي آموزشي خود مي‌ساختند و يا سفارش فيلم­سازي را به ديگران مي‌دادند. به تدريج ضرورت اتحاد و اتفاق اين سازمان‌ها در زمينۀ سينما پيش آمد. بنياد «مركز پژوهشي فلسطين» در اين مورد تلاش زيادي كرد تا در نوامبر 1972 نخستين اجلاس «انجمن فيلم فلسطين» پس از پايان جشنواره كارتاژ تشكيل شد گرچه پيش از آن هم در خلال جشنوارۀ دمشق، بحث‌هايي صورت گرفته بود. كيفيت كار «انجمن فيلم فلسطين» كه در اين زمان تشكيل شد، در ابتدا در مورد پيوستن گروه‌ها و تحليل آن‌ها در يك سازمان واحد بسيار انعطاف‌پذير بود. علاوه بر اين انجمن در كنار پيشنهاد و وحدت فيلم­سازان فلسطيني، از ديگر سينماگران عرب نيز كه به هدف‌هاي مردم فلسطين ابراز علاقه مي‌كردند، دعوت به همكاري كرد. چنين بود كه "توفيق صلاح"، فيلم­ساز مصري يكي از همگامان اوليه انجمن شد. هم­چنين در ميان فيلم‌هاي سازمان‌هاي فلسطيني كه توسط فلسطيني‌ها ساخته شده و فيلم‌هايي كه براي آن سازمان توسط فيلم­سازان عرب از مليت‌هاي مختلف ساخته شده، فرقي گذاشته نمي‌شد.

اما سينماي فلسطين براي نخستين‌بار در سال 1965 به وجود آمد، با اين همه تا پس از سال 1968 توسعه‌اي در آن حاصل نشد. سازمان الفتح شش فيلم كوتاه و نيمه‌بلند دربارۀ موضوعاتي مانند تظاهرات عظيم عليه طرح راجرز در سال 1969 در عمان، رويدادهاي سپتامبر 1970 در عمان، برخوردهاي جنوب لبنان در 1972، پيش­رفت و توسعۀ تدريجي هنر مردمي و شركت زنان فلسطيني در مبارزه‌هاي نهضت مقاومت، تهيه كرده است. طول تمامي اين فيلم‌ها مجموعاً يکصد و پنجاه دقيقه است.

سازمان الفتح هم­چنين به بسياري از سينماگران خارجي از جمله فيلم­سازان وابسته به حزب كمونيست ايتاليا، "ژان لوك‌گدار" و گروه‌هاي آمريكايي مانند «نيوزريل» و «تراي كنتيننتال فيلم­سنتر» براي تهيۀ فيلم در زمينۀ اهداف خود كمك كرده است.

«جبهۀ خلق براي آزادي فلسطين» نيز سه فيلم تهيه كرد: «آب سرد است» (قاسم حول) در مورد وضع بهداشت در اردوگاه «نهرالبارد» كه محل زندگي 25 هزار آوارۀ فلسطيني در لبنان است. «تفنگ» (قاسم حول) فيلمي است دربارۀ مبارزه در مرز اسرائيل. فيلم سوم هم در مورد عمليات و فعاليت‌هاي هوايي در عمان ساخته شده، طول اين فيلم‌ها مجموعاً شصت دقيقه است.

«جبهۀ دموكراتيك خلق براي آزادي فلسطين» نيز از فيلم­ساز لبناني، "رفيق هاجر" درخواست كرد كه فيلم «جاده» و فيلم ديگري را دربارۀ برخورد نظامي‌ بين نيروهاي فلسطيني و لبناني بسازد.

از ميان فيلم‌هاي پخش­شده توسط «انجمن فيلم فلسطين» بايد از فيلم‌هاي «با تمامي روح و خونم»، «صحنه‌هايي از اشغال غزه»، «تروريسم يهود» (مصطفي ابوعلي) نام برد.

"حسن ابوغنيمه" منتقد فلسطيني، "سليم رياضي" را در ميان فيلم­سازان بخش خصوصي موفق مي‌داند. «ما باز خواهيم گشت» ساختۀ اين فيلم­ساز الجزايري است كه فلسطيني‌ها نيز با او همكاري كرده‌اند. فيلم ديگري كه كاملاً مورد تأييد فلسطيني‌ها است، «ساد‌ه‌لوحان» (توفيق صلاح) نام دارد كه بر اساس داستان مردان در آفتاب، نوشتۀ "غسان كنفاني" (شاعر، داستان‌نويس و منتقد برجستۀ فلسطيني كه در سال 1972 در اثر انفجار بمبي در اتومبيلش كشته شد) ساخته شده است.

فيلم«مردان در آفتاب» (محمد ملص) نيز از روي همين داستان ساخته شده. داستان فيلم با بياني تمثيلي به تلاش سه فلسطيني مي‌پردازد كه قصد دارند براي كار غيرقانوني وارد كويت شوند اما به طور اتفاقي هر سه كشته مي‌شوند. آدم‌هاي داستان آشكارا از خيانت اعراب و ناتواني كادر رهبري مقاومت فلسطين، ابراز تنفر مي‌كنند و نويسنده از اين طريق به تقبيح عوامل بازدارنده مي‌پردازد و به همۀ مردم جهان سوم كه در شرايطي مشابه به سر مي‌برند، هشدار مي‌دهد.

سازمان‌هاي مختلف فلسطيني از سال 1968، فيلم‌هايي ساختند كه به فيلم‌هاي تبليغاتي «جبهۀ آزادي‌بخش ويتنام» شباهت زيادي داشت. تهيۀ فيلم‌هاي خبري پانزده تا سي دقيقه‌اي از طرح‌هاي مهم اين سازمان‌ها بود. سينماگران فلسطيني به دنبال سينماي انقلابي مورد نظرشان هستند و فيلم‌هاي غربي كه در كشورهاي عربي پخش مي‌شوند را، داراي اثرهايي زيان‌آور مي‌دانند. "ابوغنيمه" (منتقد فلسطيني) در مورد وظايف و خصيصه‌هاي سينماي انقلابي مي‌گويد: «اين سينما بايد به نيازهاي فوري، موقعيت‌ فعلي و آگاه كردن مردم ما واكنش سريعي نشان ‌دهد كه با استراتژي درازمدت‌تري هماهنگ باشد. سينماي انقلابي بايد از ديدي ديگر اين موارد را رعايت كند: عدالت و حقانيت در پيروي از ايدئولوژي انقلابي و تلاش براي عملي كردن آن، بررسي جدّي موضوع فيلم با روشي متفاوت از روش‌هاي سنّتي هاليوود و در جهت رفع نيازهاي مردم، انتقال صحيح پيام با زباني ساده و رعايت اصول زيبايي‌شناسي واضح، بحث و بررسي مسائل محلي با توجه به واقعيت موجود در همۀ ابعاد سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي.»

هنگامي كه پيش از نخستين جشنوارۀ فيلم فلسطين در بغداد (1973)، انجمن فيلم فلسطين در سال 1972 تشكيل شد نيز به شكلي ديگر در مورد اهداف و خصوصيت‌هاي سينماي فلسطين مطالبي اظهار شد. در بيانيۀ انجمن فيلم فلسطين كه سال 1973 صادر شد، به موضوعات بي‌ارتباط با واقعيت و عرضه شخصيت‌ها و موقعيت‌هاي قالبي و قراردادي در سينماي عرب اشاره شده و بر تلاش‌هاي معدود براي بيان واقعيت‌ها كه متأسفانه از لحاظ كلّي دچار نارسايي در پيش­برد اهداف خود در سطح تصويري نازل بوده‌اند، تأكيد شده است. در اين بيانيه در مورد حركت جديد سينماي فلسطين آمده است: «شكست ژوئن 1967، تجربه‌اي لرزاننده براي بيداري از كابوس خودبزرگ­بيني بود، سرانجام استعدادهاي جوان و متعهد كه معتقد به دگرگوني اساسي در فرم و محتواي فيلم‌ها بودند، زمينۀ لازم را براي بيان پرسش‌هاي علت شكست، پيدا كردند. اين زمينه براي پيش­رفت سينماي فلسطين كه توانايي حمايت بي‌دريغ از مبارزه و توصيف مراحل سخت مبارزه اعراب و فلسطيني‌ها براي آزاد كردن سرزمين خود را دارند، بسيار مهم است.»

در طول جنگ داخلي لبنان و حمله‌هاي اسرائيل، ضربه‌هاي شديدي بر پيكر سينماي فلسطين وارد شد. سه فيلم­ساز كشته شدند كه "هاني جواريه" از پايه‌گذران سينماي فلسطين نيز جزء آنان بود. با نگاهي گذرا به فهرست فيلم‌هاي سينماي فلسطين مي‌توان به مسائل و مشكلات سازندگان آن‌ها پي‌ برد. قسمت اعظم فعاليت اين سينما به ساخت فيلم‌هاي خبري و مستند اختصاص دارد مثلاً از آغاز جنگ داخلي لبنان تا سال 1979 انجن فيلم فلسطين حدود ده هزارمتر فيلم رنگي و سياه و سفيد توليد كرد كه بازنگر مراحل مختلف جنگ هستند.

در سال‌هاي اخير هم دو فيلم فلسطيني «دخالت الهي» (اليا سليمان، 2002) و «اينك بهشت» (هاني ابواسد، 2005) در دنيا خوش درخشيدند.

«دخالت الهي» داستان زندگي مردي است كه بين معضل بيماري پدر و عشقي كه مشكلات سياسي حاكم، دست‌نيافتني‌اش كرده، گير افتاده، با شهامت تصميم مي‌گيرد راه حلّي براي هر دو مشكل پيدا كند ولي ناصريه را جنون و آشفتگي فرا گرفته و شهر غرق در نفرتي بي‌نام و نشان است كه به جان همۀ ساكنانش چنگ انداخته است. در اين حال و هوا، مرد با زني كه دوستش دارد، در پاركينگي كنار يك پست بازرسي اسرائيلي ملاقات مي‌كند. جايي كه ظلم و جوري كه پيرامون‌شان را گرفته، به رخ كشيده مي‌شود. دخالت الهي، با فيلم­نامه و كارگرداني و بازيگري "اليا سليمان"، پس از مطرح شدن در جشنوارۀ كن، به يكي از معروف‌ترين فيلم‌هاي سال تبديل شد. تلفيق لحن‌ طنزآميز و هجوگونۀ فيلم با تراژدي زندگي مردم مرزنشين، جذاب است. فيلم مي‌كوشد با انتخاب همين فرم كميك و مبنا قرار دادن وضعيت خاص دو دلدادۀ فلسطيني از بيت‌المقدس و رام‌الله كه به دليل وجود مرز، ناچار به ملاقات‌هاي مخفيانه هستند و شكل روابط ميان ديگر شخصيت‌هاي پراكندۀ فيلم، از دام شعار و بيانيۀ سياسي صرف درباره اوضاع امروز فلسطين بگريزد. در متن جايزۀ منتقدان بين‌المللي جشنوارۀ كن 2002 كه به فيلم سليمان تعلق گرفت، آمده است: «براي حساسيت، سرگرم‌كنندگي و نگاه نو و ابتكاري به وضعيت بغرنج منطقه و دست‌آورد و نتيجه‌گيري تراژيك كه از دل آن حاصل مي‌شود».

پرواز بادكنك بر فراز منطقۀ مرزي و صحنۀ هجو فيلم «ماتريكي» در قالب درگيري با نيروهاي اسرائيلي، جزو صحنه‌هاي جذاب فيلم هستند.

فيلم «اينك بهشت» (هاني ابواسد) دربارۀ سعيد و خالد دو دوست صميمي است كه در يك گاراژ كار مي‌كنند. يكي از اتومبيل‌هايي كه تعمير مي‌كنند، به دختري به نام «سها» تعلق دارد (دختر شهيدي كه فلسطيني‌ها احترام زيادي برايش قائلند). سعيد سعي مي‌كند بر علاقه‌اش به سهار (كه دو طرفه نيز هست) سرپوشي بگذارد. شبي يكي از مبارزان فلسطيني به سعيد خبر مي‌دهد كه او و خالد را انتخاب كرده‌اند تا روز بعد مأموريتي انتحاري در فلسطين اشغالي انجام دهند، و آن دو فقط مي‌توانند يك شب ديگر را با خانواده‌شان سپري كنند. شب ديروقت، سعيد به ديدار سها مي‌رود و فاش مي‌كند كه پدرش به خاطر همكاري با اسرائيلي‌ها كشته شد ولي دربارۀ عمليات انتحاري‌اش چيزي به او نمي‌گويد. روز بعد سعيد و خالد آمادۀ انجام عمليات‌شان هستند و بمب‌ها را به كمرشان نصب مي‌كنند. آن دو را به يكي از نقاط هم‌مرز با فلسطين اشغالي مي‌برند ولي يك اشتباه كاري باعث مي‌شود كه خالد و سعيد از هم جدا بيفتند. خالد با ساير مبارزان فلسطيني تماس مي‌گيرد ولي آنان نمي‌توانند سعيد را بيابند. در حالي كه خالد در پي يافتن سعيد است به سها برمي‌خورد. سها از مأموريت‌شان باخبر مي‌شود و سعي مي‌كند خالد را مجاب كند تا از مأموريتش صرف‌نظر كند. آنان سعيد را بالاي گور پدرش مي‌يابند.

صبح روز بعد سعيد و خالد يك بار ديگر عازم مأموريت‌شان مي‌شوند. خالد اعتراف مي‌كند كه مايل به انجام اين مأموريت نيست. سعيد وانمود مي‌كند كه با او توافق نظر دارد ولي در آخرين لحظه از خالد جدا و سوار اتوبوس مي‌شود.

فيلم "هاني ابواسد" يك اثر فلسطيني تمام عيار است. «اينك بهشت» فيلمي پرهيجان با ساختاري مستندگونه است. «اينك بهشت» كاوشي در ذات و دلايل عمليات استشهادي فلسطيني‌ها است كه البته سعي مي‌كند در قبال آن موضع‌گيري نكند و تنها يك راوي بي‌طرف باشد. فيلم، داستان پركششي از رابطۀ دو دوست است كه اولي، وظيفه را برمي‌گزيند و دومي، بين اين وظيفه و عشق سردرگم مي‌ماند. ابواسد فيلمش را به يك سند تاريخي از مشكل سرزمين‌هاي اشغالي تبديل كرده است. فيلمي كه سرشار از حسّ وظيفه، وطن‌پرستي و سرسپردگي به عشق سرزمين مادري است.

 

چهارشنبه 3 تير 1388 - 9:22


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری