جمعه 31 خرداد 1398 - 2:33
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

يادداشت

 

حميده سروش

 

ذكر جميل سعدي

 

تخلص  و  شهرت ‌سعدي  «مصلح‌الدين‌ يا‌ مشرف‌الدين»،  مشهور ‌به  «شيخ  سعدي» يا  «شيخ  شيراز»  است.‌ درباره‌نام  و  نام  پدر‌ شاعر‌‌ و  همچنين  تاريخ  تولد  سعدي  اختلاف  زياد  است.‌سال  تولد  او  را‌از  571  تا  606  هجري  قمري  احتمال  داده  اند‌ و ‌تاريخ‌ مرگش‌ را‌ هم  سال‌هاي  690  تا  695  نوشته‌اند.‌ سعدي  در  شيراز  پاي‌ به  هستي  نهاد‌‌و  هنوز‌ کودکي‌ بيش  نبود‌ که‌ پدرش  در  گذشت.  آنچه  مسلم  است  اغلب  افراد‌‌ خانواده‌‌ وي ‌اهل علم  و  دين  و‌ دانش  بودند.‌ سعدي  خود  در  اين  مورد  مي‌گويد:

همه‌‌قبيله‌ من‌  عالمان‌‌دين‌‌ بودند

مرا‌ معلم عشق ‌تو‌ شاعري  آموخت 

سعدي  پس  ازتحصيل  مقدمات ‌علوم  از‌ شيراز‌ به  بغداد  رفت  و  در‌ مدرسه  نظاميه‌ به تکميل  دانش  خود‌ پرداخت.‌ او‌ در‌ نظاميه  بغداد‌‌که  مهمترين‌ مرکز  علم  و  دانش  آن  زمان‌ به  حساب  مي‌آمد‌ در‌ درس  استادان  معروفي‌چون‌سهروردي  شرکت  کرد.‌ سعدي  پس  از  اين  دوره  به  حجاز،  شام  و  سوريه  رفت  و‌ در  آخر  راهي  سفر‌‌ حج‌ شد.‌‌او‌ در  شهرهاي  شام  (سوريه  امروزي)  به  سخنراني‌ هم  مي‌پرداخت‌‌  ولي‌ در  همين  حال،  بر  اثر  اين  سفرها‌‌به  تجربه  و  دانش  خود  نيز‌‌مي‌افزود.‌ سعدي  در  روزگار  سلطنت  "اتابک  ابوبکر  بن  سعد"  به  شيراز  بازگشت‌‌و‌‌در  همين  ايام  دو  اثر  جاودان  بوستان‌ و‌ گلستان  را  آفريد  و‌‌به  نام  «اتابک»  و  پسرش  سعد  بن  ابوبکر‌ کرد.‌ برخي  معتقدند‌‌که  او  لقب  سعدي  را  نيز‌‌  از‌‌همين  نام  "سعد  بن  ابوبکر"  گرفته‌‌است. 

پس  از‌‌ بين  رفتن  حکومت  سلغريان،  سعدي  بار‌‌ديگر  از‌‌شيراز‌‌خارج  شد‌‌و‌‌به  بغداد‌‌و  حجاز‌‌رفت.‌ در‌ بازگشت‌‌به  شيراز،  با‌‌آنکه  مورد‌ احترام  و  تکريم  بزرگان  فارس  بود،  بنا  بر  مشهور‌ به  خلوت‌‌پناه‌ برد‌‌و  مشغول  رياضت‌‌شد.

سعدي،  شاعر  جهانديده،  جهانگرد‌و  سالک سرزمين‌هاي  دور‌و  غريب  بود؛  او  خود‌را  با‌ تاجران‌ ادويه‌ و‌ کالا‌‌و  زئران‌ اماکن  مقدس  همراه  مي‌کرد.  از  پادشاهان  حکايت‌ها  شنيده  و  روزگار  را  با  آنان  به‌مدارا  مي  گذراند.‌ سفاکي  و  سخاوتشان  را‌ نيک  مي‌شناخت‌ و  گاه،  عطايشان  را‌ به  لقايشان مي‌بخشيد.  با  عاشقان  و  پهلوانات‌و  مدعيان  و  شيوخ‌ و  صوفيان  و‌ رندان‌ به‌ جبر  و  اختيار‌ همنشين  مي  شد  و‌ خامي  روزگار‌ جواني  را‌ به  تجربه  سفرهاي‌مکرر‌به  پختگي‌ دوران  پيري‌پيوند‌ مي‌زد.‌ سفرهاي‌  سعدي  تنها‌ جستجوي  تنوع،  طلب  دانش  و  آگاهي  از  رسوم  و  فرهنگ‌هاي  مختلف  نبود؛‌ بلکه  هر  سفر‌ تجربه  اي  معنوي  نيز‌‌به  شمار  مي  آمد. 

سنت  تصوف  اسلامي  همواره  مبتني  بر  سير‌‌و  سلوک  عارف‌ در‌جهان  آفاق‌و  انفس  بود‌ و  سالک،  مسافري  است  که‌ بايد‌ در‌هر‌‌دو‌‌وادي،  سيري  داشته‌‌باشد؛يعني  سفري  در‌‌درون‌ و  سفري‌ در  بيرون.‌ وارد  شدن  سعدي‌‌به  حلقه‌‌درس‌ شيخ‌ شهاب‌الدين  سهروردي  خود‌‌  گواه‌ اين  موضوع  است. 

رهآورد‌اين  سفرها‌ براي  شاعر،  علاوه‌ بر  تجارب  معنوي  و  دنيوي،  انبوهي  از‌‌روايات،  قصه  ها‌‌و  مشاهدات  بود‌‌که  ريشه‌‌در‌ واقعيت‌زندگي  داشت؛  چنانکه‌هر‌حکايت  گلستان،‌ پنجره‌اي  رو‌به  زندگي‌ مي  گشايد‌‌و‌ گويي  هر‌ عبارتش‌ از  پس  هزاران  تجربه‌ و  آزمايش‌ به  شيوه‌اي‌‌يقيني  بيان  مي  شود.  گويي،  هر  حکايت  پيش  از  آنکه  وابسته‌به  دنياي تخيل  و  نظر  باشد،  حاصل  دنياي‌تجارب  عملي  است.‌ شايد‌يکي  از  مهمترين  عوامل  دلنشيني  پندها  و  اندرزهاي  سعدي  در  ميان  عوام  و  خواص،  وجه  عيني  بودن  آنهاست.  اگرچه  لحن  کلام  و  نحوه  بيان  هنرمندانه  آنها  نيز  سهمي  عمده  در  ماندگاري  اين  نوع  از  آثارش  دارد.‌ از  سويي‌بنا‌بر  روايت  خود  سعدي،  خلق  آثار  جاوداني‌همچون  گلستان  و  بوستان  در  چند  ماه،  بيانگر  اين  نکته  است‌ که  اين  شاعر  بزرگ  از  چه  گنجينه  دانايي،  توانايي،  تجارب  اجتماعي  و  عرفاني  و  ادبي  برخوردار  بوده  است. 

آثار  سعدي  علاوه  بر  آنکه  عصاره  و  چکيده  انديشه‌ها  و  تأملات  عرفاني  و  اجتماعي‌و  تربيتي  وي  است،  آيينه‌ خصال  و  خلق‌و  خوي  و‌منش  ملتي  کهنسال  است‌  و‌از  همين  رو‌ هيچ‌وقت  شکوه‌و  درخشش  خود  را‌از  دست  نخواهد  داد. 

ويژگي  هاي  آثار  سعدي 

آنچه  بيش  از  هر  ويژگي  ديگر  آثار  سعدي  شهرت‌ يافته‌ است،  "سهل  و  ممتنع"  بودن  است.‌ اين  صفت‌به  اين  معني  است‌که  اشعار  و  متون  آثار  سعدي  در  نظر  اول  "سهل"  و‌ساده‌به  نظر  مي‌رسند‌و  کلمات  سخت‌و  نارسا‌ندارد.‌ در  طول  قرن  هاي  مختلف،  همه  خوانندگان  به‌راحتي‌با  اين  آثار  ارتباط‌برقرار  کرده‌اند.‌ اما  آثار  سعدي  از  جنبه‌‌ ديگري،  "ممتنع"  هستند‌ و  کلمه‌  "ممتنع"  در  اينجا‌يعني  دشوار‌ و  غيرقابل  دسترس.‌وقتي  گفته  مي‌شود  شعر  سعدي  "سهل  و  ممتنع"  است  يعني  در‌ نگاه‌اول،  هر  کسي‌آثار‌ او‌ را‌ به‌راحتي  مي‌فهمد‌  ولي  وقتي  مي‌ خواهد‌ چون‌او  سخن  بگويد  مي‌ فهمد‌ که  اين  کار سخت‌ و  دشوار‌ و‌  هدفي  دست‌نيافتني  است. 

بعضي  ديگر  از‌  ويژگي  هاي  آثار  سعدي  عبارتند  از:

نکات  دستوري

نکات  دستوري  در  آثار  سعدي  به  صحيح‌ترين  شکل  ممکن  رعايت  شده  است.‌ غنصر‌  وزن‌و  موسيقي،  منجر‌  به‌ از  بين  رفتن‌يا‌پيش  و  پس  شدن  ساختار  دستوري  در  جملات  نمي‌شود‌و  سعدي  به  ظريف‌ترين‌و  طبيعي  ترين  حالت  ممکن‌در  لحن  و  زبان،  با‌ وجود‌ تنگناي‌وزن،  از  عهده  اين  کار‌  برمي  آيد. 

اي  که  گفتي  هيچ مشکل  چون  فراق‌يار  نيست 

‌‌‌گر  اميد  وصل  باشد‌  همچنان‌ دشوار‌ نيست 

‌ نوک‌ مژگانم  به  سرخي  بر  بياض  روي‌زرد 

‌‌‌قصه  دل  مي  نويسد  حاجت  گفتار  نيست  ...

در  آن  نفس  که  بميرم  در  آرزوي  تو  باشم 

بدان  اميد  دهم  جان  که  خاک  کوي  تو  باشم 

بوقت صبح  قيامت‌که سر  ز‌خاک‌برآرم 

به  گفتگوي  تو  خيزم،‌‌‌‌به  جستجوي  تو  باشم 

حديث  روضه  نگويم،‌‌گل  بهشت  نبويم 

جمال  حور  نجويم،‌‌‌دوان  به  سوي  تو  باشم 

ايجاز‌‌  (خلاصه‌گويي)

ايجاز  يعني  خلاصه‌‌گويي  و  يا  پيراستن  شعر  از‌کلمات‌زايد‌و  اضافي.‌ دوري  از  عبارت‌پردازي‌هاي‌بيهوده‌اي‌ که  نه  تنها  نقش  خاصي  در‌ساختار  کلي  شعر  ندارند‌بلکه  از  زيبايي  کلام نيز‌ مي‌کاهند،  در شعر  و  کلام  سعدي  نقش  ويژه  اي  دارد.  از  سويي  اين  ايجاز  که  در  نهايت  زيبايي  است،  منجر  به  اغراق‌هاي  ظريف  تخيلي‌و  تغزّلي  مي‌ شود‌ و  زبان  شعر  را‌از  غنايي  بيشتر‌  برخوردار  مي  کند.‌ در  شعر  سعدي‌ هيچ  کلمه‌اي‌ بدون  دليل  اضافه‌يا‌  کم  نمي‌شود. 

گفتم‌  آهن‌دلي‌  کنم  چندي 

ندهم  دل‌ به‌ هيچ‌ دلبندي 

به  دلت  کز ‌دلم  به در  نکنم 

سخت‌تر‌زين  مخواه  سوگندي 

ريش‌ فرهاد‌  بهترک‌مي  بود 

گر  نه  شيرين‌نمک‌پراکندي 

کاشکي‌ خاک‌  بودمي‌  در  راه 

تا‌‌مگر  سايه  بر  من  افکندي  ...

ايجاز  سعدي،  ايجاز  ميان‌تهي  و‌سبک  نيست،  بلکه  پر‌ از  انديشه‌ و  درد‌ است. 

در‌ دو  حکايت‌زير‌از  "گلستان"  به‌خوبي‌مشاهده  مي  شود‌  که  سعدي  چه  اندازه‌از  معني  را‌در  چه  مقدار  از  سخن  مي‌گنجاند: 

حکايت:‌پادشاهي‌پارسايي  را  ديد،  گفت:  «هيچت‌ از  ما‌ياد  آيد؟»  گفت:  «بلي،  وقتي  که  خدا  را  فراموش  مي  کنم.» 

حکايت:  يکي  از  ملوک  بي‌انصاف،  پارسايي  را  پرسيد:  «از  عبادت‌ها‌ کدام  فاضلتر  است؟»  گفت:  «تو  را  خواب  نيمروز،  تا‌در  آن‌ يک  نفس  خلق  را‌  نيازاري!» 

موسيقي  شعر 

سعدي  از  موسيقي  و  عوامل  موسيقي‌ساز‌در  سبک  و  زبان  اشعارش  سود  مي ‌جويد.  وي  اغلب  از  اوزان  عروضي  استفاده‌ مي‌کند.‌ علاوه‌ بر  اوزان عروضي،  شاعر  به شيوه  مؤثري  از  عواملي  بهره  مي‌برد  که  هر‌کدام  به‌نوعي  موسيقي  کلام  او  را  افزايش  مي ‌دهند؛  عواملي  همچون‌انواع  جناس،  هم‌حروفي‌هاي  آشکار  و  پنهان،  واج‌ آرايي،  تکرار  کلمات،  تکيه‌هاي  مناسب،  موازنه  هاي‌ هماهنگ  لفظي‌ در  ادبيات،‌لف  و  نشرهاي  مرتب‌و  ...‌‌ .

استفاده  از  اين  عناصر  به  گونه‌اي  هنرمندانه  و  زيرکانه  صورت  مي‌گيرد‌ که  شنونده‌  يا‌ خواننده  شعر‌ او  پيش  از  آنکه  متوجه  صنايع‌ به  کار  رفته‌  در  شعر‌او  شود،  جذب  زيبايي  و  هماهنگي  و  لطافت  آنها  مي‌ شود.

در  غزل  زير  سعدي  نهايت  استفاده  را  از  عوامل  موسيقي‌زاي  زبان  برده  است،  بي  آنکه  سخنش  رنگ  تکلف‌ و  تضنع‌ به  خود‌ بگيرد.  تکرارهاي  هنرمندانه  کلمات،  هم‌حروفي‌ها‌و  وزن  مناسب شعر  و  همچنين  لحن  عاطفي  و  تغزّلي  کلام  سعدي  را  چون  شربتي  شيرين  و  گوارا  به  جان  خواننده  مي‌ريزد: 

بگذار  تا‌  مقابل‌روي‌تو‌  بگذريم 

دزديده  در  شمايل  خوب‌تو  بنگريم 

شوق  است‌در‌جدايي  و  جور  است  در  نظر 

هم  جور‌‌به،‌‌‌ که  طاقت  شوقت‌ نياوريم 

روي  ار‌به  روي  ما  نکني  حکم  از  آن  توست 

باز  آ‌‌  که  روي  در‌‌ قدمانت‌‌بگستريم 

ما  را  سري  ‌ست‌ با  تو  که  گر  خلق  روزگار 

دشمن  شوند‌  و  سر‌‌  برود،  هم  بر  آن  سريم 

گفتي  ز‌‌خاک  بيشتر  ند‌‌ اهل‌  عشق‌  من

از‌  خاك‌ بيشتر‌‌ نه‌‌ که  از  خاک  کمتريم 

ما  با‌ توييم  و  با‌ تو‌ نييم  اينت‌ بوالعجب  !

در  حلقه‌ايم‌با‌ تو‌ و  چون  حلقه  بر‌دريم 

از  دشمنان  برند  شکايت  به  دوستان 

چون  دوست  دشمن  است  شکايت  کجا‌  بريم؟ 

طنز  و  ظرافت 

طنز  و  ظرافت  جايگاه‌ ويژه  اي  در  ساختار  سبکي  آثار  سعدي  دارد.‌ البته  خاستگاه  اين  طنز  به  نوع  نگاه  و  تفکر  اين  شاعر  بزرگ‌بر  مي‌گردد.  طنز  سعدي،  سرشار  از  روح  حيات  و  سرزندگي  است.‌ سعدي  به‌  ياري  لحن  طنز،‌خشکي  را‌از  کلام  خود  مي  گيرد‌  و  شور‌  و‌ حرکت  را‌ بدان‌باز  مي‌گرداند.‌ با  همين  طنز،‌تيغ  کلامش  را  تيز  و  برنده  و  اثرگذار  مي  کند.‌ طنز،  نيش  همراه‌با  نوش  است؛  زخمي  در‌ کنار  مرهم.  سال‌ها‌بعد،  لسان‌الغيب،  حافظ  شيرازي  ابعاد  عميق‌ ديگري‌ به  طنز‌  شاعرانه‌ بخشيد  و  از  آن  در  شعر  خود  استفاده  ها‌  برد: 

با  محتسب  شهر‌‌ بگوييد‌  که  زنهار  !

در  مجلس  ما  سنگ‌ مينداز‌ که  جام  است 

يا 

کسان  عتاب‌ کنندم  که  ترک  عشق‌بگوي 

به  نقد‌‌ اگر  نکشد  عشقم،  اين  سخن‌‌  بکشد 

آثار  سعدي 

از  سعدي  آثار‌‌گوناگوني‌‌به  نظم  و  نثر‌  موجود  است‌‌که  عبارتند  از: 

1-  بوستان‌ يا  سعدي‌نامه،‌ که  در  واقع  اولين  اثر‌‌اوست  و‌ در  سال  655  تمام  شده‌ است.  گويا  سعدي  آن  را  در‌  ايام  سفر  خود  سروده‌  و  همچون  ارمغاني  در  سال  ورود  خود‌  به  وطن  بر  دوستانش  عرضه  کرده  است.‌ موضوع  اين  کتاب‌  که‌از  عالي‌ ترين  آثار  قلم  تواناي  سعدي  و‌يکي  از  شاهکارهاي  شعر  فارسي  است،  اخلاق  و  تربيت  و  سياست‌ و  اجتماعيات‌است.  اين  کتاب‌‌10‌  بخش  دارد‌ به  نام‌هاي:  عدل،  احسان،  عشق،  تواضع،  رضا،‌ذکر،  تربيت،  شکر،‌توبه،  مناجات  و  ختم  کتاب.‌ سعدي  اين  کتاب  را‌‌ که  حدود‌  4‌‌هزار‌‌بيت  دارد‌‌ به  نام  " اتابک  ابوبکر  بن  سعد‌  زنگي"‌‌کرده‌ است. 

2-  گلستان،  شاهکار‌ نويسندگي‌و  بلاغت‌فارسي  است  که  سعدي  آن  را  در  سال  656  تأليف  کرده  است. 

3-  قصايد  عربي،‌ که  حدود‌  700 بيت  مي  شود  و‌شامل  موضوعات  غنايي  و‌ مدح  و  اندرز‌  و  مرثيه  است. 

4-  قصايد‌ فارسي،  در‌ ستايش‌  پروردگار‌ و‌ مدح  و  اندرز  و  نصيحت‌‌بزرگان‌ و  پادشاهان‌ معاصر‌‌سعدي  است. 

5-  مراثي،  شامل  چند  قصيده  بلند  در  رثاي  مستعصم  بالله  -آخرين  خليفه  عباسي  که  به  فرمان  هلاکو  کشته  شد-  و  نيز  مرثيه  هايي‌  براي  چند‌تن  از  اتابکان  فارس  و‌ وزراي  آن  زمان  است.

6-  ملمعات  و  مثلثات‌ و‌ ترجيعات،‌  که  شمال  اشعاري  در‌ قالب  هاي‌ خاص‌ مانند‌  ترجيع‌بند‌  و  ...  است. 

7-  غزليات،‌ که  خود‌ شامل  4  بخش  است؛  طيبات،‌بدايع،‌خواتيم  و‌ غزليات‌ قديم. 

8-  مجالس  پنجگانه،‌ اين  کتاب  به  نثر‌‌ است‌و‌در‌  بردارنده‌‌خطابه  ها‌ و  سخنراني  هاي‌سعدي  است.‌ هر  چند  موضوع  آن  ارشاد‌  و  نصيحت‌ است  اما‌ از  لحاظ  جوهر  نويسندگي‌ به  پاي  گلستان  نمي  رسد. 

9-  نصيحة  الملوک، ‌در‌پند  و  اخلاق  و  چندين  رساله‌ ديگر  به  نثر‌‌ در  موضوعات  گوناگون. 

10-  صاحبيه،  که‌ مجموعه  چند  قطعه  فارسي  و  عربي  است  و  بيشتر‌ آنها‌در  ستايش  شمس  الدين‌ صاحب  ديوان‌ جويني‌ وزير  دانشمند  دوست  عصر  اتابکان  است  و‌  به  همين  دليل‌  آن  را  "صاحبيه"  ناميده  است. 

11-  خبيثات،  مجموعه‌اي  است  از  اشعار  هزل‌آميز،‌  که  هر  چند‌ اغلب  آنها  خوشايند  نيست  ولي  چند  غزل  و  رباعي  دارد  که  نمونه‌اي  از  لطيفه‌هاي  آن‌دوران  هستند  و  از  اين  جهت‌ قابل  بررسي‌اند. 

مجموعه  اين  آثار  "کليات  سعدي"  ناميده  مي  شود‌‌ که  تحت‌ همين  عنوان‌ بارها‌و‌بارها‌ چاپ‌ شده  است.

 

سعدي‌ در‌ نگاه‌ سخن‌سرايان

‌ بي‌گمان،  سعدي،‌ يكي‌از‌ نامدارترين  سخن‌سرايان  جهان‌ است  كه‌بسياري  از‌ انديشمندان  را‌ به‌ ستايش‌ واداشته‌ است.‌ شاعري‌ كه‌ انديشه‌هاي‌ نوراني‌ و‌ افسون‌گري‌هاي‌ هنري‌ او‌ در‌ سخن‌ چنان‌ رستاخيزي‌ برپا‌ كرده‌ كه‌ او‌ را‌ در‌ زمان‌ها‌ و‌ مكان‌ها‌ به‌ شايستگي گسترده‌ است.

پس‌ از‌ انتشار‌ آثار‌ سعدي‌ در‌ سده‌ هفتم،‌ تاكنون‌ هيچ‌ زماني‌ را‌ در‌ تاريخ‌ ادبيات‌ ايران‌ نمي‌توان سراغ‌ گرفت‌ كه‌ سعدي‌ حضور‌ قاطع‌ نداشته‌ باشد‌ و‌ آن‌ دوره‌ از‌ آثار‌ سعدي‌ بي‌بهره‌ مانده‌ باشد.

گستردگي‌ و‌ تنوع‌ آثار‌سعدي‌ و‌ چيره‌دستي مسلم‌او‌ در‌ ميدان‌هاي‌ گونه‌گون‌ سخن،‌ نام‌ او‌ را‌ به‌ عنوان‌ سخنوري‌ توانا‌ و‌ انديشه‌ورز‌ در‌ سراسر‌ دنيا‌ گسترانيده،‌ سليقه‌هاي‌ مختلف‌ را‌ به‌ سوي‌ خود‌ دركشيده‌ و‌ بسياري‌ را‌ به‌ پيروي‌ واداشته‌ است.

در‌ ميان‌ شاعران‌ و‌ نويسندگان‌ نامي‌ ايران،‌ او‌ تنها‌ كسي‌ است‌ كه‌ در‌ هر‌ دو‌ عرصه‌ شعر‌ و‌ نثر،‌ با‌ توانمندي‌ شگفت‌آور‌ خويش،‌ آثاري‌ بي‌همانند‌ آفريده‌ است،‌ به‌گونه‌اي‌ كه‌ شعر‌ او‌ به‌ شيوايي‌ نثر‌ و‌ نثر‌ او‌ به‌ زيبايي‌ شعر‌ در‌ بالاترين‌ جايگاه‌ هنري‌ قرار‌ گرفته‌ است.

حضور‌ هميشگي‌ سعدي‌ در‌ ميان‌ مردم‌ و‌ آميزش‌ او‌ با‌ گروه‌هاي‌ مختلف‌ اجتماع،‌ به ‌گونه‌اي‌ روشن،‌ سخن‌ او‌ را‌ عمومي‌ كرده‌ است.‌ از‌ همين‌ رو‌ مي‌توان‌ او‌ را‌سخنگوي‌ صادق‌ مردم‌ دانست.

بداهت‌ اين‌ حضور‌ بي‌وقفه،‌ تنها‌ در‌ محدوده‌ جغرافيايي‌ زبان‌ پارسي‌ نمانده‌ است؛‌ بلكه‌ در‌ هر‌ جاي‌ ديگري‌ كه‌ سخن‌ سعدي‌ امكان‌ حضور‌ يافته،‌ نام‌ صاحب‌ خود‌ را‌ به‌ بلندي‌ بركشيده‌ است.‌ به‌ قول‌ امرسون،‌ شاعر،‌ نويسنده‌ و‌ انديشمند‌ آمريكايي،‌ «سعدي‌ به‌ زبان‌ همه‌ملل و‌ اقوام‌ عالم سخن‌ مي‌گويد‌ و‌ گفته‌هاي‌ او‌ مانند‌ هومر،‌ شكسپير،‌ سروانتس‌ و‌ مونتني،‌ هميشه‌ تازگي‌ دارد. »‌امرسون،‌ كتاب‌ گلستان‌ را‌ يكي‌ از‌ اناجيل‌ و‌ كتب‌ مقدس‌ ديانتي‌ جهان‌ مي‌داند‌ و‌ معتقد‌ است‌ كه‌ دستورهاي‌ اخلاقي‌ آن،‌ قوانين‌ عمومي‌ و‌ بين‌المللي‌ است.

اگر‌ بخواهيم‌ سعدي‌ را‌ با‌ برخي‌ ديگر‌ از‌ قله‌هاي‌ بلند‌ شعر‌ فارسي‌ بسنجيم،‌ همواره‌ سعدي‌ را‌ بيشتر‌ از‌ ديگران‌ در‌ ميان‌ِ‌ مردم خواهيم‌ديد.‌ مثلاً‌ هنگامي‌ كه‌ سعدي‌ و‌ مولوي‌ را‌ از‌ ديدگاه‌ پيوند‌ و‌ ارتباط‌ آنها‌ با‌ مردم‌ جامعه‌ مقايسه  كنيم،‌مي‌بينيم‌ كه‌ مولوي،‌ پروازي‌ خيلي‌ بلند‌ دارد‌ و‌ در‌ ارتفاع‌ بسيار‌ بالايي‌‌ رو‌ به‌ مقصد‌ در‌ پرواز‌ است؛‌ آن‌قدر‌ بالا‌ كه‌ بيشتر‌ اوقات‌ از‌ دسترس‌ مردم‌و‌ حتي‌ از‌ ديدرس‌ آنها‌ هم‌ خارج‌ است،‌ اما‌ سعدي‌ از‌ روي‌ِ‌زمين، مستقيم‌ به‌ سوي‌ هدف‌ حركت‌ مي‌كند.‌ از‌ همين‌ رو‌ در‌ دسترس‌ مردم‌ است‌ و‌ مردم‌ مي‌توانند‌ به‌ سادگي‌ با‌ او‌ همراه‌ شوند.‌ دامن‌ِ‌ او‌ را‌ بگيرند‌ و‌ به‌ مقصد‌ برسند.‌ يا‌ وقتي‌ سعدي‌ را‌ با‌ حافظ‌ مي‌سنجيم،‌ مي‌بينيم‌ كه‌ حافظ‌ هم  به  گستردگي‌ در‌ ميان‌ طبقه‌هاي‌ جامعه‌ نفوذ‌ پيدا‌ كرده‌ و‌ جاري‌ شده،‌ اما‌ حافظ، مثل‌ يك‌ پدر‌ مقدس‌ و‌ قابل‌احترام‌ است‌ كه‌ بايد‌ او‌ را‌ دوست‌ داشت،  به‌ او‌ مهر‌ ورزيد‌ و‌ او‌ را‌ بزرگ‌ داشت.‌ اما‌ اگر‌ حافظ‌ در‌ ذهن‌ِ‌ مردم‌ مثل‌ِ‌ يك‌ پدر‌ِ‌ باشكوه‌ است،‌‌ سعدي‌ مثل‌ يك‌ دوست‌ صميمي  است‌ كه‌ بسياري‌ اوقات  با‌او‌ شوخي  هم‌ مي‌كنند.‌اين‌همه‌ حكايت‌هايي‌ كه‌ به‌ نام‌ سعدي،‌ دختر‌ سعدي،‌ ‌زن‌ِ‌ سعدي‌ و‌ حاضرجوابي‌هاي‌ سعدي‌ ساخته‌ شده،‌ ‌گواه‌ِ‌ همين‌ پيوند‌ِ‌ نزديك‌ است.

سادگي‌ِ‌ بيان‌ از‌ ويژگي‌هاي‌ شعر‌ غنايي‌ است،‌ حتي‌ سخنوران‌ ديرآشنايي‌ چون‌ خاقاني،‌ در‌ غزل،‌ زبان‌ و‌ بياني‌ ساده‌ دارند.‌ اما‌ سادگي‌ شعر‌ سعدي‌ گونه‌اي‌ ديگر‌ است.‌ آن‌گونه‌ كه‌ صفت‌ِ‌ سهل‌ِ‌ ممتنع،‌ ‌نامدارتر‌ از‌ همه‌ به‌ سخن‌ِ‌ سعدي‌ اختصاص‌ يافته‌ است.

يكي‌ از‌ دلايل‌ اين‌ سادگي،‌ همان‌ درنگ‌ بايسته‌ در‌ فرهنگ‌ مردم‌ و‌ همزيستي‌ اجتماعي‌ سعدي‌ است.‌ سعدي،‌ پايه‌هاي‌ اصلي‌سخن‌ خود‌ را‌ از‌ فرهنگ  مردم‌ گرفته‌ است.‌ از‌ همين‌ رو،‌ غزل‌ او،‌ در‌سنجش‌ با‌ غزل‌هاي‌ عارفانه،‌ در‌ غنصر‌تمثيل،‌ تنك ‌مايه‌تر‌ است.‌ شاعران‌ عارف،  به‌ دنبال بيان مفاهيم  مجرد‌ذهني،‌ ناچار‌به تمثيل  دست‌ مي‌آويختند‌و‌سعدي‌ در‌ آفرينش‌ هنري‌ خود‌ از‌ اين‌ ناگزيري‌ رهاست.

آوازه‌سعدي‌ در‌ همان‌ زمانه‌ پرآشوب‌ و‌ خونبار‌مغول،‌ به‌ شايستگي‌ گسترش‌ يافت‌ و‌ بخش‌هايي‌ از‌ آثار‌ او‌ به‌ دست‌ بسياري‌ از‌ اهل‌ ادب‌ و‌ معرفت‌ افتاد.‌ نشانه‌هاي‌ اين‌ آواز‌ گسترده‌ و‌ «ذكر‌ جميل»‌ را‌ هم‌ در‌ سخن‌ خود‌ سعدي‌ به‌ روشني‌ مي‌توانيم  ببينيم‌ و‌ هم در‌ آثار‌ برخي‌ از‌ معاصران‌ او:

«ذكر جميل‌ سعدي‌ كه‌ در‌ افواه‌ عوام‌ افتاده‌ و‌صيت سخنش‌ كه‌ در‌ بسيط‌ زمين منتشر‌ گشته‌ و‌ قصب‌الجيب‌ حديثش‌ كه‌ همچون شكر‌ مي‌خورند‌ و‌ رقعه‌ منشاتش‌ كه‌ چون‌ كاغذ‌ زر‌ مي‌برند‌ ...»

سعدي،‌ در‌ بسياري‌ از‌ سروده‌هاي‌ خود‌ نيز‌ به‌ اين‌ شهرت‌ عالمگير‌ خود‌ اشاره‌ كرده‌ است ،  از‌ آن‌ جمله‌ است:

هفت‌ كشور‌ نمي‌كنند‌ امروز‌

بي‌مقالات‌ سعدي‌ انجمني‌

يا:

سعديا‌ خوشتر‌ از‌ حديث‌ تو‌ نيست‌

تحفه‌ روزگار‌ اهل‌ شناخت

آفرين‌ بر‌ زبان‌ شيرينت‌

كاين‌ همه‌ شور‌ در‌ جهان‌ انداخت

 

منابع  و  مآخذ:

1- کليات سعدي،‌به ‌تصحيح‌ بهاءالدين خرمشاهي،  بر اساس نسخه تصحيح شده‌ محمدعلي  فروغي ،  انتشارات  دوستان

2- حديث خوش سعدي،  دکتر‌ عبدالحسين زرين‌کوب،‌انتشارات علمي

3-‌ با‌‌كاروان‌ حلّْه،‌ دكتر‌ عبدالحسين‌ زرين‌كوب،‌ انتشارات علمي

 

شنبه 31 فروردين 1387 - 18:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری