پنجشنبه 27 تير 1398 - 11:47
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

اعظم تركي

 

اعتكاف و آثار فردي و اجتماعي آن

 

پيشگفتار

انسان موجودي است سالك و پويا به سوي معبود حقيقي خويش و از هرراهي كه برود و هر مسيري را كه در زندگي خود انتخاب كند، سرانجام به لقاي معبود خويش مي‌رسد:

«يا ايها الانسان انك كادح الي ربك كدحاً فملاقيه. اي انسان البته با هر رنج و مشقت (در راه اطاعت و عبادت حق بكوش كه) عاقبت به حضور پروردگار خود مي‌روي.»(1)

با توجه به معناي اين آيه شريفه اگر انسان راه ايمان، خودسازي و تزكيه را بپويد، جمال و مهر خداوند را قطعاً ملاقات مي‌كند، ولي اگر راه كفر و طغيان را در پيش گيرد، قطعاً جلال و غضب او را.

بنابراين اگر مقدمه و غايت سلوكش لقاي محبت خداوند باشد بايد راه تهذيب نفس و عبادت حقيقي را در پيش گيرد و از هواي نفس بگريزد و در طريقت انس با معبود گاهي به گوشه‌اي خلوت پناه ببرد و دور از تمام زشتيها و زيبايي‌ها و غل و زنجيرهاي كه برپاي او بسته شده، اندكي به حال خود آمده و تعقل پيشه كند و با سوز دل و اشك چشم، كدورت و زنگار را از چهره جان خود بزدايد و پاكي ولطافت را به درون خود آورده و در نهايت در زاد و توشه آخرت خود كوشا باشد.

اديان الهي با توجه به همين نياز روحي بشر، و با توجه به اينكه در جمع و جماعت حاضر شدن را مكرر آموزش  مي‌دهند، ولي سختي با خود انديشيدن و تنهايي را نيز و همينطور انس با لقاءالله را نيز دستور داده‌اند، كه البته اين حركت در زمان پيامبران نيز انجام مي‌شده است، يكي از اين فرصت‌هايي كه به بشر داده‌اند «اعتكاف» مي‌باشد.

ريشه لغوي اعتكاف

اعتكاف در لغت، به معني اقامت كردن و ماندن در مكاني و ملازم بودن با چيزي است ولي در شرع اسلام، اقامت در مكاني مقدس به منظور تقرب جستن به پروردگار متعال است.

در اعتكاف مي‌توان خانه دل را از هر زنگار و غباري پاك نمود و نور حجت خداوند و ائمه معصومين را در آن جلوه‌گر ساخت. مي‌توان خود را وقف عبادت مخلوق نمود و لذت ميهماني را بر سفره احسان و لطف الهي چشيد. (2)

همانطور كه ذكر شد اين سنت ديرينه و بسيار باارزش در زمان‌هاي گذشته نيز رايج بوده است. خداوند متعال، پيامبر خويش را به داشتن خلق و خويي بزرگ ستوده است. «و انك لعلي خلق عظيم»(3) و در حقيقت تو (محمد) به نيكو خلقي عظيم آراسته‌اي. در حديثي از امام جعفر صادق عليه‌السلام آمده است: «كان رسول الله اذا كل كان العشر الاواخر اعتكاف في المسجد و ضربت له قبه من شعر و شمر الميزر و طوي فراشه.» (4) رسول خدا در دهه آخر ماه مبارك رمضان در مسجد معتكف مي‌شدند و براي آن حضرت خيمه‌اي كه از مو بافته شده بود، در مسجد برپا مي‌شد. پيامبر گرامي اسلام براي اعتكاف آماده مي‌شدند و بستر خويش را جمع مي‌كردند.»

اگر بخواهيم واقع بينانه نيز به اين مساله نگاه كنيم، زماني را كه حضرت خاتم الانبياء در كوه حرا مشغول عبادت با خدا بودند، همان تزكيه نفس و سيرو سلوك با خداوند نيز يك نوع اعتكاف مي‌باشد و تنها فرقي كه داشت، اين بود كه مكان متفاوت بود، زيرا اين مهم است كه براي عبادت خالق يكتا در مكان مقدس به راز و نيايش بايد مشغول شد.

حضرت محمد صلي‌الله عليه و آله وسلم افزون بر تلاش و كوشش عملي نسبت به اعتكاف، با بيان فضايل بزرگ آن، مومنان را به انجام اين امر مهم نيز تشويق مي‌نمودند. در حديثي از آن بزرگوار آمده است: «اعتكاف عشر في شهر رمضان يعدل حجتين و عمرتين. يك دهه اعتكاف در ماه رمضان همچون دو حج عمره مفرده است.»(5)

بازگشت به معنويت

از آنجا كه اشتغال انسان به كار و زندگي و مسئوليتهاي اجتماعي، گاه موجب غفلت مي‌شود، و توجه به كار، گاه از توجه به هدف باز مي‌دارد، و انسان به نسيان و  فراموشي مي‌افتد، رسالت بزرگ كه عبادت خالق است نيز فراموش مي‌شود و خودسازي و تزكيه بر اين امر نيز واجب مي شود، در نتيجه بازگشت به معنويت شرط اساسي اين رسالت است.

اين مراسم پرشكوه عبادي و معنوي تنها براي دعا و نيايش نيست، بلكه فرصتي است كه ضمن آن همه به نقطه و احساس مشتركي دست پيدا كنند، كه شايد با هزينه‌هاي بسيار نتوانند به آن دست يابند، احساس مشتركي كه به نوعي لازمه زندگي سعادتمندانه و خداپسندانه است و جان كلام اينكه هر نفسي بوي معنويت و اتحاد را مي‌دهد.

از اول تا پايان اعتكاف، بايد با نيت و قصد قربت باشد، بنابراين اگر به همين قصد اعتكاف را شروع كند، اين عمل خداپسندانه صحيح است.

در اعتكاف كساني كه كار دارند، و غرق دنياي اقتصاد و سياست و هنر و مطبوعات و غيره هستند بايد از توليد و توزيع و طرح و ... فاصله گرفته و به هماهنگي كار و تلاش و فعاليتها، با رضاي قرب خدا، وظيفه مكتبي بيانديشند. تنظيم فكر و انديشه و عمل، با معيارهاي الهي را تمرين كنند. اعتكاف دوره كوتاه مدت خودسازي و تزكيه نفس است كه حداقل سه روز طول كشيده و انسان را از حاكميت غريزه‌ها، عادت‌ها و اشتغالات و روزمرگي زندگي انسان عصر جديد آزاد مي‌سازد.

در قرآن و احاديث معتبر از اعتكاف ياد شده و مورد تاكيد واقع گرديده است. در پايه گذاري اولين خانه توحيد (كعبه) بدست تواناي دو پيامبر الهي، حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل عليه‌السلام سخن از عهد و پيماني به ميان مي‌آيد كه از جانب خداوند جهت تطهير «بيت الله» براي طواف كنندگان، معتكفين و نمازگزاران از آنها گرفته شده است.

همانطور كه در سطوح بالا اشاره شد، اين سنت پسنديده در زمانهاي دور ودر اديان توحيدي مرسوم بوده است. بطوريكه حضرت موسي كليم الله با آنكه مسوليت سنگين هدايت و رهبري امت خود را بر دوش داشت، بنا به دستور پروردگارش مدت يك ماه به خلوتگاه كوه طور شتافت تا به راز و نيايش خالقش بپردازد و مسئوليت را به برادرش هارون سپرد. ولي براي آزمايش خلق پروردگار ده روز ديگر او را در ماموريت خود راسخ گردانيد. او نيز در پاسخ به پرسش پروردگار فرمود: «.... و عجلت اليك رب لترضي» (6) و من خود را براي خشنودي تو تعجيل كرده و بر آنها تقدم جستم و بسوي تو آمدم. و ماموريت چهل روزه حضرت موسي نيز بدنبال خود ماجراهايي در پي داشت كه امت موسي در اين چند روزه اضافي گوساله پرست شدند ... كه ذكر تمام آن اتفاقات در اين نوشتار نمي‌گنجد.

دين مقدس اسلام، با پيش‌بيني عبادتي بنام اعتكاف كه در واقع نوعي خلوت و خودسازي است، براي ساختن انسانها و جلوگيري از غفلت او، چاره انديشي نموده است. اين ها همه نشان مي‌دهد با آن كه روح تعاليم اديان، دعوت به جمع و اجتماع و كار گروهي و ... است، انسان به برنامه‌هايي كه او را به درون خود نيز پيوند دهد نيز محتاج است. لذا اعتكاف زمينه مناسبي است تا انسان به جستجوي درباره انگيزه ها و روحيات و خلق و خوي خويش بپردازد و براي رفع نقصان و تكامل آن بكوشد.

آثار اعتكاف

همانطور كه هر عملي خالص و پاكي براي انسان، بهره و ثمراتي در بردارد اين عبادت خداپسندانه نيز داراي آثاري است كه مي‌توان آن را در سه بعد مورد مطالعه قرار دارد.

الف_ آثار اخروي

آمرزش گناهان: اگر انسان در طول ايام اعتكاف موفق به توجه و انابه شود و رضايت پروردگار خود را جلب نمايد، به راحتي غفران الهي را براي خود كسب مي‌نمايد و خود را در صف نيكوكاران جاي مي‌دهد. «و من اعتكاف ايمانا و احستساباً باغفرله ما تقدم من ذنبه» اعتكاف از روي ايمان و باور درست، باعث مغفرت و نجات او مي‌شود.

نزديكي به پروردگار: از آثار مهم اعتكاف، نيل به قرب الهي است، يعني همان رستگاري كه انسان بوسيله عبادت آن را مي‌جويد.

 جلب محبت پروردگار: يكي از آثار برجسته و فراموش نشدني اعتكاف، حب و دوستي به خداوند تبارك و تعالي است و به فرموده قرآن كريم آنهايي كه ايمان آوردند شديداً دوستدار خدا هستند.

تحصيل بهشت الهي: از جمله آثار عبادت، رسيدن به بهشت و بهره‌مندي از نعمتهاي آن است، قرآن كريم در سوره مومنون اوصاف مومنين و وصف حال آنها را چه زيبا توصيف نموده است:

« ... والذين هم علي صلواتهم يحافضون. اولئك هم الوارثون (7) و آنان كه بر نمازهايشان (و همه اوقات و شرايط ظاهر و باطن نماز) محافظت دارند.»

ب- آثار دنيوي اعتكاف (فردي):

تقويت اراده: از آثار حتمي اعتكاف در زندگي فردي انسان، تقويت اراده آدمي است. برخورداري انسان از اراده قوي نه تنها در مسائل اخلاقي و ديني بسيار ضروري است، بلكه نقش آن در امور روزمره بر كسي پوشيده نيست. به قولي «مرد بايد كه در كشاكش دهر سنگ زيرين آسيا باشد.»

انس با معنويات: در پرتو اعمال پاك و خداپسندانه‌اي همچون اعتكاف ، كم‌كم ارتباط رواني خاصي بين انسان و مسجد، قرآن نماز، نمازشب و ادعيه بوجود مي‌آيد. به نحوي كه انسان مشتاق ارتباط با اين مهمات شده، دوري از آنها برايش ناگوار مي‌گردد.

دوري از غفلت و فراموشي: اعتكاف عبادتي چون نماز و به قول قرآن ذكرالله را دربردارد. ذكر همان دوري از نسيان مي‌باشد. غفلتي كه اگر به ذكر مبدل نگردد موجبات نابودي انسان را فراهم مي‌آورد.

تواضع و فروتني: اگر انسانها بتوانند در طول مدت اعتكاف (3 و بيشتر) خود را به اقيانوس بيكران وصل كنند و لقاي حق را بپويند، و خود را كوچك و حقير در مقابل قدرت لايزال ببيند، غرور آنها شكسته و ديگر در مقابل مخلوق گردنكشي نكرده و فروتني را پيشه خود مي‌كنند.

ج- آثار دنيوي اعتكاف (اجتماعي)

كاهش بزهكاري: به اعتقاد جرم شناسان و روان شناسان اجتماعي، بسط و گسترش مسائل معنوي و ايامي كه مختص به عبادت خدا و پيروي از ائمه معصومان عليه‌السلام مي‌باشد، باعث كم شدن جرم و فساد در جوامع مي‌گردد. ايام پرفيض ماه رمضان، ايام محرم و ... همه از اين نوع مي‌باشند و اعتكاف در اين ميان مي تواند نقشي مهمي را در كاهش جرايم ايفا كند.

آشنايي و برقراي ارتباط دوستانه: حضور مومنين و بخصوص جوانان شهر در مساجد، فرصتي است كه مومنان يكديگر را بشناسند و ارتباط دوستانه پيدا نموده و از آثار اخوت اسلامي برخوردار شوند واين اثر را به راحتي مي‌توان از لابه لاي خاطرات منتشر شده اعتكاف كنندگان بدست آورد.

بهره سخن:

در دنياي پرهياهو مادي كه جاذبه‌ها به سوي ماديت كشانده شده، بر قلب و روح انسان، زنگار مي‌نشيند، زنگاري از غفلت و نسيان و دوري از خدا كه اگر با دعا و نيايش قرين نگردد، ممكن است روحانيت و معنويت را از وجود انسان عصر حاضر برچيند، در ميان عبادات «اعتكاف ويژگي خاصي» دارد و از جماعتي با مراسم حج و احرام برابري مي‌كند و در محيط يك مسجد جامع سه روز ماندن، روزه گرفتن و به عبادت پرداختن و خودسازي كردن و كوشيدن براي لقاي حق، تحول عظيمي در روح انسان پديد مي آورد كه صفا و نورانيت آن بي‌نظير است.

اعتكاف روح را پاك مي‌كند، قلب را جلا مي‌دهد، اعتكاف محو خودخواهي در امواج بلند خداگرايي و خدمت به امت اسلامي است. اعتكاف فرار از لذت گرايي و هرگونه التذاذ جنسي و مهار حس خودخواهي و برتري جويي و بازگشت از قبله دنياگرايان به سمت وسوي قلب و قبله هستي است. خودسازي، تهذيب نفس، توجه و انابه، نماز و ذكر و تلاوت قرآن و ... همه و همه بسوي بارگاه حق شتافتن است و نهي از خودخواهي و ماديت گرايي.

پاورقي:

1-      الانشقاق (84) آيه 6

2-      شيخ عطار نيشابوري، تذكره الاولياء، ص 785

3-      القلم (68)‌آيه 4

4-      حر عاملي، رسايل الشيعه، ج 7، ص 397

5-      شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، كتاب الاعتكاف، ص 188

6-      طه، 84

7-      المومنون، آيات 9 و 10

 

سه‌شنبه 2 مرداد 1386 - 15:55


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری