يكشنبه 4 تير 1396 - 3:7
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

محمد عصاريان

 

هدايت الله بهبودي: از ما توقع نگارش شعر و داستان دارند

 

پل حافظ، خيابان رشت، طبقه پنجم. اينجا واحد ادبيات انقلاب اسلامي حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي است. دفتري در طبقه پنجم يك ساختمان قديمي كه چند پله با پشتبام فاصله ندارد. درب شيشه‌اي را كه باز مي‌كني سكوت مطلق ذهنت را مشغول مي‌كند. هديت‌الله بهبودي رئيس دفتر ادبيات انقلاب اسلامي با اينكه قبل‌تر پيرامون اين گفت‌وگو با او هماهنگ كرده بوديم اما از حضور ما جا مي‌خورد. اگر دقايقي ديرتر وارد مي‌شديم شايد فرصت مي‌كرد سيب قرمز رنگ شفاف را زخمي كند. تسبيح را در دستانش جا به جا مي‌كند و بشقاب ميوه را جلوي ما مي‌گذارد. به آرامي قلم و كاغذ را از كيفم بيرون مي‌آورم و نگاهي به سوالاتم مي‌اندازم. شايد تعريفي كه از اين دفتر در ذهن ما وجود دارد نگارش مقالات ادبي با زمينه انقلاب اسلامي باشد اما با خواندن اين گفتگو احتمالاً نگاهمان به دفتر ادبيات انقلاب اسلامي تغيير خواهد كرد.

ذات انقلاب به دنبال چيست؟

تحول و دگرگوني. البته از نگاه جامعه‌شناسي داراي تعريف خاصي است كه منجر به تغييرات اساسي در همه اركان يك جامعه مي‌شود. از چنين تحولي به نام انقلاب ياد مي‌كنند. بنابراين چنين حركتي با تحولات معمولي تفاوت مي‌كند. به صورت كلي از چند واقعه بزرگ در جهان به نام انقلاب ياد مي‌كنند يكي حادثه‌اي كه در 1789 در فرانسه حادث شد. ديگري 1917 در روسيه و انقلاب بزرگ و تاثيرگذار 1979 يا 1357 اسلامي ايران. در همه اين تحولات ساختارهاي سنتي جامعه در هم شكسته شد و نهادهاي اجتماعي چنان زير و رو شدند كه تعريف جديدي از اهرم‌هاي قدرتي و حكومتي به دست آمد.

مبناي تعاريف جديد چه بود؟

بر اساس خواست‌هاي مردم كه در طول انقلاب با رهنمودهاي هدايت كننده آن انقلاب به ثمر مي‌رسد.

انقلاب اسلامي تا چه ميزان به انقلاب مشروطه نزديك بود؟

نمي‌توان گفت انقلابي كه در دوره مشروطه اتفاق افتاد به صورتي تكامل يافته‌تر در انقلاب 57 روي داد. البته از لحاظ ماهيت با يكديگر تفاوتي نداشتند. در بخش استبدادستيزي و دوري از نظام‌هاي ديكتاتوري بر يكديگر منطبق هستند اما موضوعيت آنها باهم تفاوت داشت. موضوع انقلاب مشروطه محدوديت پادشاه بود ولي در انقلاب 57 مردم خواستار فروپاشي نظام كهنه شاهنشاهي و برپايي نظام جديد جمهوري اسلامي ايران بودند.

آيا انقلاب مشروطه بر ادبيات مشروطه تاثيرگذار بود؟

ما در انقلاب‌ها يك قاعده كلي داريم كه هر تحول اجتماعي تاثيراتي را در ابعاد اجتماع مي‌گذارد. به خصوص در بعد انديشمندان و متفكران و كساني كه از آنان با نام جامعه فرهنگي ياد مي‌كنند مطمئناً انقلاب مشروطه بر ادبيات آن دوره تاثير گذاشته است و همين طور انقلاب اسلامي نيز بر ادبيات خاص خودش موثر بوده است. اما هركدام جنس مربوط به خودشان را دارند آنچه مشهود و مشخص است اينكه ادبيات مشروطه به نوعي به زبان مردم كوچه و بازار بسيار نزديك شد. به گونه اي هم ذات پنداري بيشتري با مردم داشت. شعر از قالب متكلف خود خارج شد و به ميان مردم رسوخ كرد. آثار شرف الدين گيلاني، عارف، ايرج و بهار يا مرحوم اعتصامي از اين دست نمونه‌ها بشمار مي‌روند. اين تغيير و تحول در ادبيات آن دوره حاصل انقلاب مشروطه است. در عرصه داستان‌نويسي هم دچار تحول شديم. موضوعات جديدي وارد زبان داستان‌نويسي شد. زبان ساده‌تر شد. انقلاب مشروطه روندي را كه ادبيات پيش از دوره مشروطه نسبت با ادبيات اروپايي طي كرده بود توسعه داد.

به اعتقاد شما چه ميزان ادبيات انقلاب اسلامي به زبان مردم كوچه و بازار نزديك شد؟

از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامي يك دوره زماني و تحول جديدي آغاز شد كه در اين زمان ديگر معادلات ادبي انقلاب مشروطه برقرار نمي‌شود. در اين دوره زبان و ساختار ادبيات به نحوي شد كه مردم تب خاصي نسبت به پذيرش آن داشتند به صورت كلي آنچه بعد از انقلاب 57 خلق شد تفاوت بسيار زيادي با ادبيات سياسي دهه 40 داشت. به نوعي درصد نزديكي اين نوع ادبيات به مردم به اوج خود رسيد. چرا كه آنچه خلق مي‌شد توسط گروه خاصي نبود بلكه خالق آن توده مردم بودند. آثار خلق شده يا توسط دوستداران و همبستگان انقلاب بود يا در قالب خاطره‌نويسي كه بازهم مردم در اين كار دست داشتند. حتي مي‌توان اين طور تصور كرد كه در مرحله‌اي زبان ادبيات انقلاب با زبان مردم كوچه و بازار كاملاً منطبق شد. به عنوان مثال آنچه بعد از دوره جنگ آفريده شد فارغ از ارزيابي ارزشي، صددرصد با زبان مردم منطبق بود.

از چه زماني ادبيات انقلاب اسلامي رسماً خودش را در ادبيات فارسي گنجاند؟

زمان آن را نمي‌دانم آنچه كه در كتاب‌هاي درسي و دانشگاه تدريس مي‌شود قسمتي از ادبيات انقلاب اسلامي است. موضوعي، كه هرگز نمي‌توان از نظر دور داشت. در حال حاضر توليدات ما خودش را به بررسي‌هاي تاريخي تحميل كرده است و تنها بخش‌هاي خاصي را مورد بررسي قرار داده است. بخصوص در شعر اين موضوع بيشتر به چشم مي‌خورد.

با اين تفاسير چه ميزان توانسته‌ايم ادبيات انقلاب را به نسل پنجم معرفي كنيم؟

اين را ديگر بايد از خود مسئولان مرتبط با كتب درسي و ارزش‌هاي انقلاب پرسيد.

هدفم از پرسش سوال اين بود كه آيا قسمتي از ادبيات انقلاب اسلامي وجود دارد كه قابل تعريف باشد و در اين مورد قصوري شده باشد؟

خوب تحت لواي ادبيات پايداري و مقاومت تعاريفي از ادبيات انقلاب شده است.

يعني ادبيات انقلاب اسلامي ما با ادبيات مقاومت تفاوتي ندارد؟

ادبيات جنگ و انقلاب دو قله ادبيات انقلاب هستند كه تقريباً منطبق با يكديگر هستند.

آيا اين دو قله با يكديگر تفاوتي ندارند؟

با همديگر منطبق‌اند. در مفهوم و ساختار شبيه به يكديگرند.

وزنه كداميك بيشتر است. ادبيات جنگ يا ادبيات انقلاب؟

زماني كه انقلاب پيروز شد به اصطلاح نويسنده‌ها نتوانستند تمركز كافي روي جريان انقلاب كنند. چون بلافاصله جنگ شروع شد و تمام ذهن و استعدادها را به سمت جنگ كشاند. تمام سرمايه‌هاي ذهني و ذوقي كه بايد صرف ادبيات انقلاب مي‌شد به ادبيات جنگ و مسائل پيرامون جنگ روي آورد. بنابراين آثاري كه به عنوان ادبيات انقلاب اسلامي وجود دارد از سطح كمي نازلي برخوردار است و از طرف ديگر كفه آثار جنگي ما سنگين‌تر است. به طوري كلي چون ماهيت هر دو ظلم‌ستيزي و مقاومت مقابل ظالم است بنابراين بايد عرض كنم كه اين ظلم ستيزي و مقاومت در برابر ظلم، دو مقوله از نظر ماهي هستند كاملاً بر هم منطبق‌اند اما از لحاظ موضوع طبيعتاً با يكديگر تفاوت دارند. پايه‌هاي سنگين ادبيات جنگ نگذاشت ما در حوزه ادبيات انقلاب اسلامي به دستاوردهاي لازم برسيم.

اين موضوع كه گفتيد چه ميزان آسيب‌شناسي شده است؟

ما نمي‌توانيم سير كار را آسيب‌شناسي كنيم نمي‌توان گفت چرا به ادبيات انقلاب كمتر از ادبيات جنگ پرداختند و يا در جنگ چه اتفاقات خاصي رخ داده است.

پس تكليف ظلمي كه در حق ادبيات انقلاب شده چه مي‌شود؟

شايد تعبير من كمي افراطي باشد. بايد بگويم بي‌توجهي اين موضوع را بايد نهادهاي فرهنگي ديگر كه ادعاي پرداختن به انقلاب و ارزش‌هاي آن را دارند پاسخ بدهند.

چرا در حال حاضر پيچش ذهني مردم نسبت به انقلاب اسلامي بيشتر از 8 سال جنگ تحميلي ماست؟

در جامعه ما طبقات مختلف فرهنگي وجود دارد يا تمايلات ارزشي مختلف رنگ و بوي حادثه جنگ در جامعه ما خيلي بيشتر از انقلاب اسلامي خودنمايي كرده است. رويارويي مردم با جنگ بسيار بيشتر از  انقلاب اسلامي بوده است مضاف بر اينكه حدود 40% جامعه ما كه جوانان تشكيل مي‌دهند انقلاب 57 را نديده‌اند اما با تركش‌هاي فرهنگي، نظامي و اجتماعي جنگ برخورد داشته‌اند. حتي بعضي از عواقب آن تا زمان حال هم ادامه دارد. انقلاب دوراني بود تاريخي‌تر از جنگ. بنابراين ملموس بودن جنگ بيشتر از انقلاب اسلامي است. طبيعي است كه افرادي دايره وجودي و ذهني‌شان با انقلاب كمتر برخورد كند.

پژوهشگر ادبيات انقلاب اسلامي به جز توجه به مفاهيم ادبيات بايد به چه مضامين ديگري توجه كند؟

ساختار ادبيات فارسي كه ساختار جديدي نيست ما نمي‌توانيم بگوييم بعد از انقلاب ساختار جديدي به ادبيات فارسي ما افزوده شد. قافيه در شعر و ساختار داستان همان بود كه بود. آنچه كه باعث تفاوت شد گويش و محتواي خاص خود انقلاب است. آنچه كه باعث پيدايش انقلاب شد يعني رگه‌هاي معنوي و توحيد و خداخواهي و دگرخواهي. هركدام از اين مفاهيم را در قالب‌هاي شعر و داستان فارسي بياوريم مشكلي متفاوت از ادبيات انقلاب را خلق كرده‌ايم.

رگه‌هاي معنوي و توحيدي كه شما نام مي‌بريد در كتب ديني ما بسيار يافت مي‌شود؟

در آنجا به اين رگه مطلق نگاه مي‌شود. در ادبيات انقلاب مسائل اجتماعي هم چاشني كار قرار گرفته مي‌شود. يعني سياسي شدن مذهب. سياسي شدن مذهب مشخصه انقلاب ماست. يك مذهب سياسي كه امام از دل دين بيرون كشيد و به جامعه تزريق كرد.

و اما در مورد دفتر ادبيات انقلاب اسلامي و ضرورت تشكيل اين دفتر؟

ما در سال 1367 به همراه جناب سرهنگي پس از پذيرش قطعنامه به اين ضرورت رسيديم كه ماهيت 8 سال دفاع مقدس بستر مناسبي است براي پرداختن به ادبيات دفاع و مقاومت ما. چرا كه ماهيت آن دفاع از آرمان‌هاي كشور بوده است. بر آن شديم كه بنياني را براي پرداختن به اين موضوع پايه‌ريزي كنيم. به نهادها و سازمان‌هاي مختلفي رجوع كرديم اما با عدم پذيرش آنها مواجه شديم  تا اينكه حوزه هنري تاسيس و دفتر پشتيباني يكي از طرح‌ها را پذيرفت. در آذرماه 1367 دفتر ادبيات و هنر مقاومت در حوزه هنري تاسيس شد. در ابتدا شروع كرديم به جذب بچه‌هائي كه تازه از جنگ برگشته بودند و هنوز گرد و غبار خاك جبهه‌ها روي شانه‌شان پيدا بود. از آنها درخواست كرديم كه تفنگ را زمين بگذارند و سلاح قلم را بدست بگيرند. تفهيم اين موضوع به بچه‌ها بسيار مشكل بود چرا كه رزمندگان معتقد بودند ديده‌ها و شنيده‌ها امري محفوظ هستند كه بايد بين خودشان و خدايشان باشد. شكستن اين تابو از ما وقت زيادي گرفت.

پس از شش سال تلاش دفتر نهضت خاطره‌نويسي پديدار شد. اين نهضت عواقب نيكو و مثبتي در ادبيات ايران به جا گذاشت. ما از لحاظ اسنادي و توليد ادبيات به شكل جديدي دست پيدا كرديم. اين شكل جديد در قالب خاطره‌نويسي ما را با هزار عنوان كتاب مواجه كرد كه قابل بررسي و ارزيابي مي‌باشند. اين هدف دفتر پس از كسب موفقيت توسط ديگر نهادها ادامه داده شد. اما جريان سازي را دفتر ادبيات و هنر مقاومت انجام داد. اين موضوع بسيار اهميت دارد. اينكه هركسي بتواند در عرصه ادبيات جريان سازي كند بايد ياد آن سازمان يا فرد را در تاريخ منجمد كرد. اين موفقيت باعث شد كه تصميم بگيريم همين تجربه را براي انقلاب اسلامي هم عمل كنيم. در نتيجه از ابتداي سال 1372 دفتر ادبيات انقلاب اسلامي تشكيل شد.

اهداف و الگوي شما در تاسيس دفتر ادبيات انقلاب اسلامي چيست؟

در ابتدا الگوي ما جمع‌آوري خاطرات بود و نيز پرداختن به ادبيات داستاني در حيطه انقلاب اسلامي. ما واحد تاريخ شفاهي را تشكيل داديم. اين واحد به مصاحبه با شاهدان دوران انقلاب پرداخت. با اينكه به سال‌هاي 1342 تا 1357 يعني سال‌هايي كه نهضت امام آغاز و سپس با همياري ملت موفق به پيروزي شدند دفتر در بخش ديگري به ادبيات داستاني انقلاب اسلامي پرداخت. در هر دو زمينه موفقيت‌هاي قابل توجهي بدست آورديم. در حال حاضر كه با شما صحبت مي‌كنم 5000 ساعت مصاحبه در اين دفتر موجود مي‌باشد كه به لحاظ كمي مشابهتي در كشور ندارد. پيرامون ادبيات داستاني انقلاب هم كه عمر زيادي از تولد آن در اين دفتر نمي‌گذرد،تا به حال 42 اثر در عناوين داستان كوتاه، مجموعه داستان، رمان و شعر با موضوع انقلاب منتشر كرده‌ايم.

در حال حاضر در زمينه ادبيات داستاني انقلاب اسلامي فعاليت مي‌كنيد؟

به چند دليل از توليد و فناوري محصولات ادبي در اين دفتر بازمانديم. ما پس از مدت كوتاهي به اين نتيجه رسيديم كه پرداختن به انقلاب بدون در نظر گرفتن قالب‌هاي شناخته شده تاريخي امكان ندارد. ما در كنار قالب خاطره نويسي بايد به مقوله پژوهش در انقلاب هم توجه مي‌كرديم. در ادامه پيگيري امر پژوهش قالب‌هايي مانند روزشمار نويسي، دايره‌المعارف نويسي را مورد توجه قرار داديم. در ابتدا با روز شمار انقلاب اسلامي شروع كرديم.  در حال حاضر 10 سال از عمر اين مجموعه مي‌گذرد و دهمين جلدش منتشر شده است. در حال حاضر ما در روز شمار انقلاب اسلامي به اواخر دي 57 رسيده‌ايم. كار با سه جلد ديگر پايان مي‌گيرد، در قالب روز شمار دفتر ادبيات انقلاب اسلامي به نگارش روز شمار 15 خرداد از سال 1340 تا 1344 پرداخت كه دو جلد آن منتشر شده است و جلد سوم آن زير چاپ است و فكر مي‌كنم تا هشت سال ديگر كار داشته باشيم تا اين روز شمار را تمام كنيم. فعاليت گسترده ديگري كه شروع كرديم نگارش دايره المعارف انقلاب اسلامي براي جوانان كه 830 مدخل براي معرفي انقلاب اسلامي به جوانان دارد جلد يك آن را منتشر كرديم و نگارش جلد دوم آن هم به پايان رسيده است. اين مجموعه در سه جلد منتشر خواهد شد كار ديگري كه دفتر ادبيات انقلاب اسلامي انجام داده است نوشتن فرهنگ نام‌آوران معاصر ايران است. در اين حركت خواستيم شخصيت‌هاي خائن يا خدمتگزار موثر تايخ ايران را از سال 1300 قمري تا 1400قمري معرفي كنيم. دو جلد از اين كار منتشر شده است و جلد سوم و چهارم آن هم آماده است اما مسئولان حوزه هنري در ادامه كار دچار ترديد هستند كه ما منتظر گرفتن نظرهايي آنان هستيم.

در ابتدا موافق بودند چه شد كه...

بله، در ابتدا موافق بودند اما با تغيير مديريت حوزه هنري نظر به منتشر شدن كار تغيير كرد. به صورت كلي اين عرصه‌هاييست ك ما در آن در حال فعاليت هستيم البته بايد گفت محصولات ما تا حدودي خلاف تابلوئي است كه بالاي درب اين دفتر نصب شده است. آنچه كه از ما توقع مي‌رود پرداختن به شعر و داستان با موضوع انقلاب اسلامي است اما ما به فعاليت‌هاي پژوهشي و تاريخي هم مشغول هستيم.

در مورد ماهيت گروه‌هاي پژوهشي توضيح دهيد؟

در واحد تاريخ شفاهي آقاي سعيد فخرزاده به عنوان مدير اين حوزه فعاليت مي‌كنند كه از افراد قديمي و به نوعي كلنگي اين مجموعه به حساب مي‌آيند. ايشان قبلاً در سپاه همين كار را براي جنگ انجام مي‌دادند دفتر تدوين تاريخ انقلاب كه روز شمار انقلاب را منتشر مي‌كند با عده زيادي از دانشجويان همكاري مي‌كرد. از وقتي كه جمع‌آوري‌هاي ما تمام شد با اين دوستان خداحافظي كرديم و در حال حاضر تنها چند نفر مشغول به فعاليت‌هاي تاليفي هستند. به هر حال ما 000/13 فيش از منابع داخلي و خارجي جمع آوري كرديم كه دستمايه تدوين اين كتاب‌ها شد. يك واحد زبان داريم كه تمام نيازهاي دستيابي به زبان خاص اينترنت و ترجمه را برطرف مي‌كند. در حال حاضر بخش كامپيوتر را داريم. كه كار مكانيزه كردن اطلاعات را به عهده دارد. فيش‌هاي ما به دو صورت پرونده‌هاي شخصي يا تقويمي دسته‌بندي مي‌شوند. بخش آماده‌سازي كتاب را داريم كه طرح‌هاي تصويب شده وقتي به رشته تحرير درمي‌آيند در آن بخش براي عمل چاپ آماده‌سازي مي‌شوند. واحد بعدي ما واحد فرهنگ نام‌آوران معاصر است. در اين واحد بيش از 50000 پرونده از 50 هزار شخصيت نام‌آور تاريخي ايران وجود دارد كه زحمت طاقت‌فرسائي براي جمع‌آوري اين اطلاعات صورت گرفته است.

با توجه به دستاوردهاي اين دفتر در عرصه ادبيات انقلاب اسلامي تا چه ميزان دفتر ادبيات انقلاب اسلامي توانسته است نيازهاي نسل پنجم در اين زمينه را مورد توجه قرار دهد؟

پاسخگويي به اين نيازها يك وزنه‌ايست به سنگيني كشور. اين دفتر به تنهايي نمي‌تواند ادعا كند. مقياس فعاليت‌هايمان كوچك است و كار بزرگ. بايد گفت اگر من تنها به اندازه خودم در اين زمينه كار كنم حركت بزرگي انجام داده‌ام. من در حال حاضر فكر مي‌كنم بيشتر براي كتابخانه‌هاي كشور توليد كتاب مي‌كنم. اينكه كار ما بماند و نسلي علاقه‌مند بيايد و منبع ما را ببيند و با ديگر منابع مقايسه كند. در اين عرضه آن قدر دغدغه وجود دارد كه حد و حصاب ندارد يعني اگر من فقط به اين فكر كنم كه اين دفتر به عنوان يكي از بيست نهاد فرهنگي و پژوهشگر كه دارد براي تاريخ قلم مي‌زند چه نقشي را در حفظ تعادل منابع تاريخ اسلامي دارد به نسبت آنچه كه در خارج از كشور منتشر مي‌شود كار خارق‌العاده‌اي را انجام داده‌ام. اگر من ده درصد هم در اين كار موفق باشم براي من كفايت مي‌كند. كار آنقدر وسيع است كه فرصت فكر كردن به اين نوع موضوعات وجود ندارد. ما در دهه اول انقلاب يعني در طول دهه 60 با سنگيني منابع خارجي مواجه بوديم. يعني آنچهكه در كشور توليد مي‌شد ترجمه‌اي بود از تاليفات كشورهاي خارجي در زمينه ادبيات تاريخي ما. به نوعي ما تغذيه خود را از خوراك تهيه شده توسط خارجيان انجام مي‌شد در دهه 70 وقتي درب بايگاني‌هاي بعضي از مراكز استاني كشور باز شد رشد توليدات ما آنقدر وسيع و عميق شد كه با تاليفات خارجي به يك تعادل رسيد حالا در دهه 80 سطح توليدات منابع داخلي بسيار بالا رفته است به صورتي كه تحليل‌هاي اساتيد و پژوهشگران خارجي به خصوص غربي كم‌كم تخصيص پيدا مي‌كند از منابع نگارش شده توسط پژوهشگران داخل كشور و من وقتي به اين مسير نگاه مي‌كنم به عنوان عضوي از جامعه پژوهشي ايران به خودم مي‌بالم.

 

شنبه 29 ارديبهشت 1386 - 12:37


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری