چهارشنبه 4 ارديبهشت 1398 - 2:51
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

نيما نوربخش

 

فيلم‌فارسي دهه 40 در اكران 87

 

 

نقد فيلم «سربلند» ساخته سعيد تهراني

بارها در جاهاي مختلف اين بحث پيش آمد كه فيلم‌فارسي‌هاي سابق با شكل و شمايل جديد به حيات خود ادامه مي‌دهند و هر بار اين مسئله توسط مسئولين رد و تكذيب شد. ولي حقيقت اين بود كه فيلم‌فارسي‌ها و همان سهل‌انگاري در ساخت و مضمون آن‌ها در سينماي پس از انقلاب هم تا حدودي ادامه داشت و دارد. مخصوصاً در سينماي عامه‌پسند كه گاه از آن با عنوان «سينماي بدنه» ياد مي‌شود.

اما گويي در حال حاضر همه رودربايستي‌ها و پنهان‌كاري‌ها كنار رفته و با بازسازي «كوچه مردها» (سعيد مطلبي، 1349) با بازي محمدعلي فردين روبرو هستيم. فيلم «سربلند» همان فيلم است منتها اينجا به جاي فردين، سعيد تهراني حضور دارد و به جاي مسائل ممنوعه فيلم‌فارسي‌ها چند صحنه نماز و دعا خواندن و چند جمله مذهبي و انقلابي در ميان ديالوگ‌هاي سراسر جاهاي فيلم افزوده شده تا فيلم اجازه نمايش بگيرد.

سعيد تهراني، كارگردان، تهيه‌كننده و بازيگر فيلم هم موضوع را پنهان نمي‌كند بلكه به خود مي‌بالد و از شباهت فيلمش به فيلم‌هاي فردين با افتخار صحبت مي‌كند حتي چهره خود را مانند چهره فردين مي‌داند و با سرافرازي از اين صحبت مي‌كند كه آقاي چنگيز جليلوند (دوبلور مشهور) به دليل شباهت فراوان «سربلند» به فيلم‌هاي فردين حاضر شده، آن را رايگان دوبله كند! (از اين نظر تهراني آدم با صداقتي است چرا كه خيلي از فيلمسازان امروز سينماي ما، تأثيرپذيري از فيلم‌فارسي‌ها را انكار مي‌كنند و قائل به كپي‌برداري از آنان نيستند.)

ركن اصلي فيلم‌فارسي واقعيت‌گريزي و روياپردازي است و چون گريز از واقعيت معمولاً فيلم‌ها و حوادث آن را باسمه‌اي و نچسب مي‌كند براي جبران اين نقيصه فيلم‌فارسي سازان به اغراق روي مي‌آورند تا احساسات دم‌دستي و سطحي مخاطب را هدف بگيرند. اين «اغراق»، در مقوله بازيگري كه از اركان اصلي هر فيلمي است نمود و بروز آشكارتري دارد. اغراق در ميميك و طرز بيان ديالوگ‌ها و بروز احساسات باعث مي‌شود كه بازيگر هر كنش و واكنش را به افراطي‌ترين و گل‌درشت‌ترين شكل بازي كند.

ديالوگ‌ها هم به لحاظ مضموني و محتوايي و هم در نحوه اجرا اغراق شده هستند بيشتر ديالوگ‌ها در جهت ترويج فرهنگ جاهلي و لمپني است. اينكه ما چرا بعد از انقلاب اين همه در سينما و تلويزيون خود به رواج لمپنيسم اصرار داريم، واقعاً جاي سؤال دارد. اين نشان مي‌دهد كه ميان حرف تا عملمان از زمين تا آسمان فاصله وجود دارد.

پيام‌هاي اخلاقي كوچه بازاري هم در ديالوگ‌هاي فيلم و هم در متن فيلم به وفور به چشم مي‌خورند «اينكه مرام خوب است» و مثلاً «نامردي بد است» از همان پيام‌هاي اخلاقي سطحي است كه بازي بازيگران را هر چه بيشتر به سمت ابتدايي و ضعيف‌ بودن پيش مي‌برد و به بازي بازيگر حالت خطابه و شعار مي‌دهد. البته چنين اندرزهاي پيش و پا افتاده‌اي كه در حقيقت توضيح واضحات هستند شايد مناسب همان زمان فيلم‌فارسي سازي باشند ولي الان ديگر جواب نمي‌دهند.

صحنه‌هاي زد و خورد هم از صحنه‌هاي رايج در فيلم‌فارسي‌ها هستند در فيلم «سربلند» هم مانند ساير فيلم‌فارسي‌ها صحنه‌هاي زد و خورد به گونه‌اي بازي و اجرا شده‌اند كه از فرط نابلدي اغراق به صحنه‌هاي كمدي بدل شده‌اند اين نشان مي‌دهد كه گاه چگونه اغراق بدل به مضحكه مي‌شود. سعيد تهراني را به ياد بياوريم كه چطور يك تنه يك لشگر را به شيوه‌اي ناشيانه و كميك تار و مار مي‌كند كه در اين صحنه‌ها از تند كردن فيلم (كه از تمهيدهاي فيلم‌فارسي سازان در صحنه‌هاي زد و خورد و تعقيب و گريز بود) ظاهراً براي افزايش هيجان استفاده شده ولي در حقيقت كمدي‌هاي صامت را به ياد مي‌آورد اين صحنه‌ها حتي در مقايسه با صحنه‌هاي زد و خورد رايج در فيلم‌هاي سينماي بدنه به لحاظ كيفي سال‌ها عقب است.

يكي ديگر از ويژگي‌هاي فيلم‌فارسي‌ها آن است كه در آن اتفاقات باور نكردني و غيرمنطقي به خصوص در لحظات حساس فيلم رخ مي‌دهد مثلاً در فيلم «سربلند» معلوم نمي‌شود كه كاراكتر «علي» (سعيد تهراني) كه در طول فيلم فردي بسيار مردمي و جوانمرد و فارغ‌التحصيل علوم سياسي (!) معرفي مي‌شود چرا به همين سادگي تغيير ماهيت مي‌دهد و ساواكي مي‌شود و دلايل ابلهانه ساواكي‌ها را براي مقابله با مردم به سادگي قبول مي‌كند اگر صحبت از سرخوردگي در عشق و گرفتن انتقام و اين جور حرف‌ها هم كه باشد از بازي سعيد تهراني چنين مسئله‌اي استنباط نمي‌شود او صحنه صحبت با ساواكي‌ها را بيشتر مانند يك آدم مسخ شده و بي‌اطلاع بازي كرده تا يك فرد انتقام‌جو بنابراين نوع بازي او نه تنها هيچ مسئله‌اي را بر تماشاگر روشن نمي‌كند بلكه بيشتر تماشاگر را سردرگم مي‌كند.

در مجموع «سربلند» يك فيلم‌فارسي تمام عيار است حتي مثل برخي از فيلم‌هاي سينمايي بدنه اين تأثير را در لايه‌هاي زيرين خود پنهان نمي‌كند همه چيز به صراحت و روشني شكل گرفته است. درست مانند آن است كه يك فيلم‌فارسي دهه 30 و 40 را الان اكران كنيم بنابراين «سربلند» فيلمي است كه سه يا چهار دهه دير ساخته شده است و بازيگري آن هم در سطح بازيگري سه يا چهار دهه پيش سينماي ايران است.

 

چهارشنبه 27 شهريور 1387 - 10:33


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری