پنجشنبه 27 تير 1398 - 13:13
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

عليرضا مزروعي

 

آسيب‌شناسي مفهوم زهد و رفتارشناسي زاهد

 

گفت‌وگوي مجازي با علامه شهيد مرتضي مطهري

اشاره:

«بايد روي افكار شهيد مطهري كار فكري بشود. يعني جمعي اهل تحقيق و علاقه‌مند به كار علمي‌بنشينند و نظرات و تفكرات شهيد مطهري را در ابواب مختلف استخراج كنند؛ درباره موضوعات بي‌شمار و متنوعي كه ايشان در مباحثشان مطرح كرده‌اند، از مجموع آثار، نظر آن شهيد را استخراج كنند. اين، راه گسترش و پيشرفت و شكوفايي فكري جامعه بر مبناي آثار شهيد مطهري است و اميدوارم اين كار انجام بگيرد.» با عنايت به اين بيانات مقام معظم رهبري، آنچه در پي مي‌آيد گذري است بر انديشه‌هاي شهيد مطهري پيرامون مفهوم زهد مثبت و تفكيك آن از زهد منفي و رفتارشناسي زاهد حقيقي از زاهد دروغين كه با توجه به نحله‌هاي فكري ناسالم و عرفان‌هاي انحرافي كه اين روزها به مقابله با مباني فكري و انديشه اصيل اسلامي‌مي‌پردازند، در قالب گفت‌و‌گويي مجازي در راستاي رفع شبهات و سؤالات احتمالي نسل جوان تدوين شده است.

حضرت استاد، ديدگاه شما در خصوص مفهوم زهد چيست؟

كتاب المنجد كه در زمينه لغات عربي به سبك ديكسيونرهاي فرنگي تدوين شده است، زهد را به مفهومي‌معني كرده است كه درست مفهوم مسيحي است. البته قبل از المنجد، كتابي نزديك به همين سبك نوشته شده بود به نام اقرب‌الموارد كه المنجد بيشتر از آن اقتباس كرده است. زهد در المنجد اينگونه معني شده است. «زهد: أي ترك الدنيا للتخلي للعباده، يعني كار دنيا را رها كرد براي اينكه براي عبادت فراغت پيدا كند.» روي اين حساب اساساً كار دنيا و آخرت از هم جدا است و دو حساب دارد: كارهايي مربوط و متعلق به زندگي دنيا است، اينها مال دنيا است و ذره‌اي به درد آخرت انسان نمي‌خورد بلكه شايد صدمه هم بزند و كارهاي ديگر مال آخرت است كه اسم آنها عبادت است و آنها به درد كار دنيا نمي‌خورد و احياناً صدمه هم مي‌زند‌. پس زهد يعني رها كردن كارهاي دنيا براي رسيدن به آن دسته از كارها كه اسمش را مي‌گذاريم كار آخرت. آن‌وقت براي اينكه ما بتوانيم زاهد باشيم، راهي به جز جدا كردن خود از اجتماع نداريم، راهش عزلت و انزوا و رهبانيت و غارنشيني و ديرنشيني و صومعه‌نشيني است. نتيجه‌اش همان رهبانيتي است كه مي‌دانيم در دنياي مسيحيت چقدر رايج بوده است.

استاد، المنجد كتاب لغت است به زبان عربي كه به وسيله يكي از پدران روحاني مسيحي لبنان كه از آباء يسوعي و عرب است، نوشته شده است. با توجه به تبيين مفهوم زهد در المنجد كه به تعبير شما معادل با عزلت و رهبانيت است، آيا اسلام چنين مفهوم و تعريفي را براي زهد مي‌پذيرد؟

نه، اين واضح است و احتياج به استدلال ندارد كه من بخواهم استدلال كنم. من در كتاب مسئله حجاب نوشته‌ام كه بعضي خيال كرده‌اند فلسفه حجاب تمايل به رياضت و رهبانيت است كه اين را از نظر اسلام رد كرده و بعد مفصل بحث كرده‌ام كه اصلاً اسلام با رياضت و رهبانيت، يعني با انعزال از اجتماع صد در صد مخالف است.

پيغمبر(ص) صريحاً فرمود: لا رهبانيه في الاسلام. در اسلام رهبانيت، يعني كناره‌گيري از زندگي براي رسيدن به آخرت اصلاً وجود ندارد. حتي فرمود: رهبانيت و سياحت امت من جهاد است. گذشته از اين، اسلام صريحاً به آن چيزهايي كه مكاتب ديگر آن را دنيا مي‌نامند توصيه كرده و آنها را جزء عبادات دانسته است.

بنابراين زهد به اين معني كه ما دو قلمرو را در نظر بگيريم، يكي براي دنيا و ديگري براي آخرت، در اسلام وجود ندارد؟

از نظر اسلام تجارت يا زراعت مي‌تواند مال دنيا باشد و مي‌تواند مال آخرت باشد. يعني بستگي دارد به هدف شما. اگر كار و كسب مي‌كنيد، از راه مشروع آن وارد شويد. تجارت اگر مي‌كنيد نخواهيد ربا بخوريد، نخواهيد معامله‌تان غرري باشد، نخواهيد بي‌انصافي كنيد، بلكه تجارت مي‌كنيد براي اينكه توليد ثروت كنيد و خودتان را از ذلت و تكدي نجات دهيد، براي اينكه به جامعه خودتان خدمت كنيد، براي اينكه قدرت اقتصادي جامعه خودتان را افزايش دهيد. از نظر اسلام اين عبادت است. زراعت و دامداري نيز اگر چنين باشد عبادت است. بنابراين در اسلام اينها از قلمرو آخرت بيرون نيستند. تمام اينها براي انساني كه هدف‌هاي اسلامي ‌را مي‌شناسد و دنبال هدف‌هاي اسلامي ‌مي‌رود داخل در قلمرو عبادت است. در مقابل اين امور، آنچه كه مكاتب ديگر آنها را عبادت مي‌دانند از نظر اسلام جزء زندگي دنيا است، يعني نماز و روزه نه تنها به درد آخرت مي‌خورد، به درد دنيا هم مي‌خورد. و همچنانكه تجارت و زراعت مي‌تواند به آخرت تعلق داشته باشد، عبادت هم براي زندگي دنيا مفيد است.

اسلام گفته چه چيزي حلال است و چه چيز حرام. گفته شراب حرام است. شراب هم براي دنياي تو مضر است و هم براي آخرت تو. گفته قمار و ربا حرام است. اينها هم براي دنياي تو مضرند وهم براي آخرت تو. اگر اسم اينها را دنيا مي‌گذاري بگذار. اين نوع از زهد است كه زهد مسيحي است و اين را اسلام نمي‌پذيرد. ولي متأسفانه تصور بسياري از ما درباره زهد همين شكل مسيحي آن است.

در فهم زهد گروهي بر اين باورند كه قلمرو دنيا و آخرت غير قابل تفكيك است. امور دنيا چون تكليف است بايد انجام داد، اما حساب لذت دنيا از حساب لذت آخرت جدا است. يا بايد در دنيا لذت برد و از لذت آخرت محروم ماند و يا بايد لذت آخرت را به دست آورد و از لذت دنيا محروم ماند. ارزيابي شما از اين طرز تفكر چيست؟

امام علي(ع) در نهج‌البلاغه مي‌فرمايد: «ان المتقين ذهبوا بعاجل الدنيا و آجل الاخره، سكنوا الدنيا بأفضل ما سكنت و أكلوها بأفضل ما أكلت.» متقين و پرهيزگاراني در دنيا هستند كه هم نعمت دنيا را برده‌اند و هم نعمت آخرت را. در دنيا در بهترين مسكن‌ها نشسته‌اند‌ و بهترين غذا‌ها را خورده‌اند و در عين حال به نعمت عقبي هم رسيده‌اند.

بله، از نظر اسلام در دنيا يك لذت‌هايي حرام است. لذت حرام دنيا انسان را از لذت آن دنيا محروم مي‌كند، بلكه عقاب آن دنيا را مي‌آورد. لذت زنا مسلماً انسان را از لذت‌هاي اخروي محروم مي‌كند و بلكه عذاب اخروي مي‌آورد. لذت شراب قطعاً انسان را از لذت‌هاي آن دنيا محروم مي‌كند. لذت قمار (اگر لذتي داشته باشد) همين‌طور، لذت ربا همين‌طور، لذت غيبت و دروغ گفتن و به طور كلي لذت هر كار حرامي ‌همين‌گونه است. اما لذت حلال اين‌طور نيست، قرآن تصريح كرده است كه ما خوشي‌ها را در دنيا حلال كرديم. مي‌گويد هر چه خوشي و هر چه پاكيزگي و هر چه كه بدبختي براي بشر نمي‌آورد را حلال كرديم. قرآن مي‌گويد ما آن لذتي را حرام كرديم كه واقعاً لذت نيست، بدبختي است. شراب را تو خيال مي‌كني لذت و خوشي است اما متوجه عواقب آن براي روحت، براي بدنت و براي اجتماعت نيستي.

قرآن مي‌فرمايد: «يحل لهم الطيبات و يحرم عليهم الخبائث» چه منطق عالي‌اي‌! هر چه كه خوشي است، نه يك خوشي آني، بلكه خوشي‌اي كه براي بدن، براي روح و جامعه، عواقب ناگوار ندارد حلال است و هر چه كه پليد مي‌باشد حرام است. «قل من حرم زينت الله التي اخرج لعباده و الطيبات من الرزق؟» بگو چه كسي حرام كرده است زيورهاي خدا را كه براي بشر آورده است؟ چه كسي رزق‌هاي پاكيزه را حرام كرده است؟ «يا ايها الرسل كلوا من طيبات ما رزقناكم.» اي پيامبران از روزي‌هاي پاكيزه‌اي كه ما داده‌ايم استفاده ببريد. پس اين منطق هم در باب زهد، در اسلام وجود ندارد كه كسي خيال كند من از لذت حلال دنيا چشم مي‌پوشم براي اينكه در عوض لذتي در آخرت به من بدهند و معاوضه كنند، چنين معاوضه‌اي وجود ندارد.

آنچه كه در اسلام به نام زهد ناميده مي‌شود واجب است يا يك فضيلت و كمال محسوب مي‌شود؟

اولاً بدانيد كه واجب نيست، يك فضيلت و يك كمال است، اما فضيلت و كمالي كه هدفش نه آن دو هدفي است كه عرض كردم، بلكه چيز ديگري است. بلي، در اسلام در مواردي براي هدف‌ها و منظورهايي توصيه شده است كه انسان زهد بورزد. يعني توصيه شده كه انسان لذت‌پرست نباشد، خودش را در لذت‌هاي دنيا غرق نكند. حتي اگر خودش را در لذت‌هاي حلال هم غرق بكند، كار حرامي ‌نكرده است، ولي اگر نكند يك كار اخلاقي بزرگ انجام داده است. اسلام با لذت‌پرستي و لو از طريق حلال موافق نيست.

با توجه به مفهوم حقيقي زهد كه در قرآن كريم و سنت پيغمبر(ص) و اخبار و احاديث ائمه اطهار آمده است، مشخصات و ويژگي‌هاي انسان زاهد چيست؟

در ميان ما كلمه زهد خيلي رايج است ولي اگر ما زاهد را آن‌طوري كه در اخبار و سنت معرفي كرده‌اند بخواهيم جستجو كنيم، مي‌بينيم آن زاهد غير از زاهدي است كه ما امروز در جامعه مي‌شناسيم. لقب زاهد را هم كه مي‌بينيد به خيلي از افراد مي‌دهند، مي‌گويند فلان كس آدم زاهدي است، وقتي كه مي‌رويم سراغ زهد اين آدم (البته اين‌جور آدم‌ها خوبي‌هايي هم دارند) مي‌بينيم زهد اين آدم فقط جنبه منفي دارد و بس. يعني آدمي ‌است كه در زندگي به كم قناعت مي‌كند. مي‌گوئيم هر كسي كه در زندگي به كم قناعت كند زاهد است، ولي اين‌جور نيست. زاهد به كم قناعت مي‌كند ولي هر قانعي زاهد نيست. جزء شرايط زاهد يكي همين است كه در زندگي شخصي و فردي خودش طوري باشد كه به كم قناعت كند و اين فلسفه بسيار بسيار بزرگي دارد. اما نه هر كس كه به كم قناعت كرد او زاهد است.

زهد مربوط به مال و ثروت دنيا و حتي مربوط به مقامات دنيوي است. شما اگر بپرسيد كه در اسلام مال و ثروت خوب است يا بد، جواب اين است كه مال و ثروت دنيا براي چه هدفي؟ ثروت خودش قدرت است. پست و مقام هم قدرت است. اين قدرت را شما براي چه هدف و منظوري مي‌خواهيد؟ يك وقت جنابعالي آدمي ‌هستيد بنده و اسير شهوات خودتان. مي‌خواهيد به وسيله اين مال و ثروت كه قدرت است، هوس‌هاي فردي و شخصي خودتان را اشباع كنيد. اگر شما بنده هواي نفس باشيد، هر چه را در راه هواي نفس مصرف كنيد، خواه مال و ثروت باشد، خواه جاه و مقام و خواه علم و يا عبادت و دين باشد، هر چيزي كه در خدمت هوي و هوس قرار بگيرد، بد مي‌شود. اما شما اگر اول خودتان را اصلاح كرديد، اگر هوي‌پرست نبوديد و خودي خود را از خودتان دور كرديد، اگر كسي بوديد كه در اجتماع هدف داشتيد، هدف اجتماعي، خدايي و الهي داشتيد، آن وقت مال و ثروت را كه قدرت است در طريق هدف مقدس خودتان بكار برديد، اين عبادت است. جاه و مقام را هم شما اگر براي هدف‌هاي معنوي خودتان بخواهيد، عبادت است.

اين را از خودم نمي‌گويم، تعبير امام صادق(ع) است. عده‌اي از همين زاهدهاي احمقي كه در همان زمان تازه پيدا شده بودند، در مسئله زهد با امام مباحثه مي‌كردند، حضرت به آنها فرمود: اگر مطلب اين‌جوري است كه شما مي‌گوئيد پس يوسف پيغمبر كه قرآن او را پيغمبر مي‌داند و بنده صالح خدا است، چرا وقتي كه معلوم مي‌شود گنهكار نيست و تبرئه مي‌شود و از زندان بيرون مي‌آيد، فوراً به عزيز مصر مي‌گويد: «اجعلني علي خزائن الارض، اني حفيظ عليم» يعني يوسف بزرگ‌ترين پست‌ها را مي‌خواهد، مي‌گويد‌: تمام وزارت دارايي را هر چه هست در اختيار من بگذار. چرا قرآن اين را از يوسف نقل كرده است و بر او عيب نگرفته و يوسف را دنياپرست معرفي نكرده است؟ چون يوسف دنياپرست نبود و از اول زندگي نشان داد كه خداپرست است، نه دنياپرست. يوسف آن پست و مقام و هرچه را كه مي‌خواست، براي هدف‌هاي معنوي و الهي مي‌خواست، و چون براي هدف‌هاي معنوي و الهي مي‌خواست، اين ديگر دنيا نيست عين آخرت است.

استاد، از نظر جنابعالي زهد مثبت، يعني آن قدرت روحي كه مانع از بردگي انسان در مقابل قدرت، ثروت و رياست مي‌شود و ثروت و قدرت في نفسه، مذموم نيست؟

زهد قدرت روحي است نه ضعف اقتصادي. اسلام طرفدار دو قدرت است: يكي قدرت روحي و ديگري قدرت اقتصادي. طرفدار قدرت روحي است به اين معني كه مي‌گويد از ناحيه اخلاقي شما بايد آنقدر قوي و نيرومند باشيد كه به دنيا و مافيهايش اعتنا نداشته باشيد، بنده و اسير دنيا نباشيد. چه عالي مي‌فرمايد امير المؤمنين(ع): «الزهد كله بين كلمتين من القرآن.» علي(ع) كه زهد را از جنبه قدرت روحي تفسير مي‌كند، مي‌فرمايد: خدا در قرآن بيان كرده: «لكيلا تأسوا علي مافاتكم و لا تفرحوا بما آتكم.» وقتي از ناحيه روحي به اين مقام رسيديد كه اگر تمام دنيا به شما روي بياورد شادي‌زده و اسير نمي‌شويد و اگر تمام دنيا را از شما بگيرند روحتان شكست نمي‌خورد، در اين صورت شما زاهد هستيد.

اسلام طرفدار دو قوت است، اين دو قوت مربوط به مسئله زهد و دنيا است. از ناحيه روحي ما بايد اينقدر قوي و نيرومند باشيم كه مال و ثروت دنيا نتواند ما را بنده خودش قرار بدهد، و از نظر اقتصادي بايد كوشش كنيم مال و ثروت را از طريق مشروع در اختيار خودمان بگيريم تا بتوانيم از اين قدرت مادي و اقتصادي استفاده كنيم.

وقتي دانستيد اسلام طرفدار اين دو قدرت است (قدرت اخلاقي و قدرت اقتصادي) مي‌بينيد ما زاهدهايي هستيم كه در هر دو ناحيه طرفدار ضعف هستيم و ضعف داريم. پس زهد در اسلام قدرت و قوت روحي است. با اين قوت و قدرت روحي، مال و ثروت دنيا كه قدرت ديگري است نه تنها به شما صدمه نمي‌زند بلكه در خدمت شما قرار مي‌گيرد.

آيا ارتباطي بين زهد به معناي حقيقي با آزادي و آزادگي معنوي انسان وجود دارد؟

توجه بفرمائيد، ما در اين دنيا كه زندگي مي‌كنيم يك سلسله‌ احتياج‌ها و نيازمندي‌ها داريم كه به حكم قانون خلقت نمي‌توانيم آنها را نداشته باشيم. ما به حكم قانون خلقت احتياج به غذا داريم و نمي‌توانيم تا آن‌حد خودمان را آزاد كنيم كه احتياج به غذا نداشته باشيم. نه، بايد غذا بخوريم، بدل مايتحلل براي بدن ما ضرورت دارد. ما از اين هوائي كه تنفس مي‌كنيم نمي‌توانيم آزاد باشيم. از آب نمي‌توانيم آزاد باشيم. از لباس تا حدودي نمي‌توانيم آزاد باشيم. اين مقدار قيدها را خلقت و طبيعت به گردن ما نهاده است. ولي يك سلسله قيدها هست كه بشر خودش براي خودش به وجود مي‌آورد و در نتيجه خواه‌ناخواه دست و پايش بسته مي‌شود. به مقدار متناسب با آن قيدها، آزادي از او سلب مي‌شود. در مقابل، افرادي را مي‌بينيد كه در دنيا ساده زندگي مي‌كنند بدون اينكه لذت‌هاي خدا را بر خودشان حرام كرده باشند و فكر كنند كه اينها حرام است و بدون اينكه از كارهاي زندگي دست بكشند. در متن زندگي واقع هستند ولي دلشان مي‌خواهد ساده زندگي كنند، دلش مي‌خواهد ساده‌ترين لباس‌ها را بپوشد، خوراكش ساده‌ترين خوراك‌ها باشد، منزل و مركبش ساده‌ترين منزل‌ها و مركب‌ها باشد، چرا‌؟ مي‌گويد براي اينكه من نمي‌خواهم آزاديم را به چيزي بفروشم، به هر اندازه خودم را به اشياء مقيد كنم اسير آنها هستم و وقتي اسير اشياء باشم، مثل كسي هستم كه هزار بند به او بسته است. چنين آدمي‌نمي‌تواند راه برود و سبكبار و سبكبال باشد. و لهذا زندگي پيامبران عظام و رهبران بزرگ اجتماع، همواره زندگي ساده‌اي بوده، زيرا اگر زندگي پرتجمل مي‌داشتند (همان زندگي حلال و مباح)، ديگر از رهبري مي‌بايست دست مي‌كشيدند. زندگي پرتجمل با رهبري كه لازمه آن سبكباري و سبكبالي و جنبش زياد و آزادي و آزادگي است، نمي‌سازد.

آيا زهد به مفهوم حقيقي متأثر از مقتضيات زمان است؟

زمان‌ها فرق مي‌كنند. در يك زمان براي انسان وظيفه است كه زاهدانه زندگي كند و در يك زمان ديگر نه، مثال: ما اگر در زندگي پيغمبر اكرم و حضرت امير مطالعه كنيم مي‌بينيم زندگي آنها با زندگي ائمه بعد مثلاً امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام اندكي تفاوت دارد.

يعني زندگي پيغمبر اكرم و اميرالمؤمنين ساده‌تر و زاهدانه‌تر است از زندگي مثلاً امام باقر و امام صادق و امام موسي بن جعفر و امام رضا و حتي از زندگي امام حسن مجتبي عليهم‌السلام؛ اين تفاوت از كجاست؟

با مطالبي كه قبلاً گفتم جواب سؤال شما واضح است، ولي امام صادق(ع) صريحاً جواب داده‌اند. يكي از متصوفه زمان امام صادق(ع) يعني نيمه اول قرن دوم، آمد خدمت ايشان و ديد امام يك جامه زيبا و ظريف و لطيف به تن كرده‌اند. گفت: يابن‌رسول‌الله شما چرا بايد چنين لباس عالي و فاخري بپوشيد؟ فرمود: بيا بنشين گوش كن تا جوابت را بدهم. يك وقت هست كه واقعاً اشتباه كرده‌اي و يك وقت هست مي‌فهمي ‌ولي مي‌خواهي عوام‌فريبي كني. اگر نمي‌خواهي عوام‌فريبي كني بيا تا با تو صحبت كنم. حضرت فرمودند: شما شرايط زمان را درك نمي‌كنيد. از نظر اسلام لباس فاخر پوشيدن گناه نيست. از نظر اسلام خدا نعمت‌هاي دنيا را براي استفاده بشر خلق كرده است. خدا اين نعمت‌ها را خلق نكرده است كه ما آنها را دور بريزيم. خلق كرده كه ما از اين نعمت‌ها استفاده كنيم، ولي گاهي شرايط ايجاب مي‌كند كه ما به خاطر فلسفه خاصي از نعمت‌هاي دنيا صرف نظر كنيم. يكي از آن فلسفه‌ها اين است كه در يك زمان ممكن است شرايط زندگي عمومي ‌مردم سخت و مشكل باشد، به اصطلاح در جامعه‌اي باشيم كه وضع اقتصادي آن خوب نيست. اگر ما در چنين جامعه‌اي قرار بگيريم، اگر امكانات شخصي ما هم اجازه بدهد كه از يك زندگي عالي بهره‌مند شويم، نبايد بهره‌مند شويم. براي اينكه اگر بهره‌مند شويم با برادران خود و انسان‌هاي ديگر همدردي و همدلي نكرده‌ايم. ولي يك وقت در شرايطي زندگي مي‌كنيم كه وضع عموم مردم خوب است. در چنين وقتي دليل ندارد كه ما از لباس خود چشم بپوشيم.

بعد فرمود: پيغمبر اكرم(ص) و امام علي(ع) در شرايط و زماني زندگي مي‌كردند كه وضع اقتصادي مردم بد بود. پيغمبر در مدينه‌اي زندگي مي‌كند كه در آن گروهي از مردم، اصحاب صفه هستند كه بسيار تهيدست و فقيرند و مدينه در حال جنگ است. كشوري كه با كشور ديگر يا شهري كه با شهر ديگر مي‌جنگد، خواه‌ناخواه در مضيقه اقتصادي قرار مي‌گيرد؛ خصوصاً اگر قحطي و خشكسالي هم پيش آيد. و مدينه گاهي در چنين شرايطي قرار مي‌گرفت. آن وقت نتيجه اين شده بود كه گاهي اصحاب صفه يعني عده‌اي از اصحاب پيغمبر(ص) كه از بلاد غربت آمده بودند و پيغمبر اكرم(ص) ابتدا آنها را در مسجد جا داده بود، آنقدر در سختي و فقر به سر مي‌بردند كه لباس نداشتند تا بيايند در مسجد و در جماعت شركت كنند، و گاهي يك لباس در ميان آنها مبادله مي‌شد، يعني يكي مي‌پوشيد و نماز مي‌خواند و بعد ديگري از آن براي نماز خواندن استفاده مي‌كرد. در چنين شرايطي هيچ‌وقت براي يك مؤمن صحيح نيست كه و لو از مال خودش لباس فاخر بپوشد.

در چنين شرايطي است كه وقتي پيغمبر اكرم (ص) به خانه دخترش زهرا(س) وارد مي‌شود و مي‌بيند كه او يك دستبند نقره در دست دارد و پرده الواني را از در آويخته است، به علامت اعتراض برمي‌گردد. حضرت زهرا(س) كه از خلق و خوي پدر بزرگوارش آگاه بود، فوراً دستبند را از دست خود درآورد و پرده را هم از در كند و ضمن فرستادن آنها خدمت پدر بزرگوارش، گفت: پدر را سلام برسانيد و بگوئيد اينها را دخترت فرستاده است، در هر راه كه خودتان صلاح مي‌دانيد مصرف فرمائيد. پيغمبر اكرم(ص) فوراً دستور مي‌دهد از همان پارچه پرده چند پيراهن يا شلوار براي اصحاب صفه درست كنند. وقتي كه شرايط چنين است وظيفه چيز ديگري است.

حضرت صادق(ع) به معترضين فرمود: من الان در شرايطي كه پيغمبر(ص) زندگي مي‌كرد، زندگي نمي‌كنم. من اگر در شرايط جدم پيغمبر(ص) زندگي مي‌كردم مثل او بودم و پيغمبر(ص) اگر در زمان من زندگي مي‌كرد كه وضع عموم مردم خوب شده و بهتر است، مثل من زندگي مي‌كرد. پس اين هم يك فلسفه ديگر براي زهد است.

استاد، در پايان نمونه‌هايي از زهد حقيقي در سيره عملي پيامبر اكرم اسلام(ص) و امام علي(ع) را توصيف بفرمائيد.

ما در شرح حال رسول اكرم(ص) مي‌خوانيم: «كان رسول الله خفيف المؤونه» اولين چيزي كه در سيره پيغمبر اكرم(ص) به چشم مي‌خورد اين است كه مردي بود سبك‌خرج. لباس و خوراكش و همچنين نشست و برخاست و مسافرتش بسيار ساده بود.

پيغمبر(ص) در اواخر عمر فوق‌العاده قدرت داشت، ولي اينقدر دلش زنده بود، اينقدر اهل ايثار و گذشت بود كه آيه نازل شد: «ميانه‌روي را از دست نده»

يك وقت اصحاب ديدند وجود مقدس پيامبر موقع نماز نيامد. بعداً معلوم شد كه وقت نماز برهنه‌اي به منزل ايشان آمده و حضرت چيزي نداشته است جز اينكه لباس تنش را بكند و به او بدهد و به اين جهت نتوانسته است به مسجد بيايد. به اين مي‌گويند زهد و انسانيت.

رسول اكرم(ص) يك نفر را مي‌فرستد كه برايش پيراهني بخرد. او مي‌رود يك پيراهن نسبتاً عالي مي‌خرد به دوازده درهم و مي‌آيد. حضرت نگاه مي‌كنند و مي‌گويند: من به پيراهن كمتر از اين هم مي‌توانم قناعت كنم. دو مرتبه مي‌روند و در سر راه كنيزكي را مي‌بينند كه گريه مي‌كند. مي‌پرسند: چرا گريه مي‌كني؟ دخترك جواب مي‌دهد: پولي صاحبخانه به من داده و من آن را گم كرده‌ام. حضرت چهار درهم به او مي‌دهند و روانه مي‌شوند و بعد با هشت درهم ديگر دو پيراهن مي‌خرند و يكي از آنها را به عرياني مي‌دهند. اين فلسفه زهد واقعي اسلام است. اين زنده‌دلي است، انسانيت و همدردي است.

علي(ع) مردي بود كه بيش از هر كسي وارد اجتماع مي‌شد، فعاليت اجتماعي و توليد ثروت مي‌كرد، ولي ثروت در كفش قرار نمي‌گرفت، ثروت را اندوخته و ذخيره نمي‌كرد. كدام كار توليدي مشروع است كه در آن زمان وجود داشته و علي(ع) انجامش نداده است؟ اگر تجارت است او عمل كرده است، اگر زراعت و باغداري و درختكاري است او انجام داده است، اگر حفر قنوات است، اگر سربازي كردن است، او انجام داده است. ولي در عين حال كه همه اين كارها را مي‌كرد، زاهد بود. اتفاق مي‌افتاد كه مي‌رفت در باغستان‌هاي مدينه كه مربوط به اهل كتاب و غير مسلمانان بود، براي آنان كار مي‌كرد، خدمت مي‌كرد و مزد مي‌گرفت و بعد مزد او بود كه تبديل به نان مي‌شد. به خانه‌اش گندم مي‌آورد، جو مي‌آورد و صديقه طاهره(س) با دست خودش آنها را آرد مي‌كرد،‌ مي‌پخت و در عين حال وقتي كه به محتاجي، به مسكيني، به يتيمي، به اسيري برخورد مي‌كردند، فوراً او را بر خودشان مقدم مي‌داشتند. اين بود معني زهد علي(ع). شما اين‌جور زاهد را پيدا بكنيد.

زهد علي(ع) همدردي بود. همدردي انسانيت است. او از حق صددرصد مشروع خودش هم استفاده نمي‌كرد. براي خودش به اندازه يك سرباز فقط از بيت‌المال حقوق قائل بود، ولي در همان هم قناعت مي‌كرد، ‌حاضر نبود با شكم سير بخوابد، چرا؟ چون دل و وجدان و قلب زنده‌اش به او اجازه نمي‌داد. مي‌فرمود: «او ابيت مبطاناً و حولي بطون قرثي، و اكباد حري، او اكون كما قال القائل: و حسبك داءً ان تبيت ببطنه و حولك اكباد تحن الي القد.» آيا من با شكم سير بخوابم (از چه غذايي؟ از غذاي مشروع خودش، بازهم حاضر نبود با شكم سير بخوابد. مي‌گفت: در اطراف من شكم‌هاي گرسنه وجود دارند.) در حالي كه در اطراف من شكم گرسنه هست؟ من نمي‌توانم با شكم سير بخوابم.»

نه تنها همسايه ديوار به ديوار را مي‌گفت، بلكه مي‌گفت: «و لعل بالحجاز او اليمامه من لا طمع له من القرص.» شايد در حجاز گرسنه‌اي باشد كه اين قرص نان گيرش نيايد، شايد در يمامه، كناره‌هاي خليج فارس گرسنه‌اي باشد كه همين قرص نان هم گيرش نيايد. چطور من با شكم سير بخوابم؟

اين است معني زهد كه نظير اين را اگر پيدا كرديد انسانيت به آن افتخار مي‌كند. پس آن زهدي كه فلسفه‌دار است، چنين زهدهايي است، نه آن زهدي كه بر مبناي تصور تضاد لذت دنيا و آخرت يا تصور تضاد ميان زندگي دنيا و عبادت خدا باشد. آن غلط است، زهد مرده است ولي اينها زهدهاي زنده است.

 

چهارشنبه 11 ارديبهشت 1387 - 12:10


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری