دوشنبه 25 شهريور 1398 - 14:36
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

يادداشت

 

فاطمه راك‌خواه

 

قيام تنباکو، نخستين جنبش اصلاحي ايرانيان

 

مقدمه:

قيام تنباکو در ايران نخستين جنبش عمومي و گسترده ناشي از اتحاد عمومي با علما بود. در دوره زمامداري ناصرالدين شاه قاجار در ايران امتيازات زيادي به  بيگانگان داده شد که همه آنها نتيجه شومي داشته است. از جمله اين امتيازات، امتياز تنباکو بود که به سرگرد «جرالد تالبوت» تبعه بريتانيا داده شد. اعطاي اين امتياز واکنش‌هاي داخلي و خارجي زيادي در پي داشت و اعتراض مردم، علما و تجار نهايتاً منجر به الغاي آن گرديد.

مفاد امتياز تنباکو

بر اساس اين امتياز که در 8 مارس 1890 برابر با 1307 هجري قمري بين ناصرالدين شاه و تالبوت امضا گرديد امتياز انحصار خريد و فروش توتون و تنباکو در سراسر قلمرو شاهنشاهي ايران به مدت پنجاه سال به تالبوت واگذار گرديد و در عوض صاحب امتياز تعهد نمود که سالانه 15000 ليره انگليسي به خزانه شاهنشاهي بپردازد به علاوه 25 درصد سود ويژه.

واکنش مردم، علما و تجار

امتياز تنباکو زيان بخشترين امتيازي بود که از طرف ناصرالدين‌شاه اعطا شده بود. امتياز تالبوت به هر شهر و شهرکي که در آنجا تنباکو کاشت و برداشت مي‌شد گزند مي‌رساند. با اعطاي اين امتياز در واقع هزاران بازرگان و خرده فروش تنباکو به يک کمپاني بيگانه فروخته مي‌شدند. اين مسئله باعث شد تا اعتراضات زيادي صورت گيرد. تاجران منافع خود را در خطر مي‌ديدند و روحانيون اجراي اين امتياز را به منزله استيلاي بيگانگان مي‌دانستند و اين مورد باعث شد تا اين دو طبقه قدرتمند وجه اشتراکي داشته باشند و به هم نزديک گردند.

اين همبستگي سبب شد تا فرياد اعتراض بر ضد امتياز انحصاري تنباکو در بازار شهرهاي عمده مانند تهران تبريز، اصفهان، شيراز، مشهد آغاز شد. همان شب عده زيادي در مسجد گوهر شاد گرد هم آمدند و دست به تحصن زدند وجمعيت فرياد اعتراض و مخالفت با انگليس و امتياز انحصاري را سر مي‌دادند. ديري نگذشت که آتش خشم مردم تمام شهر را فرا گرفت و بازارها تعطيل و خيابانها پر از جمعيت شد. اقدام صاحب ديوان كشور که مي‌خواست با توسل به زور قواي نظيمه، دکانها را باز کند آتش خشم آنان را تيزتر ساخت. در اصفهان يکي از تجار معتبر ترجيح داد که کليه موجودي توتون و تنباکوي خود را بسوزاند و اينگونه از تسليم آن به شرکت انگليسي خودداري کند. اين اقدام در ظاهر تأثير بسزايي در مردم بر جاي نهاد.

احساسات مردم تبريز در مورد اين امتياز تندتر بود. تبريز شبيه بود به ظرفي نفت آلوده که کمترين جرقه‌اي آن را به آتش مي‌کشيد حتي جان مظفر‌الدين ميرزا، وليعهد ايران در تبريز را خطر جدي تهديد مي‌کرد. مجتهد‌هاي تبريز عليه کمپاني وعظ مي‌کردند و در ماه محرم دسته‌هاي عظيم عزاداران حتي در صدد قتل عام مسيحيان در آمدند.

در شيراز نيز شايع کرده بودند که امتياز تنباکو صدها تاجر را ورشکسته و بيکار خواهد کرد و بهاي تنباکو افزايش پيدا خواهد کرد و بيگانگان به ايران خواهند تافت. شبيه چنين اعتراضهايي در پايتخت نيز در جريان بود و مجموعه اين عوامل ناصرالدين‌شاه و صدر اعظمش امين السلطان را در تنگنا قرار داده بود.

تعطيلي بازار، جلوگيري از ورود کارگزاران، امتياز انحصاري به مزارع تنباکو، پاره کردن آگهي‌هاي شرکت انگليسي، سوزاندن تنباکو، نوشتن عريضه، فرستادن نمايندگان متعدد نزد شاه و تحصن در آستان حضرت عبدالعظيم از اقدامات اعتراض آميز اصناف و بازاريان در شهرهاي مختلف بود.

واکنش دولت روسيه

پس از چند روز از امضاي امتيازنامه، وزير مختار روس در ايران اعتراض رسمي کتبي خود عليه امتياز تالبوت را تسليم وزير امور خارجه کرد و تقاضاي الغاي امتياز نامه را نمود. از نظر روسيه امتياز تالبوت به تاجرين روس ضرر و زيان فراوان وارد مي‌ساخت. از طرفي ديگر سفارت روسيه استدلال مي‌کرد که امتياز نامه تالبوت ناقض عهد نامه ترکمنچاي است زيرا بر خلاف تعهدات ايران در آن عهد نامه به يک کمپاني خارجي امتياز انحصاري واگذار گرديده که اين باعث شده است تا رعاياي روسيه از تجارات آزاد در ايران محروم گردند. وزير مختار روس در ادامه تمام رعاياي روسيه را آگاه کرد که مي‌توانند وجود امتيازنامه تنباکو را ناديده بگيرند و بي‌هيچ مانعي به خريد و فروش تنباکو بپردازند.

فتواي ميرزاي شيرازي

در سراسر پاييز و زمستان هر روز در شهرها و پايتخت آشوب و فتنه بر پا مي‌شد. مجتهدهاي سرشناس به شاه عرض حال دادند و گفتند از آنجا که قرآن مسلمانان را از قبول نفوذ کافران منع کرده است لذا شاه ايران بايد از قبول اين بدعت امتناع ورزد. به دنبال اين تهديد حاج ميرزا حسن شيرازي مجتهد سامره فتوايي صادر کرد تحت عنوان «اليوم استعمال توتون و تنباکو در حکم مهاربه با امام زمان است» اين فتوا اثر فوق‌العاده‌اي داشت و در سراسر ايران فتوايش را با انضباطي قابل ملاحظه گردن نهادند.

الغاي امتياز

در ميان موج تظاهرات و شورشهاي مردم ايران فتواي ميرزاي شيرازي مبارزه عليه امتياز تنباکو را تکميل کرد. مردم در سراسر ايران دستور ميرزاي شيرازي مبني بر عدم استعمال توتون و تنباکو را پذيرفتند حتي در قصر ناصرالدين‌شاه زنان حرم از آماده ساختن تنباکو براي شاه استنکاف ورزيدند.

علاوه بر فشارهاي داخلي، دولت روسيه هم شديداً به امتياز تالبوت اعتراض مي‌کرد و اين در حالي بود که دولت انگليس براي حمايت از کمپاني برنامه مشخص نداشت. مجموعه اين عوامل باعث شد تا ناصرالدين‌شاه در 28 دسامبر 1891 رسماً امتياز نامه را الغا نمايد و اين مطلب را رسماً به روحانيون، تجار و مردم اعلام نمود.

 

منابع

1-    تاريخ بيداري ايرانيان ، ناظم الاسلام کرماني

2-    روس و انگليس در ايران ، فيروز کاظم زاده، انتشارات کتابهاي جيبي، 1354

3-    تاريخ ايران دوره قاجاريه ، گرنت واتسن ، ترجمه وحيد مازندراني ، انتشارات اميرکبير

4-    ايران در دوره قاجاريه ، علي اصغر شميم ، انتشارات علمي فرهنگي

 

 

چهارشنبه 23 ارديبهشت 1388 - 10:52


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری