يكشنبه 29 مرداد 1396 - 16:11
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

جمال الدين آذري

 

براي راهبري صحيح فرهنگ ديني نيازمند پژوهش هستيم

 

گفت‌وگو با سيدعليرضا فروغي، مديركل دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي

اشاره:

دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي، پشتيباني پژوهشي بخش‌هاي مختلف سازمان تبليغات اسلامي را بر عهده دارد. اين دفتر پس از شكل‌گيري ساختار جديد سازمان در سال 1382 و تأسيس معاونت پژوهشي- آموزشي، به عنوان يكي از دفاتر آن معاونت فعاليت خود را آغاز كرده است. در اين دفتر سه گروه مطالعات فرهنگي، ديني، اجتماعي و مطالعات بنيادي، مديريت فعاليت‌هاي پژوهشي دفتر را بر عهده دارند. حمايت از پايان‌نامه‌هايي كه به نوعي با موضوعات ديني ارتباط دارند و تشكيل نشست‌هاي «ميز انديشه» از ديگر فعاليت‌هاي اين دفتر است؛ همچنين تأسيس بانك جامع داده‌هاي ديني در سال‌جاري كه خود نيازمند معرفي مستقل است.

براي آشنايي با كم و كيف فعاليت‌هاي دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي با سيد عليرضا فروغي مديركل اين دفتر گفت‌وگو كرده‌ايم. فروغي سابقاً مديركل دفتر آموزش عالي بود و از بدو تشكيل دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي در اين سمت فعاليت مي‌كند:

روند شكل‌گيري و تأسيس دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي چگونه بوده است؟

در سازمان قبلاً يك مركز آموزش و پژوهش  وجود داشت كه داراي بخش‌هاي مختلفي بود؛ از جمله سه دفتر مطالعات اسلامي، مطالعات سياسي و مطالعات اجتماعي. در دوره مديريت جديد، آن مركز به معاونت ارتقا پيدا كرد كه چهار دفتر و يك گروه را شامل مي‌شود و دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي يكي از اين دفاتر است.

اين دفتر بر مبناي چه كاركردهايي تأسيس شده است؟

دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي، پژوهش را از مرحله ارائه طرح‌نامه يا پروپوزال تا مرحله ماكت دنبال مي‌كند. اينگونه پيش‌بيني شده است كه از ابتداي پيشنهاد پژوهش تا زماني كه پژوهش به ثمر مي‌رسد و نتايج آن در ماكتي گردآوري مي‌شود، كارها در اين دفتر دنبال شود. پس از اين مرحله، پژوهش انجام‌شده به صورت كتاب يا مقاله يا متن آموزشي تنظيم مي‌شود و به ‌عنوان خروجي آن پژوهش‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

قالب و نوع خروجي، متناسب با مخاطبي كه آن را مورد استفاده قرار خواهد داد تعيين مي‌شود؟

خروجي به صورت كتاب براي استفاده عموم، به صورت مقاله در مجلات براي استفاده خواص و يا به صورت متن آموزشي براي آموزش كاركنان، كارشناسان فرهنگي و مبلغان سازمان تنظيم مي‌شود.

فعاليت‌ها و مأموريت‌هاي اصلي دفتر پژوهش چيست؟

ما پنج مأموريت را به طور مشخص در دفتر دنبال مي‌كنيم:

-             فعاليت‌هاي پژوهشي ناظر به مأموريت‌هاي سازماني

-             پژوهش‌هاي ناظر به تكاليفي كه در برنامه چهارم توسعه بر عهده سازمان گذاشته شده است

-             پژوهش‌هاي كاربردي و بنيادي مورد نياز جامعه و سازمان

-             تشكيل نشست‌ها و جلسات تخصصي در حوزه‌هاي مرتبط با مأموريت‌هاي سازمان (ميز انديشه)

-             حمايت از پايان‌نامه‌هاي دانشجويي

مقصود از پژوهش‌هاي ناظر به مأموريت سازماني چيست؟

ستاد عمليات فرهنگي- اجرايي سازمان در معاونت امور فرهنگي و تبليغ است. در واقع معاونت فرهنگي است كه طرح‌هاي ديني- فرهنگي را به اجرا مي‌گذارد. براي پشتيباني علمي از آن فعاليت‌ها ما نيازمند پژوهش هستيم. بحث آموزش هيأت‌هاي مذهبي را در نظر بگيريد، اين‌كه چه چيزي به اين‌ها آموزش دهيم نيازمند پژوهش است. انتخاب سرفصل‌هاي آموزشي نيز نيازمند پژوهش است.

در ارتباط با همين مثالي كه گفتيد مي‌خواستم يك ابهام روشن شود، مگر اين سرفصل‌ها در اداره‌كل آموزش‌هاي تخصصي تبليغ توسط كميته‌هاي مربوطه تدوين نمي‌شود؟

تعيين سرفصل‌ نيازمند به پژوهش است. تبيين محتواي خود سرفصل هم نيازمند پژوهش است. مثالي ديگر مي‌زنم. يكي از طرح‌هايي كه در سازمان اجرا مي‌كنيم طرح غني‌سازي اوقات فراغت است. ما براي اين‌كه ارزيابي دقيقي از ميزان موفقيت اين طرح داشته باشيم نيازمند پژوهش هستيم. يعني بايد در ارزيابي‌هاي دوره‌اي، عملكرد طرح‌هاي سازماني مورد ارزشيابي علمي قرار گيرد.

پس در واقع بازخوردهاي فعاليت‌هاي بخش‌هاي مختلف سازمان را هم شما ارزيابي و تحليل مي‌كنيد.

بله، براي مثال ما در سال 83 پژوهشي انجام داديم با نام بررسي عملكرد طرح روحانيون مستقر. در سال 85 هم همين پژوهش در حال انجام است. يعني سازمان نيازمند اين است كه هر دو سال يكبار نسبت به يكي از مهم‌ترين طرح‌هايش كه طرح استقرار روحانيون است ارزيابي دقيق داشته باشد تا نقاط قوت شناسايي و تقويت شود و نقاط ضعف نيز برطرف گردد.

در مورد تكاليفي كه در برنامه چهارم بر عهده سازمان گذاشته شده است و فعاليت‌هاي پژوهشي‌تان در اين‌باره توضيح دهيد.

اتفاق مباركي كه در برنامه چهارم رخ داده است حضور بسيار پررنگ سازمان در آن است. در اسنادبخشي مربوط به برنامه چهارم، تنظيم حدود 14 سند بر عهده سازمان است. در مواردي كه پژوهش‌هايي از طرف برنامه چهارم بر عهده سازمان گذاشته شده است اين دفتر بازوي پژوهشي سازمان است. به‌طور نمونه در سال 85 يكي از تكاليفي كه بر عهده سازمان گذاشته شده است تنظيم سند توسعه فضاهاي مذهبي است. عنوان سند «گسترش فضاها و اماكن مذهبي» است. تنظيم سند بر عهده اين دفتر است و هم‌اكنون اين پژوهش در حال انجام است.

پژوهش‌هاي مورد نياز جامعه و سازمان كه بر عهده دفتر شماست چه حوزه‌هايي را در بر مي‌گيرد و چه نوع پژوهش‌هايي را شامل مي‌شود؟

اين پژوهش‌ها، پژوهش‌هايي هستند كه نه ناظر به مأموريت سازماني هستند و نه ناظر به تكاليف برنامه چهارم. اين‌ها را پژوهش‌هاي مورد نياز جامعه و سازمان نامگذاري كرده‌ايم. يعني انجام اين پژوهش‌ها ضروري است، اما به‌طور مشخص جزو مأموريت‌هاي اصلي اين سازمان -مثل طرح روحانيون مستقر- نيست. اين پژوهش‌ها مورد نياز جامعه است.

ممكن است براي اين نوع پژوهش‌ها مثال بياوريد؟

ببينيد، براي مثال در سال 83-84 در اين حوزه چند پژوهش انجام داده‌ايم. عنوان يكي از آنها اين است: «نگرش زنان نسبت به انواع پوشش‌هاي رايج». ما براي آن‌كه بتوانيم فعاليت‌هاي ديني و فرهنگي سازمان را هدايت كنيم، نيازمند اين هستيم كه نسبت به آنچه كه در متن جامعه مي‌گذرد اطلاعات دقيقي داشته باشيم. ما براي آگاهي دقيق از تحولاتي كه در  متن جامعه اتفاق مي‌افتد نيازمند پژوهش‌هاي كاربردي هستيم. در واقع در اين پژوهش‌ها، تغييرات بينشي، فكري و رفتاري جامعه مورد رصد قرار مي‌گيرد.

پژوهش ديگري در سال 84 انجام شده است با عنوان «نگرش دانشجويان نسبت به رفتارهاي ديني». سازمان به عنوان دستگاهي كه متولي توسعه فرهنگ ديني است بايد توجه داشته باشد كه نخبگان و دانشجويان به عنوان اقشار فرهيخته جامعه، در حال حاضر نسبت به رفتارهاي ديني چه ديدگاهي دارند. اين پژوهش وقتي با پژوهش‌هايي كه قبلاً انجام شده است مقايسه شود، نتايج خيلي مهمي دارد كه در خود تحقيق هم به اين مسئله اشاره شده است. در اين حوزه پژوهش‌ها عمدتاً پژوهش‌هاي پيمايشي و كاربردي است.

پس در حال حاضر در سازمان و در دفتر شما، پژوهش‌هايي مورد نظر هستند كه بيشتر حالت كاربردي دارند و شما به دنبال پژوهش‌هاي محض نيستيد.

ما بايد توجه داشته باشيم كه اينجا سازمان تبليغات اسلامي است و ما بايستي نسبت به موضوعات محض و بنيادين هم پژوهش داشته باشيم. پژوهش‌هاي بنيادي در عرض پژوهش‌هاي كاربردي هستند. به اصطلاح منطقي، قسيم هم هستند. ولي در عين حال، در چارت دفتر به عنوان يك گروه در نظر گرفته شده است. روشن است كه «كاربردي» در مقابل «بنيادي» است، ولي در دوره جديد در عين حال كه گرايش بر اين بوده كه پژوهش كاربردي باشد ما از پژوهش‌هاي بنيادي هم نبايد غفلت كنيم.

نسبت به پژوهش‌هاي بنيادي هم دو نوع نگاه مي‌تواند موجود باشد؛ يك نوع از پژوهش‌هاي بنيادين، به‌طور خالص پژوهش‌هاي نظري هستند. نوع دوم از پژوهش‌هاي بنيادين، پژوهش‌‌هايي هستند كه به‌طور غيرمستقيم برنامه‌ها و مأموريت‌هاي اين سازمان را مورد حمايت قرار مي‌دهند.

و نگاه شما به پژوهش‌هاي بنيادين اين نگاه دوم است؟

بله، ما در بخش پژوهش‌هاي بنيادين به دنبال بنيادين محض نيستيم، بلكه دنبال پژوهش‌هاي بنياديني هستيم كه به طور غيرمستقيم بتواند به مأموريت‌هاي سازماني كمك كند و آنها را پشتيباني نمايد. مثالي مي‌زنم. يكي از مباحث مهم در بحث الگو قرار دادن معصومين عليهم‌‌السلام اين است كه ما براي اين‌كه بتوانيم به آن‌ حضرات به عنوان اسوه اقتدا كنيم نيازمند آگاهي از سيره و روش آنها هستيم. يك راه، تدوين و نوشتن سيره معصومين عليهم‌السلام است؛ براي مثال سيره پيامبر اكرم صلي‌الله‌ عليه و آله كه از گذشته‌هاي دور كتاب‌هاي زيادي در مورد تاريخ پيامبر نوشته شده است. آيا ما نيز همين راه را برويم؟ آنچه ما در دفتر به آن رسيده‌ايم اين است كه اينجا بايستي پژوهشي انجام دهيم كه اگرچه در حوزه شناخت دين و روش سلوك معصومين عليهم‌السلام و حيات اجتماعي‌شان است، اما در عين حال رويكردش ناظر به مأموريت‌هاي سازماني باشد. براي مثال طرح اوقات فراغت را فرض كنيد كه بخشي از آن به آموزش اختصاص داده مي‌شود. در نظر بگيريد كه براي آموزش اين نوجوان و جوان سرفصلي به عنوان تاريخ اسلام قرار داده‌ايم. ما نظرمان اين است كه در سرفصل تاريخ اسلام مجدداً تاريخ اسلام درس ندهيم. بلكه بحثي را مطرح كنيم كه كودك، نوجوان يا جوان بتواند با آن ارتباط برقرار كند. به‌طور مثال سيره جواني و نوجواني معصومين عليهم‌السلام تدريس شود. اگر چنين متن درسي تهيه و در كلاس درس تدريس شود، خود به خود مخاطب با اين بحث ارتباط برقرار مي‌كند؛ يعني در اينجا اگر پژوهش بنيادين هم انجام مي‌گيرد، به طور غيرمستقيم در راستاي مأموريت‌هاي سازماني مورد استفاده قرار مي‌گيرد. لذا ما كم و بيش از پژوهش‌هاي بنيادين به معناي مطلق كلمه دور شديم و بر خلاف گذشته كه در دفتر مطالعات اسلامي بعضاً پژوهش‌هاي بنيادين محض انجام مي‌شد، اكنون در دفتر اين كار انجام نمي‌شود.

نشست‌هاي «ميز انديشه» با چه هدفي و در چه موضوعاتي برگزار مي‌شود؟

طي سال‌هاي 83 و84 جلسات ميز انديشه را برگزار كرديم. در سال 83 موضوعات ميز انديشه با محوريت بحث سنت و مدرنيته در حوزه مباحث فرهنگي بود. در سال 84 موضوعات ميز انديشه معطوف به نظام اجتماعي و در حوزه مطالعات اجتماعي بود. در اين حوزه نيز عنوان‌هاي بسيار خوبي براي بحث انتخاب شده بود كه با توجه به نياز كارشناسان به آشنايي با مفاهيم كليد و اصلي علوم انساني جديد است. به‌طور مثال اولين موضوع ميز انديشه سال 83 «بازتوليد مفاهيم سنت در دنياي جديد» بود، يا بحث «دين و مدرنيته». به هر حال براي ميز انديشه نوعاً موضوعات ابداعي ارائه شده است و نگاهي به عناوين نشست‌ها مؤيد اين موضوع است.

چه كساني براي صحبت در ميز انديشه دعوت مي‌شوند و چه ملاك‌هايي براي انتخاب اين ا‌شخاص در نظر گرفته مي‌شود؟

تا حد امكان سعي مي‌كنيم استادي كه دعوت مي‌شود در يكي از حوزه‌هاي تخصصي داراي اثر و نظريه باشد و تحت تأثير شهرتش او را دعوت نكنيم. گرچه بسياري از استاداني كه دعوت مي‌شوند مشهور هستند، ولي ملاك ما در دعوت اين است كه آن فرد در آن حوزه داراي مطالعات خاص باشد، داراي انديشه‌اي باشد كه به صورت مكتوب در كتاب يا مقاله‌اي ارائه شده باشد. ما با استناد به آن اثر مكتوب دعوتش مي‌كنيم.

نشست‌ها به صورت ميزگرد برگزار مي‌شد يا در قالب سخنراني بود؟

براي اين مسئله مدل‌هاي مختلفي در ذهن داشتيم. بهترين شكلي كه در مقطع فعلي به نظر رسيد اين بود كه سخنراني ارائه شود و بعد پرسش و پاسخ برگزار گردد.

با حضور چه كساني؟

با حضور كارشناسان، مديران گروه‌هاي تخصصي و مديران‌كل سازمان.

و در اين كار، ارتقاي سطح دانش همكاران مد نظر بوده است؟

يكي از اهداف غيرمستقيم يا حتي شايد بتوان گفت اهداف مستقيم اين جلسات، دانش‌افزايي و افزايش دانش تخصصي بود. آنچه كه در اين جلسات مد نظر بود اين بود كه استاد بحث را بين 1 تا 5/1 ساعت طرح كند و حدود 30 الي 45 دقيقه به پرسش و پاسخ اختصاص داده شود. روش‌هاي ديگري هم بود. مي‌شد از نشست‌هاي با حضور 2 استاد يا گفت‌وگو به معناي كامل كلمه استفاده نمود.

چرا از اين روش‌ها استفاده نكرديد؟

واقعيت اين است كه هنوز ظرفيت‌هاي ما زياد نيست و خيلي آمادگي نداريم. وقتي مي‌گويم ما، منظورم كل جامعه است. حتي در محيط‌هاي آكادميك و علمي هم هنوز آن بحث و گفت‌وگو به معناي دقيق كلمه و تحمل سخن مخالف، نهادينه نشده است.

حمايت از پايان‌نامه‌ها شامل چه نوع حمايتي و كدام پايان‌نامه‌ها مي‌شود؟

اين طرح در دو گروه مطالعات اجتماعي و مطالعات فرهنگي- ديني برگزار مي‌شود. طرح هم شامل پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد و هم رساله‌هاي دكتري مي‌شود. ولي به دلايل متعدد، عمدتاً اين طرح بيشتر در حوزه پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد است. اهل فن مي‌دانند كه بحث حمايت از رساله‌هاي دكتري درگير مشكلات و پيچيدگي‌هاي خاص خودش است.

چه مشكلاتي؟

براي مثال پايان‌نامه‌هاي دكتري معمولاً در طول يك سال به نتيجه نمي‌رسند. در واقع ما پايان‌نامه‌اي را كه در طول سال پوشه‌اش باز شده است و تا پايان سال از آن دفاع مي‌شود، مورد حمايت قرار مي‌دهيم.

مبناي حمايت اين است كه آن پايان‌نامه در دانشگاه مربوطه دفاع شده باشد و بعد از اين‌كه پايان‌نامه مورد قبول قرار گرفت، در اين دفتر آن مبلغ حمايت پرداخت مي‌شود. البته ملاك ما براي پرداخت مبلغ، تنها دفاع در دانشگاه نيست، بلكه گزارش كارشناسي است كه توسط كارشناس دفتر تدوين مي‌شود.

از ابتدا كه موضوع پايان‌نامه‌اي به دفتر پيشنهاد مي‌شود پوشه‌اي برايش باز مي‌كنيم. ابتدا پروپوزال پايان‌نامه مورد بررسي قرار مي‌گيرد و نقطه‌نظراتي بيان مي‌شود. بعد كه فصل‌هايي از پايان‌نامه نگارش گرديد اين فصل‌ها به دفتر ارائه مي‌شود. براي اين فصل‌ها گزارش كارشناسي تدوين مي‌كنيم. آن نويسنده موظف است كه پاسخ ما را بدهد. يعني به طور مكتوب بگويد كه براي مثال از ميان ايرادات مطرح‌شده كدام‌ ايرادها وارد است و كدام وارد نيست و نسبت به مواردي كه وارد است اصلاحات لازم را به عمل بياورد و نسبت به مواردي هم كه وارد نيست با توجه به دفاعي كه ارائه مي‌كند ما از اصلاح آنها منصرف مي‌شويم. در واقع اينجا هدف اين نيست كه ما مطلبي را بگوييم و تهيه‌كننده پايان‌نامه به طور مطلق مجبور باشد كه آن نكته را اعمال كند. هدف، حمايت از كسي است كه با علاقه شخصي خودش موضوعي را كه با حوزه دين مرتبط است انتخاب كرده است. ما آن انگيزه شخصي را مورد حمايت قرار مي‌دهيم.

 پس علاوه بر حمايت مادي، از نظر فكري هم او را حمايت مي‌كنيد.

بله. وقتي پايان‌نامه اينجا خوانده مي‌شود، كارشناسان ما مي‌توانند به دانشجو كمك كنند. براي مثال در حوزه موضوعات اجتماعي چند كارشناس مسلط به مباحث كمي و روش‌شناسي به بچه‌ها كمك مي‌كنند. در مباحث آماري به اين افراد كمك مي‌شود. در اصلاح پروپوزال كمك مي‌شود. ولي در نهايت، هدف ايجاد تعامل است. يعني هدف اين است كه فرد نسبت به اين موضوع ديني كه داوطلبانه آن را به عنوان پژوهش انتخاب كرده است تلقي مثبتي پيدا كند و در آينده هم اين نوع نگاه را داشته باشد.

تنها پايان‌نامه‌هاي با موضوعات ديني مورد حمايت قرار مي‌گيرند؟

خير، پايان‌نامه‌هايي كه در حوزه مطالعات فرهنگي- ديني باشند، يعني موضوعات فرهنگي‌اي كه دين پيرامون آنها نظر اثباتي و ايجابي دارد. همچنين پايان‌نامه‌هايي با موضوعات اجتماعي كه در آنها يك متغير ديني مورد بحث قرار بگيرد، مورد حمايت قرار مي‌گيرند.

ممكن است پژوهشگري به طور مستقل موضوعي را با شرايطي كه گفتيد مورد بررسي قرار دهد. اين پژوهش مستقل هم مورد حمايت شما قرار مي‌گيرد؟

اين در دايره همان سه نوع پژوهش اول و يا به طور خاص پژوهش‌هاي گروه سوم قرار مي‌گيرد. ما ابتدا بررسي مي‌كنيم كه آيا اين موضوع جزو اولويت‌هاي پژوهشي ما هست؟ پژوهش بايد يا با مأموريت‌هاي سازماني (پژوهش‌هاي نوع اول) مرتبط باشد يا مورد نياز سازمان و جامعه باشد. (نوع سوم)

اگر اين طرح جزو اولويت‌هاي ما باشد و پروپوزال آن مورد تاييد باشد، اين مسئله پيش مي‌آيد كه چه كسي براي انجام آن پژوهش صالح است. ما در اينجا تعريف خاصي داريم. يعني لزوماً پيشنهاد‌ دهنده پژوهش‌ صالح‌ترين فرد براي انجام آن پژوهش نيست.

ظاهراً رويكرد كنوني شما به پژوهش‌ها بيشتر مديريت پژوهش است، يعني شما رأساً كار پژوهشي انجام نمي‌دهيد. درست است؟

در دوره گذشته يعني در زماني كه در مركز آموزش و پژوهش با سه دفتر اسلامي، سياسي و اجتماعي مشغول پژوهش بودند كارشناسان اينجا، هم خودشان تصدي پژوهش مي‌كردند و هم مديريت پژوهش. اما در دوره جديد ما اين نگرش را مبنا قرار داديم كه سازمان يك دستگاه ذاتاً پژوهشي نيست. ما توليدكننده دانش و معرفت نيستيم. پژوهش بايستي در جايي انجام شود كه بر مبناي مأموريت پژوهش تأسيس شده باشد و سنگ بناي آن بر مبناي پژوهش باشد. بنابراين پژوهش بايستي در مراكز علمي و پژوهشي حوزوي و دانشگاهي انجام گيرد.

ما يك دستگاه غيردولتي عمومي هستيم. اين دستگاه زير نظر مقام معظم رهبري فعاليت مي‌كند و كار هدايت و راهبري فرهنگ ديني را انجام مي‌دهد. براي مديريت و راهبري صحيح فرهنگ ديني نيازمند پژوهش هستيم. در واقع ما براي پژوهش، پژوهش نمي‌كنيم. پژوهش مي‌كنيم براي آنكه بتوانيم سطح كيفي برنامه‌هاي سازماني را ارتقا بدهيم و بتوانيم با شناخت بهتر، دقيق‌تر و مناسب‌تر سياستگذاري و برنامه‌ريزي كنيم. اولين نكته‌اي كه بدان رسيديم اين بود كه بايستي دست و پاي سازمان را از بندهاي زايد رها كنيم.

يكي از اقدامات اين بود كه كارشناسان اينجا تنها مديريت پژوهش را عهده‌دار شوند. البته در اين تصميم يك نكته محتوايي ديگر هم تأثيرگذار بود؛ فردي براي انجام پژوهش مورد نياز سازمان صالح است كه جزو متخصصان، كارشناسان و صاحب‌نظران دست اول آن حوزه باشد. احتمال اين‌كه آن فرد صاحب‌نظر مستخدم رسمي سازمان تبليغات اسلامي باشد خيلي كم است. ممكن است به طور استثنا ما در حوزه‌اي در سازمان يك صاحب‌نظر طراز اول كشوري داشته باشيم، ولي اين استثناست.

پس كارشناسان شما چه وظيفه‌اي دارند؟

براي كارشناسان تكاليف متعددي تعريف شده است. در حوزه پژوهش وقتي كه استاد صاحب‌نظر نظرش را نسبت به پژوهش اعلام مي‌كند، اين كارشناس دفتر است كه با آگاهي از الزامات و مقتضيات سازماني، گزارش نظارتي را تنظيم مي‌كند و براي مجري مي‌فرستد. اين يكي از دستاوردهاي مهم ما در دفتر است. ما اكنون انجام پژوهش توسط كارشناسان را تبديل به مديريت پژوهش كرده‌ايم.

ولي ظاهراً در برخي حوزه‌هاي فعاليتتان نمي‌توانيد اين رويكردي را كه نسبت به پژوهش‌ها داريد دنبال كنيد. براي مثال آيا در حوزه پايان‌نامه‌ها نيز همين روند اعمال مي‌شود؟

پايان‌نامه‌ها چون توسط دانشجوي كارشناسي ارشد نوشته مي‌شوند ما آنها را در اختيار كساني قرار مي‌دهيم كه خود كارشناس ارشدند و در حوزه كاري خودشان مجرب‌اند، يعني چندين پژوهش انجام داده‌اند. بچه‌هاي اين حوزه بينابين ارزيابي پايان‌نامه‌ها را انجام مي‌دهند. ولي اگر در موضوعي متخصص نداشته باشيم آن را براي استاد خارج از دفتر مي‌فرستيم.

اساساً ارزيابي پايان‌نامه‌ها از فعاليت‌هايي است كه براي برخي از كارشناسان ارشد دفتر تعريف شده است.

از نظر شما چه كساني صلاحيت انجام پژوهش‌هاي مورد نياز سازمان را دارند؟

ملاك‌هاي مختلفي براي احراز صلاحيت فردي كه پژوهش را انجام مي‌دهد در نظر گرفته مي‌شود. سوابق پژوهشي فرد و حوزه مطالعاتي‌اش، داشتن تحصيلات آكادميك و يا حوزوي مرتبط و نيز داشتن مقالات و كتاب‌هاي چاپ‌شده در آن حوزه، ما را به اين رهنمون مي‌كند كه اين شخص صلاحيت انجام پژوهش را دارد.

براي پيشگيري از سليقه‌اي شدن، طرح‌نامه‌ پيشنهادي را كه براي دفتر مي‌آيد براي يك استاد صاحب‌نظر مي‌فرستيم. اين استاد، در مورد قوت و انسجام پروپوزال اظهار نظر مي‌كند. گاهي ممكن است پروپوزال خوب نوشته شده باشد، اما موضوعش از موضوعاتي به شمار نيايد كه سازمان بايستي برايش وقت و هزينه صرف كند.

اين نكته را كه آن استاد نمي‌تواند تشخيص دهد، اين را كارشناس شما بايستي تشخيص دهد.

بينابين اين را ما تشخيص مي‌دهيم. گاهي اوقات يك موضوع في‌نفسه موضوع بدي نيست، ولي در عين حال ضرورتي هم براي انجامش وجود ندارد. اين نكته معمولاً توسط كارشناس ما تشخيص داده مي‌شود.

استاد صاحب‌نظر چه پارامترهايي را بررسي مي‌كند؟

استاد در گزارش كارشناسي‌اش اظهار مي‌كند كه اولاً آيا خود اين طرح‌نامه از قوت لازم برخوردار است؟ آيا اجزايش خوب نگارش شده و موضوع‌ خوب پرورش داده شده‌اند؟ براي مثال طرح مسئله، پيشينه، روش‌شناسي، فصول اصلي، طرح سؤالات اصلي و فرضيه‌هاي تحقيق خوب بيان شده است يا نه؟ و نهايتاً اظهار نظر مي‌كند كه پروپوزال قابل قبول است، نياز به اصلاح دارد يا اساساً مردود است.

ممكن است كسي طرحي به شما پيشنهاد بدهد ولي خود شخص شرايط مورد نظر را نداشته باشد، مثلاً تحصيلات آكادميك‌اش مرتبط نباشد.

بله، ممكن است پروپوزالي خوب نوشته شده باشد ولي خود شخص حائز شرايط نباشد. ما پژوهش را به چنين فردي نمي‌دهيم. خوب‌بودن پروپوزال به‌تنهايي ملاك نيست. حتماً بايد مطالعات و سوابق آموزشي، علمي و پژوهشي فرد مرتبط باشد. گر چه مدرك تحصيلي به‌تنهايي ملاك نيست، مهم سوابق پژوهشي مؤثر در آن زمينه است.

حقوق معنوي فردي كه اين ايده را مطرح كرده است چه مي‌شود؟

ما به خود آن فرد مي‌گوييم اگر رضايت داشته باشد طرح را به كسي كه حائز شرايط است مي‌دهيم، ولي اگر رضايت نداشته باشد اين طرح انجام نمي‌شود.

ولي ممكن است طرح خوب و مفيدي باشد.

ما طرح پژوهشي را از مجري‌اش جدا كرده‌ايم. اين‌ها دو ارزيابي دارد. مشكلي كه در گذشته وجود داشت اين بود كه وقتي كسي يك طرح پژوهشي ارائه مي‌كرد آن طرح را به خودش گره مي‌زد. موافقت با طرح، موافقت با شخص بود و مخالفت با طرح مخالفت با او. الان ما در مرحله اول كه طرح‌نامه را بررسي مي‌كنيم يا موافقيم يا مخالف. اگر موافق طرح‌نامه بوديم در مرحله بعد بايستي صلاحيت پيشنهاد دهنده احراز شود كه آيا اين شخص مي‌تواند اين پژوهش را انجام دهد يا بايد به كس ديگري سپرده شود؟

معمولاً انجام پژوهش را به چه كساني سفارش مي‌دهيد؟

ترجيح ما اين است كه اين پژوهش توسط پژوهشكده‌ها و مراكز علمي- پژوهشي انجام شود. البته گاهي اوقات پيشنهاد دهنده پژوهش، خودش در موضوع مربوطه داراي تخصص است و مايل نيست اين طرح تحت نظارت يك مركز پژوهشي انجام شود. در چنين مواردي ناگزيريم كه اين پژوهش را به همان شخص حقيقي بدهيم. ولي گاهي اوقات استادي كه قرار است پژوهش را انجام دهد در يك مركز پژوهشي و يا يك گروه آموزشي در دانشگاهي فعاليت مي‌كند. اين حالت براي ما بهترين گزينه است. چون وقتي مسئوليت اجراي طرح به عهده گروه‌هاي آموزشي و علمي- پژوهشي باشد، مسئول طرح يعني كسي كه پژوهش را انجام مي‌دهد در مقابل دو جا پاسخگو است؛ اول به آن گروه علمي و بعد به ما. در واقع اينجا يك فيلتر پژوهشي ديگر به ما كمك مي‌كند. اگر كار ضعيف باشد در همان مرحله اول رد خواهد شد و به ما منتقل نخواهد شد.

از سوي ديگر ما در ارائه پژوهش‌هايمان به مراكز پژوهشي، يك ملاحظه قانوني را هم در نظر مي‌گيريم. دستگاه‌هايي مثل سازمان تبليغات اسلامي كه ذاتاً پژوهشي نيستند موظف‌اند قرارداد 50% از پژوهش‌هايشان را با مؤسسات پژوهشي دولتي و يا غيردولتي منعقد كنند.

هدف دولت اين است كه مؤسسات پژوهشي از طريق پژوهش‌هاي دستگاه‌هاي غيرپژوهشي تغذيه شوند. ما در واقع اين الزام قانوني را رعايت مي‌كنيم و هر سال بيش از 50% قراردادهايمان را با پژوهشكده‌هاي دولتي و ngoها مي‌بنديم.

نيازسنجي پژوهش‌هاي مورد نياز براي سازمان را كجا انجام مي‌دهد؟

همان ستادي كه عمليات فرهنگي سازمان را انجام مي‌دهد. اگر مربوط به هيأت‌ها، انجمن‌هاي اسلامي و كانون‌هاي فرهنگي است، در اداره تشكل‌هاي ديني انجام مي‌شود. اگر مربوط به حوزه امور مبلغان و مساجد است در حوزه خودش انجام مي‌شود. بقيه نيز به همين صورت.

اينجا دو حالت وجود دارد. گاهي اوقات آن اداره‌كل خودش به‌طور دقيق پيشنهاد پژوهشي را با همه اجزايش ارائه مي‌كند، ما اين پژوهش را به مراكز پژوهشي سفارش مي‌دهيم. اما گاهي اوقات آن اداره كل فقط اطلاعات خام را در اختيار ما قرار مي‌دهد؛ مي‌گويد ما اين اطلاعات را در اين حوزه داريم و مي‌خواهيم چنين پژوهشي انجام شود. در اين صورت ما نگارش پروپوزال را به استاداني كه احتمال مي‌دهيم نسبت به اين حوزه آگاهي و اشراف دارند سفارش مي‌دهيم.

پس تهيه پروپوزال اوليه هم خارج از سازمان انجام مي‌گيرد.

در مواردي كه خود اداره‌كل مربوطه، اين توانايي را نداشته باشد.

البته روشن است كه آنها بايستي طرح فكر و موضوع بكنند و اطلاعات خام را بدهند، ولي آن پروپوزال نهايي و خوب پروپوزالي است كه توسط مجري و مسئول طرح نگارش مي‌يابد.

اينجا هم باز نقش كارشناسان شما فقط بازبيني طرح است؟

نه، بينابين پرورش مطلب و ايده‌اي كه اداره‌كل مربوطه به ما مي‌دهد و تدوين پروپوزال اوليه اينجا انجام مي‌شود. ابتدا فكري طرح مي‌شود سپس پرورش پيدا مي‌كند و بعد براي تفصيل بيشتر از آن جايي كه قرار است قرارداد با آنجا بسته شود، پروپوزال خواسته مي‌شود. اگر پروپوزال خوب بود قرارداد بسته مي‌شود.

نمايه‌ طرح‌هاي اجراشده‌ دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي

در سال‌هاي 1382 تا  1385

1-        ساماندهي نظام تبليغات كشور

2-        سازمان تبليغات اسلامي در نگاه مردم

3-        بررسي نگرش دانشجويان نسبت به رفتارهاي ديني

4-        بررسي نگرش زنان نسبت به انواع پوشش‌هاي رايج

5-        بررسي سنجه‌هاي مرتبط با دين در ايران

6-        ارزيابي عملكرد طرح روحانيون مستقر در سال 1383

7-        راه‌هاي تقويت باورهاي ديني

8-        سياست‌هاي وفاق اجتماعي

9-        ‌آسيب‌شناسي‌سياسي‌- فرهنگي‌ جوانان و نوجوانان

10-     آشناسازي ‌روحانيون ‌مستقر با واژگان‌ و مفاهيم ‌اجتماعي

11-     آسيب‌شناسي‌ تبليغات ‌ديني ‌در ايران ‌براي‌ مخاطبان ‌كودك ‌و نوجوان

12-     مردم‌سالاري ديني

13-     شناسايي وجوه گوناگون تكنيك‌هاي تبليغاتي سياسي غرب

14-     فرهنگ آثار ماندگار

15-     تاريخ جديد فلسطين (دو مجلد)

16-     تدوين سرفصل‌هاي آموزشي مورد نياز تشكل‌هاي ديني- مردمي

17-     طرح‌هاي مشترك با مؤسسه شيعه‌شناسي (تأليف و ترجمه هشت عنوان كتاب): 1- جامعه‌پذيري ديني در ايران به روايت تصوير 2- تاريخ تحولات سياسي و اجتماعي تشيع اثني‌عشري در ايران 3- درآمدي بر شكل‌گيري سازمان روحانيت شيعه 4- تعديل نابرابري‌هاي اجتماعي دردوران امام علي(ع) 5- تصوير شيعه در دايره‌‌المعارف آمريكانا 6- ترجمه كتاب جهاد الشيعه في العصر العباسي الاولي 7- ترجمه كتاب ‌شيعيان‌ عرب مسلمان فراموش شده (انگليسي) 8- عالمان شيعه (جلداول)

18-     طرح اثرات اجراي مقرارت انضباطي درسالم‌سازي نظام اداري بافت نيروي انساني سازمان تبليغات اسلامي

19-     حمايت از پايان‌نامه‌هاي دانشجويي با موضوعات فرهنگي- ديني از سال 1383 كه اكنون نيز ادامه دارد.

20-     حمايت از پايان‌نامه‌هاي دانشجويي با موضوعات اجتماعي از سال 1383 كه اكنون نيز ادامه دارد.

21-     مشاركت در طرح شبهه‌شناسي اعتقادي و پاسخ به آن با تأكيد بر نسل جوان

22-     مشاركت در برگزاري همايش آينده بشريت در مدرسه عالي شهيد مطهري در سال1383

23-     مشاركت در برگزاري همايش آموزشي و پژوهشي نهضت نرم‌افزاري در همدان با نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در سال 1383

24-     تأليف كتاب درسي اصول فقه (پيش‌دانشگاهي)

25-     تأليف كتاب شناخت‌نامه‌ي امام كاظم(ع)

26-     تأليف تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم هجري

27-     تأليف كتاب زن و چالش‌هاي معاصر

28-     تدوين كتاب امام حسين(ع) در الميزان

29-     سنجش انسجام دروني آراء سياسي نوگرايان ديني معاصر

30-     امام علي(ع) الگوي انسان معاصر

31-     بررسي سيماي دينداران در داستان‌هاي ديني كودك و نوجوان

32-     تأليف ده جلد كتاب موضوعي از تفسير الميزان: 1- عدالت اجتماعي 2- آزادي 3- حكومت و رهبري 4- معنويت و اجتماع 5- فلسفه‌ تاريخ 6- انسان‌شناسي 7- جايگاه عقل و نقل 8- امر به معروف و نهي از منكر 9- اعجاز قرآن 10- تبليغ

33-     مجموعه مقالات راجع به شناخت تصوف در پنج مجلد

34-     تأليف كتاب محمد(ص) در آينه بيان علي(ع)

35-     آسيب‌شناسي دينداري از ديدگاه شهيد مطهري

36-     بررسي كاركرد و ابعاد سياسي و اجتماعي شايعه در صدر اسلام با رويكرد تاريخي ـ ارتباطاتي

37-     تشكيل نشست‌هاي ميز انديشه با موضوعات فرهنگي- ديني در سال 1383: 1- بازتوليد مفاهيم سنت در دنياي جديد 2- ويژگي‌هاي جهان نو 3- دين و دنياي جديد 4- آسيب‌شناسي انتظار 5- فرهنگ و پيوستگي تاريخي 6- تلقي ما از مدرنيته 7- مفهوم‌شناسي فرهنگ 8- طبقه‌بندي نظام‌مند موضوعات فرهنگي

38-     برگزاري نشست‌هاي ميز انديشه با موضوعات اجتماعي در سال 1384: 1-2- نقش دينداران در فرآيند عرفي شدن دين (2 جلسه) 3-4- مهندسي توسعه‌ي نظام اجتماعي [رويكرد بنيادين] (2 جلسه) 5- عوامل شكل‌گيري گروه‌هاي مرجع جوانان و نوجوانان 6- گونه‌شناسي گروه‌هاي مرجع 7- انسان كامل 8- چالش‌هاي نظام آموزش و پرورش در بازتوليد ارزش‌ها

39-     برگزاري نشست‌هاي تخصصي سنجه‌هاي دينداري در ايران با همكاري مركز طرح‌هاي ملي وزارت ارشاد (مشروح مباحث ذكر شده در سه‌ بند اخير، در شماره‌هاي متعدد همين نشريه منتشر گرديده است.)

40-     بررسي عملكرد روحانيون مستقر در سال 1385

41-     چشم‌انداز راهبردي به اديان جديد ايران

42-     رابطه‌ ميزان و نحوه‌ استفاده از اينترنت با هويت ديني

43-     تحليل رويكرد راهبردي و راهكار‌هاي تبليغ ديني براي كودكان ونوجوانان

44-     كتاب‌شناسي توصيفي پيامبر(ص)

45-     تدوين مجموعه‌ي سيماي پيامبر(ص) در الميزان (شانزده مجلد)

46-     تأسيس بانك جامع داده‌هاي ديني

47-     مشاركت در تدوين بخش دين پيمايش ارزش‌ها و نگرش‌ها (موج دوم) با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

48-     مشاركت در تدوين طرح شاخص‌هاي فرهنگي با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

 

يكشنبه 16 ارديبهشت 1386 - 10:33


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری