جمعه 15 آذر 1398 - 16:0
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

حميد اكرمي

 

سينمايي به نام سينماي مجيدي

 

سال‌ها در گذر بود و نوجوانان اهل ذوق و علاقه‌مندان به هنر در تلاش بودند تا باب تازه‌اي را بگشايند و راهي متفاوت در پيش گيرند. تازه انقلاب شده بود و روحيه انقلابي نوجوانان و جوانان پر تلاش بود كه عطش‌وار به دنبال تحول مي‌گشتند و بر همين باور عاشقانه پاي در سراي هنري نهادند كه از پيش هم به آن دلبستگي داشتند. حوزه انديشه و هنر ردپايي از گرايش اوليه و ورود و حضور اين واله‌هاي دل‌سپرده دارد و از آن پس با تاسيس سازمان تبليغات اسلامي، حوزه هنري اين سازمان متولي امور هنر اسلامي جامعه‌اي گرديد كه هنر در آن متوقف شده بود. خاصه در بخش سينما و تئاتر كه ركود كاملاً خودنمايي مي‌كرد و سرانجام با ساخت اولين كارها توسط محسن مخملباف نخبه اين گروه مستعد با عنوان‌هاي توبه نصوح، استعاذه و 000 بارقه‌هايي از عشق به سينماي ديني و يا به عبارتي معناگرا در حوزه هنري متجلي گرديد.

ياران اوليه اين قافله مجيد مجيدي، محمد كاسبي، سعيد كشن‌فلاح، جعفر دهقان، تاجبخش فنائيان و000 به اشتياق تكامل هنر ديني، پرانرژي به پيش مي‌تاختند و مجيد مجيدي تنگاتنگ در كنار مخملباف با او همراه بود تا اينكه فيلم بايكوت و شخصيت پردرخشش مجيدي در نقش اصلي فيلم000 و از آن پس تمركز به نوشتن و ساختن و در نهايت هم «بدوك» كه كاري سخت و پرماجرا بود و اگرچه در آن مقطع زماني مجيدي در رابطه با كار با حوزه درگيري‌هايي داشت اما سرانجام با همت و قوت كار را به پايان رساند كه بسيار هم مورد توجه بود. يادم نمي‌رود آن روز وقتي با اشتياق از يك سوژه بسيار جالب و دردانگيز به نام بدوك سخن مي‌گفت و بحث لايه‌هاي پنهانش. اكنون قابليت‌هاي مجيدي در ميان اهالي هنر به او وجهه‌اي جهاني داده است. اكنون جايگاهي كه او بر آن تكيه دارد، پشت به دامنه‌اي نهاده كه نگاهش پدر، تبلورش باران و وسعتش رنگ خدا خواهد بود و اگر باز وسواس ژرف‌تر پيشه كند، ريشه‌ها در انديشه‌هاي زيرين باز خواهد ماند.

صحنه‌هاي بديعي چون بوسه ماهي بر پاي آبله كودكي فداكار در درون حوض ‌آب، انتظار براي لرزش پنجه‌هاي كودكي نابينا در آغوش پدر براي اطمينان از حيات دوباره او، به جاي ماندن لنگه كفش دختري افغان در ميان بارش باران و در حضور معشوق بي‌تابش و... ده‌ها صحنه اثرگذار ديگر، هديه مجيد مجيدي به سينماي ايران است.

صحنه‌هايي ماندگار كه از ذهني لطيف و متفاوت سرچشمه مي‌گيرد. تا نزديك به ‌پايان دهه شصت كه سينماي ايران بي‌ستاره بود مجيدي نماينده خاصي در بازيگري سينماي ايران محسوب مي‌شد، بازيگري كه براي حضورش حريم و جايگاه ويژه‌اي تعريف شده بود، بازيگر نماينده سينماي اسلامي و انقلابي. اين تصور كه هنرمندان فراواني كه با جنبش انقلابي آغازين حوزه هنري پايگاه يافته بودند در پايان دهه شصت هيچكدام آدم‌هاي پيش از آن نيستند، در آن برهه درباره مجيدي صدق نمي‌كرد. حتي مجيدي با يكي از كارگردانان اصلي اين جنبش كه خود در آغاز ايفاگر نقشهاي اصلي آثارش بود بابت انديشه‌هاي تازه‌اش به چالش افتاد. آدمهاي اين جنبش برخي مثل محسن مخملباف سرنوشت پرفراز و فرودي يافتند. برخي در جرگه هنرمندان ميانمايه قرارگرفتند و از عرصه به آرامي حذف شدند و كساني مثل محمدرضا هنرمند و رسول ملاقلي‌پور همچنان براي ارتقاء جايگاهشان تلاش مي‌كنند. اما اين تصور كه در آن ميان مجيد مجيدي ناگهان يك پديده شود، آنهم در عرصه‌اي متفاوت از فعاليت اصلي خود براي هيچكس قابل انتظار نبود. قابل باور نبود كه اولين نامزدي اسكار سينماي ايران را مجيدي رقم بزند. حتي قابل تصور نبود كه فيلمهاي كوتاه مجيدي و در پي آن «بدوك» و «پدر» منجر به فيلمي همچون «بچه‌هاي آسمان»،  «رنگ خدا» و «باران» شود.

سينماي مجيدي تعريف ديگري را در ارائه تصوير از معنا و معنويت رقم زد. تصويري كه بنظر مي‌رسيد لااقل سالها يا در اختيار آثار ساده و متعارفي همچون توبه نصوح و استعاذه مخملباف باقي خواهد ماند و يا در نهايت به دنياي فلسفي و پيچيده فيلمهايي همچون «نار و ني» سعيد ابراهيمي‌فر و «هبوط» محمدرضا معتمدي گام خواهد نهاد.

جهاني كه مجيدي بر روي سينماي معناگراي ايران گشود ويژگي منحصر به فرد خود را داشت. بينش او از ساده‌انگاري ارائه كلي مفاهيم در قالب پند و اندرز و طرح صريح نتايج اعمال انساني در اين جهان و آن جهان بدور بود، با ارائه مفاهيم عميق فلسفي و عرفاني در قالب گذر انسان از مراحل سلوك عارفانه و استدلال عاقلانه نيز ميانه‌اي نداشت.

مجيدي به عرضه معنا و احساس معنوي در زندگي روزمره آدمها پرداخت بي‌آنكه تلاش او در جهت پرداخت و عرضه انديشه‌اش، سرنوشت‌هاي عجيب و غريب ديالوگهاي اخلاقگرا، نصيحت‌گونه و فقيهانه پديد آورد.

گرچه در فيلمهاي مجيدي همچون «خدا مي‌آيد» مي‌شد ردي از آثار ارزشمند او «رنگ خدا» و «بچه‌هاي آسمان» را يافت اما «بدوك» و پس از آن «پدر» به لحاظ ساختار و محتوا مسير ديگري را نشان مي‌دادند. دغدغه‌هاي اجتماعي پررنگ در بدوك و پدر اين ذهنيت را براي مخاطب آثار او فراهم مي‌آورد كه مجيدي گام در ژانر سينماي اجتماعي گذاشته است و در اين مسير سعي دارد از سوژه‌هايي جسورانه و نامتعارف بهره بگيرد. «پدر« به نسبت «بدوك» پيشرفتي براي مجيدي محسوب نمي‌شد، اما فيلم «بچه‌هاي آسمان» اثري بود كه به ناگاه اولين جلوه‌هاي سينماي ويژه او را بروز داد. اين فيلم مانند تمامي آثار پيشين او به زندگي كودكان و نوجوانان مي‌پرداخت و حتي مي‌شد جلوه‌هاي روشني از آثار پيشين او مانند فقر و معضلات اجتماعي را در آن يافت اما اين بار همه چيز براي يك پايان متفاوت طراحي شده بود يك پايان متافيزيك كه در كمال واقعگرايي ارتباط ملموس و زيبايي را بين انسان و فراطبيعت نمايان مي‌ساخت. اين پايان آغازي بود براي آثار ماندگار او «رنگ خدا« و «باران». «رنگ خدا» كمال دريافت مجيدي از پيوستگي ساختار و محتوا در سينماي اوست. در نقطه مقابل بينايي پسربچه فيلم رنگ خدا جان و طبيعت جهاني بسيار پرمعنا، زيبا و هوس‌انگيز جلوه مي‌كند. و مجيدي به زيبايي راهكار دريافت اين نابينا از آن را در پروسه‌اي هنرمندانه به نمايش مي‌گذارد به شكلي كه مخاطب در صحنه‌هاي پاياني فيلم احساس مي‌كند كه در دريافت جلوه‌هاي اين زيبايي و كمال طبيعت از پسربچه نابيناي فيلم جا مانده است. استفاده هنرمندانه از صدا و رنگ و كشف و ارائه امكانات و ظرافت‌هاي بازي هنرمندانه پسربچه نابيناي در كنار فيلمنامه موثر و هارموني مناسب تصاوير و توانسته است ماندگارترين اثر مجيدي را رقم بزند.

«رنگ خدا» نتيجه ثمربخش تلاشي است كه بسياري از كارگردانان ايراني دردهه شصت براي درك سينماي تاركوفسكي و پاراجانف و ارائه سينمايي به آن ميزان معنوي و معناگرا به كار برده بودند و عملاً بي‌نتيجه مانده بود با اين تفاوت كه «رنگ خدا» عناصر و ساختار ويژه و ايراني خود را نيز به جهان عرضه نمود.

دغدغه‌هاي اجتماعي مجيدي و دريافت‌هاي تازه او از سينما بار ديگر او را به طرح سوژه‌اي اجتماعي سوق داد. اگر فقر و اختلاف طبقاتي در رنگ خدا كاملاً در پس زمينه فيلم محو شده بود و اثرمنديش در تركيب با ديگر عناصر جلوه‌گر مي شد اما بار ديگر در «باران» اين بعد از تمركز مجيدي خود را نمايان ساخت، باران تلاش داشت تا با اشاره به فطرت عاطفي و عاشقانه انسان بستري فراهم آورد تا دشواري برخورد با خشونت بي‌كسي و فقر را با ملايمت و تجلي عشق تحمل پذير نمايد.

جالب است كه در پايان بنظر مي‌رسد كه اين معجزه به وقوع پيوسته است. دختر افغاني با آنهمه تحقير و تلاش طاقت‌فرسا و زندگي فلاكت‌بارش در هنگام رفتن مظلومانه و تاثرانگيزش، به يك معشوقه تبديل مي‌شود و چيزي جز اين جلوه زيبا از او باقي نمي‌ماند. به گونه‌اي كه لنگه كفش او شكل تقدس بخود مي‌گيرد، بي‌آنكه هدف اين تقدس‌زايي چيزي جز افزايش ارزش و اعتبار معنوي انسان باشد.

باران نمايانگر دريافت‌هاي والاي انساني و اخلاقي مجيدي است كسي حضورش با سينماي آرمانگرا رقم خورده است. سينمايي شايد در آغاز دهه شصت آرمانهايش ورود بسياري از ظرايف و لطايف انساني را در حيطه خود نمي‌پذيرفت اما آرام آرام گسترش يافت و محل تجلي اعتبارات فربه انساني شود.

اما آخرين گام مجيدي در سينماي ايران از نظر نگارنده نااميد كننده بود. دليل آن هم فاصله گرفتن از ظرايفي است كه مجيدي طي آثار قبلي خود به نمايش گذاشت، سوژه «بيد مجنون» سوژه درشت و زمختي است. مثل يك حادثه روزنامه‌اي يا يك واقعه كلان كه براي يك مخاطب تعريف مي‌شود، مردي كه بينائيش را باز مي‌يابد و اسير شهوات و غرايز سرخورده و پنهان خود مي‌شود. اين خط داستاني براي اينكه بتواند در جايگاه ديگر آثار مجيدي آثار متاخر او قرار مي‌گيرد بايد بشدت نرم مي‌شد به گونه‌اي كه سوژه درشت آن به راحتي براي تماشاگر آن در يك خط قابل تعريف نباشد. آنچه مجيدي از هوسناكي و غرايز يك نابينايي بينا شده به نمايش مي‌گذارد فاقد ظرافت‌هاي لازم است به گونه‌اي كه موضوع و ساختار و حتي پاساژهاي آن براي تماشاگر قابل كشف بنظر مي‌رسد.

بدين معنا كه تماشاگر معمولي و غيرهنرمند نيز تا حدود زيادي اين فرايند را هم در شكل كلي آن و هم جزئيات پيش بيني مي‌كند.

بيدمجنون از سوي ديگر بازگشت به شيوه متعارف سينماي عرفاني ايران است. عناصر و پيامها شكلي كلان و نصيحت‌گونه به خود مي‌گيرد و آدم فيلم به نتيجه اعمال خود مي‌رسند.

فاصله گرفتن مجيدي از دنياي كودكان و نوجوانان و ورود او به زندگي پيچيده آدمهاي بزرگ تا حدود زيادي طراوت و سرزندگي آثار گذشته را در آخرين اثر او كمرنگ كرده است.

اما سينمايي به نام سينماي مجيدي شكل گرفته كه حتي خود او نيز قادر نخواهد بود بن‌مايه‌هاي آن را تخريب نمايد. از مجيدي مي‌توان باز هم انتظار آثار و انديشه‌ها فاخرتري را داشت.

 

يكشنبه 27 خرداد 1386 - 10:17


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری