شنبه 4 خرداد 1398 - 13:20
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

محسن صباغ
معاون اجرايي مراسم شوراي هماهنگي تبليغات اسلامي

 

بايسته‌هاي يك مراسم ملي، جذاب، شكوهمند و حماسي

 

مقدمه:

انقلاب اسلامي ايران ساختار و ويژگي‌هاي منحصر به فردي را داراست كه آن را از تمامي انقلاب‌هاي جهان مجزا مي‌كند. اين انقلاب در باورهاي عميق مذهبي، اساطيري و فرهنگي مردم ما ريشه دارد و تنها يك پديده و حادثه هيجان انگيز نيست مانند بسياري از حركت هاي انقلابي جهان از تئوري‌ها و انديشه‌هاي خلق‌الساعه و جنجالي نشأط نگرفته است و عمق و ريشة آن وابسته به آرمان‌هايي الهي و روحاني است كه بي‌ترديد خطاپذيري ريشه‌هاي حقيقي و آرماني آن را به سمت صفر ميل مي‌دهد. آنچه در اين خصوص مي‌تواند بعنوان نقاطي آسيب‌پذير و تضعيف‌كننده در بستر اين حركت عظيم قابل طرح باشد به سطح و ساختار رويه و نماي ظاهري آن باز مي‌گردد. اگر اين امكان قابل تحقق بود كه خطاهاي انساني انقلاب اسلامي در بعد مديريت و برنامه‌ريزي از ميان برداشته شود و يا به شكل قابل قبول كاهش يابد آنگاه اين ابعاد متعالي و عميق انقلاب اسلامي بود كه مي‌توانست خود را در والاترين و زيباترين شكل متجلي نمايد؛ يكي از مهمترين ويژگي‌هاي انقلاب اسلامي كه پايه‌گذار اين حركت بي‌نظير مردمي شد برگزاري مراسم و آئين‌هايي بود كه از سالها پيش از انقلاب اسلامي به نقطه كمال و باروري خود رسيده و استعداد و طراوتي در تشكلها و گروههاي انديشمند مردمي را فراهم نموده بود، اين مراسم كه عموماً متولياني مردمي و سرآمد در قالب هيئات و تشكلهاي ديني و يا حتي گردهمايي‌هاي خانوادگي، ساماندهي و پشتيباني آن را بر عهده داشتند، چنان ساختار محكم و ارزشمندي را رقم زده بود كه درهنگام حلول انقلاب اسلامي گويي كمترين ابهامي در دريافت و تحليل آرمانهاي انقلاب براي توده‌هاي عظيم مردمي وجود نداشت.

ساختار اين گردهمايي‌ها و مراسم تقريباً بطور كامل مردمي و خودجوش بوده و تحرك پويايي و قدرت خود را از جانب روحانيون و علماي ديني دريافت مي‌نمود اين بدنه و چهارچوب قدرتمند و اثرگذار در مراسم در آستانه انقلاب اسلامي و پس از آن نيز نه تنها استمرار يافت بلكه هيبت، غنا، كثرت و جلوه عظيم‌تري به خود گرفت و چه از لحاظ كميت و كيفيت نيز شكل متعالي و تكامل يافته‌اي را از خود بروز داد، بگونه‌اي كه گردهمايي و حضورهاي ميليوني مردم بهم پيوسته و يكدل در كنار همراهي‌ها و همرنگي‌هاي عميق مردمي صحنه‌هايي را رقم مي‌زد كه نمونه آن در تاريخ كمتر قابل دستيابي بنظر مي‌رسد، پس از انقلاب اسلامي براي آنكه اين عظمت و انسجام و يكدلي در مراسم، با آرام شدن جريانات و رويدادها به فراموشي سپرده نشود تشكلهايي همسو با حركات مردمي و به اعتباري «مردمي- دولتي» ساماندهي و همراهي مراسم و تظاهرات مردمي را عهده‌دار شدند كه انصافاً و حقيقتاً در اين راه نيز در حد ظرفيت‌ها و تلاشهاي خود بسيار موفق بوده‌اند بگونه‌اي كه با گذشت بيش از ربع قرن از پيروزي انقلاب اسلامي، همچنان شاهد برگزاري مراسم مذهبي و سياسي با عظمت و شكوه خاصي هستيم اما در اين ميان به نظر مي‌رسد، شكل صوري مراسم بيش از شكل محتوايي آن محفوظ باقي مانده است. آنچه از آن مي‌توان بعنوان آفات و آسيب‌هاي مراسم ياد كرد موجب شده است تا امكانات فراوان و بي‌نظيري كه در تعميق محتواي آئين‌ها و مراسم امكان بروز و ظهور دارد تا اندازه‌اي بر اثر مرور زمان كمرنگ شود. براي برپايي مراسمات مختلف در جامعه يك هدف نسبتاً جامع مي‌توان برشمرد: بسط عقايد و آرا، جهت‌دهي جامعه به سوي غايات و بزرگداشت و تعظيم ضمني يك پديده ارزشمند، كه البته هدف‌هاي ديگري از قبل آنها دنبال مي‌شود. مثل: فرهنگ‌سازي و ارائه الگو بدين عنوان كه موضوع مراسم و ارزش‌هاي برآمده از آن به عنوان هنجارهاي پذيرفته شده به افكارعمومي عرضه گردد.

جامعه ديني ما به دليل ويژگي‌هاي خود در نظام بين‌الملل اجتماعي تفاوت عمده‌اي با ساير جوامع در سازماندهي مراسم‌ها دارد. وجه غالب برنامه‌هاي آييني و مراسم‌هاي مختلف جنبه تفنن، سرگرمي و تفريحي دارد و صرفاً اين برنامه‌ها در راستاي پركردن و نه غني‌كردن لحظه‌هايي از زندگي اعضاي جامعه سازمان مي‌يابند كه به اوقات فراغت موسوم است.

مدل حكومتي كه امروز جمهوري اسلامي در جهان پرچمدار و مبلغ آن است، در تقابل با نظام غالب بين‌الملل است كه به عرفي شدن دين(سكولاريزم) نظر دارد و از همين منظر مي‌توان به اهميت لزوم نگاه متفاوت به اين مقوله پي برد.

با اين مقدمه مي‌توان گفت نگاه ما به مراسم‌ها يك نگاه رسانه‌اي و به مثابه يك افزار ارتباطي است چرا كه كليه مواد لازم براي يك رسانه را داراست: اطلاع‌رساني- فرهنگ‌سازي هرچند كه اين تعبير خالي از تسامح نيست ولي هرچه هست مي‌تواند دست كم بخشي از رسالت برپايي مراسم‌ها را شامل شود.

در واقع اهتمام به ارتقاي سطح كيفي مراسم با هدف بازسازي وقوع يك پديده به عنوان مبدأ يك ارزش صورت مي‌گيرد. بازسازي براي نسلي كه هنگام وقوع آن از صحنه غايب بوده است و آن را به چشم نديده است نمونه‌اي مي‌توان براي تاييد اين سخن ذكر كرد: تاكيد ائمه طاهرين بر برپايي مراسم سوگواري عاشورا بيش از آنكه جنبه عاطفي و احساسي جامعه را مد نظر داشته باشد ناظر بر حراست از اهداف و دستاوردهاي نهضت در ذهن جامعه اسلام و نسل‌هاي بعدي بود.

فرهنگ تكثرگراي امروز مخاطبان ويژه‌اي را بوجود آورده است كه با مخاطبان مواد فرهنگي در سده‌هاي گذشته تفاوت‌هاي بسياري دارند اكنون ديگر مخاطبان افراد خالي الذهني نيستند كه خطيب آنها را به راحتي دستكاري يا تهييج كند بلكه به اندازه پيچيدگي‌ نهادها، نقش‌ها، پايگاهها، و روابط افراد نيز پيچيده شده‌اند و اين امر باعث رقابتي شدن فضاي رسانه‌اي واطلاع‌رساني گرديده است همين باعث شده ارائه كنندگان محصولات فرهنگي، موفقيت و كارايي را سرلوحه كار خويش قرار دهند و صرفاً اداي تكليف را مد نظر نداشته باشند و اين يك ضرورت است.

فرهنگي كه ما به دنبال ترويج آن هستيم بايد در در رأس هرم صدور الگو و زايش فرهنگي براي ديگر بخش‌هاي جامعه قرار داشته باشد نه اينكه معارف ارزشي در ارتباط با هنجارهاي عرفي جامعه فربه شوند بلكه روند اين فربهي بايد كاملاً در جهت عكس قرار گيرد چرا كه تبعات اين قضيه اين است كه پرچمدار تحول ارزشي جامعه فرهنگ ديني و انقلابي نبوده بلكه دين خود را با تحولات جاري و ايجاد شده هماهنگ كرده است از اين رو بكاربردن عناصري كه بار فرهنگي مشكوكي دارند نظر بعضي از گونه‌هاي هنري كه حتي از سوي متوليان جدي و صاحب نظر امر هنر نيز بديده ترديد نگريسته شده و در مجامع هنري نيز راه نمي‌يابند و فقط با اين دليل كه در طبقه عامه كسب وجهه نموده‌اند از آفاتي است كه سمت و سوي روند يادشده را با مشكل مواجه مي‌كند و البته اين همه به جهت احتراز از افتادن سبك و سياق مراسمات به ورطه ملال‌انگيز تكرار و روزمرگي صورت مي‌گيرد.

وقوع انقلاب اسلامي در كشور ما پديده‌اي است كه از لحاظ تاثيرگذاري و تغيير بنيادين حركت اجتماعي تنها با ورود اسلام به ايران قابل مقايسه است از اين پديده در كشور ما طي يك يادمان ده روزه كه دهه فجر نام دارد تجليل مي‌شود.

نام اين دهه با عنايت به مدت زمان بازگشت امام تا روز پيروزي انقلاب از فرازي از سوره فجر با مطلع «والفجر و ليال عشر» الهام گرفته شده است كه يك نامگذاري با محتوايي معنوي و ديني است. در همه كشورها اعياد و جشن‌هاي ملي و مذهبي از جمله مهمترين رويدادهاي هر كشوري محسوب مي‌گردد به همين لحاظ اهميت اين رخداد تاريخي و استقلال هر كشوري درميان هر ملتي در آن برهة زماني بيش از پيش رخ مي‌نمايد.

اساساً تشكيل و ايجاد اين رويدادها به عنوان عامل تحكيم كننده روابط ميان مردم محسوب مي‌شود.

ايجاد روحيه جمعي، حس وطن‌خواهي و ميهن دوستي در جهت سازندگي كشور از جمله مهمترين دستاوردهاي بزرگداشت اينگونه اعياد و مناسبت‌ها مي‌باشد و مسأله‌اي بسيار قابل اهميت است.

با مقايسه انقلاب اسلامي با انقلاب‌هاي دنيا در سده‌هاي اخير صبغه ديني بر حقانيت آنها مهر تاييد مي‌زند لذا براي وسعت دادن به دايره مخاطبين مراسمات دهه فجر و القاي اين حس كه مراسم پيروزي انقلاب يك جشن همگاني براي كل خانواده جامعه ايراني است ثمره اين مسئله آنجا ظاهر مي‌شود كه يك ارزش كه افكار عمومي متولي بزرگداشت و تكريم آن را نهاد حكومت مي‌داند تبديل به دغدغه‌اي عمومي و ملي مي‌شود و هيجان بزرگداشت آن تمام اقشار جامعه را زير چتر خود مي‌گيرد. اين فضاي ايجاد شده دست مسئولين فرهنگي را در كار كردن بر ظرفيت‌هاي ديني و اسلامي و عدالتخواهانه انقلاب باز مي‌گذارد اينكه اسلام با بهترين آموزه‌ها حقوق اساسي فردي و جمعي جوامع را به آنها بازشناسانده و حكومتها موظف به استيفاي اين حقوق شده‌اند.

همچنانكه بسياري مراسمات مذهبي(عاشورا، مناسبت‌هاي شعبانيه، رمضان، اعياد) بصورت بخشي از زندگي فرد ايراني در آمده است و جنبه مردمي آن نهادينه و پذيرفته شده است كه حتي همراهي نهادهاي رسمي اين ذهنيت را در جامعه به وجود نمي‌آورد كه به مسئله جنبه دولتي بدهد البته قدمت اين مناسبتها و باورها كمك شاياني به اين امر كرده است كه با اتخاذ سياستهاي راهبردي در سيستم تصميم‌گيري كلان فرهنگي مي‌توان به اين ايده در سطح يادشده جامه عمل پوشاند.

آنچه مسلم است افعال و اعمال نوع بشر داراي هدفمندي و آتيه نگري است و بر حسب توانمندي علمي و تجربي، ذوق و سليقه شخصي آنچه از نوع بشر سر مي‌زند و از قوه به فعل در مي‌آيد تفاوت‌هايي دارد ولي وجه مشترك و نقطه اجتماع آن در هدفمندي آن است در مبحث ارتباطات سازمان‌هاي مسئول كه در حقيقت زبان گوياي يك سيستم هستند مسئله اقناع و ترغيب مخاطبين آن سيستم يا نهاد از بحثهاي اصلي و اساسي است، اقناع جهت قانع نمودن مخاطب و اينكه انتظاراتي كه متصور ذهنش(ذهن مخاطب) بوده به آن رسيده و ترغيب در جهت استمرار و ادامه خواسته سازمان حركت كردن است.

برپايه مراسم گوناگون در سطوح ملي البته داراي اهداف آنهم از نوع اهداف كلان و استراتژيك خواهد بود كه در جهت اقناع و ترغيب آحاد مردم يك كشور برنامه‌ريزي و اجرا مي‌شود.

در اين نوشتار تلاش مي‌شود مهمترين آسيب‌هايي كه در برگزاري مراسم طي ساليان اخير مشهود به نظر مي‌رسدرا به طور اجمالي در چند موضوع دسته‌بندي و بايسته‌هاي يك مراسم ملي، جذاب، شكوهمند و حماسي نيز مورد بررسي قرار گيرد.

1- فاصله گرفتن از شناخت دقيق مخاطبان

عمده ترين شركت كنندگان و مخاطبان مراسم پيش از انقلاب اسلامي و در طول جريانات انقلاب عظيم اسلامي به شكل ملموسي آشنا و قابل پيش‌بيني به نظر مي‌رسيدند اين آشنايي و قرابت بيش از هر چيز به قدمتي فرهنگي و اجتماعي باز مي‌گشت كه جمعيت و مردم مذهبي و متعهد ايران را از طريق بافتهاي عظيم فرهنگ اسلامي به هم پيوند زده بود، گرچه طي ساليان متوالي حركت‌هاي استكباري تلاش داشتند تا اين انسجام و تعهد را فرو پاشند اما انقلاب اسلامي به اثبات رساند كه اين كوشش و تلاش آنان در جهت معكوس به بار نشسته است، توده‌هاي همگون و همنواي مردم به شكلي اعجاب انگيز از يك چيز و يك آرمان به دفاع برخاسته بودند و پيام و انديشه آنان بقدري آشنا بود كه گويي تمامي مردم يكي به نظر مي‌رسيدند، بنابراين مخاطبان مراسم و سلايق آنان در طول انقلاب اسلامي و سالهاي پس از آن چه در مبارزه با ضد انقلاب و چه هنگام جنگ تحميلي كاملاً آشنا به نظر مي‌رسيد، اما پس از جنگ تحميلي، تهاجمات فرهنگي دشمن در بستر تازه‌اي از وسائل ارتباط جمعي و با امكاناتي وسيع بر روي نسل تازه‌اي از فرزندان انقلاب اسلامي آغاز شد و آرام آرام در سالهاي دهه هفتاد و خصوصاً ساليان اخير احساس مي‌شود كه بايد به شكل تازه‌اي از دسته‌بندي‌ها و گروه‌هاي اجتماعي انديشيد، متأسفانه به نظر مي‌رسد اين تنوع تازه‌اي كه در ظهور مخاطبان ديده مي‌شود، از طرف تشكلها و مراكز مرتبط با ساماندهي و انسجام مراسم‌ها و آيين‌هاي مردمي ناديده انگاشته شده و يا لااقل به شكل مطلوبي مورد بازنگري و دقت قرار نمي‌گيرد، اين عدم شناخت دقيق مخاطبان موجب مي‌گردد تا ديگر امكان انتقال و تاثيرگذاري پيام به شكلي مطلوب و قابل قبول صورت نپذيرد و در نتيجه برگزاري مراسم در دستيابي به اهداف و آرمانهاي خود با كاستي‌هايي روبرو گردد.

2- تكرار كليشه‌هاي رايج شده و عدم نوآوري در طراحي و اجراي مراسم

استفاده از شيوه‌هاي سنتي و هميشگي و عدم نوآوري در برگزاري مراسم علي رغم ايجاد ساختار جديدي در دسته‌بندي مخاطبان و پيچيده شدن روش ارتباطات با آنان از ديگر آسيب‌ها و آفاتي است كه امروز مراسم و آيين‌هاي مذهبي و سياسي را تهديد ميكند اگرچه هنوز ميتوان به لحاظ كمي حضور مردم را در مراسم قابل قبول ارزيابي نمود اما روشن است كه اين حضور نبايد كاملاً بعنوان افتخار و دست‌آورد بزرگي براي برگزاركنندگان مراسم محسوب شود چرا كه به هر جهت ريشه‌هاي عميق فرهنگ ديني در سرزمين اسلاميمان خود چنين گردهمايي‌هايي هست و آن را تغذيه مي‌كند آنچه بيش از حضور كمي مخاطبان مراسم ضروري به نظر مي‌رسد رضايت و ايجاد حس عاطفي و عميق و بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي مراسم است كه به نظر مي‌رسد نيازمند بازنگري و ارتقا مي‌باشد شكل كليشه شده مراسم تا بدان حد قابل پيش‌بيني است كه حضور شركت‌كنندگان را تنها مايه‌هاي قوي اعتقادي آنان رقم مي‌زند تا غنا و عظمت و لذت فرم و ساختار مراسم‌ها

3- كثرت مراسم

بعد ديگري از آسيب‌هاي مراسم كه به تكميل آفت تكراري بودن آن كمك مي‌كند، كثرت و تعدد فراوان مراسمي است كه طي سال برگزار مي‌گردد، حضور پيوسته مردم در مراسم متعدد، بدون هيچ نوآوري و خلاقيت در شكل برگزاري مراسم نه تنها موجب كاسته شدن از تعداد مخاطبان بلكه سبب كاستن از ميزان اثربخشي محتواي مراسم خواهد بود شركت‌كنندگان در مراسم اگرچه به جهت بعد اعتقادي و ايماني خود بسياري مراسم‌ها را متقبل مي‌شوند اما اين امر نشان‌دهنده موفقيت در سياست‌هاي اجرايي مراسم نيست، ضمن آنكه از اين تعداد فراوان مخاطبان جديد و جواني نيز زاده نخواهد شد بلكه آنچه بايد كثرت يابد شيوه و برنامه‌ريزي در كشف و همراهي مخاطبان تازه و راههاي انتقال موثرتر پيام مراسم است.

4- انعطاف‌پذيري بي‌هدف و استفاده از شيوه‌هاي سطحي مدرن

بي‌ترديد نقطه مقابل كليشه‌زدگي و عدم خلاقيت و نوآوري در برگزاري مراسم بهره‌برداري از شيوه‌هاي مدرن و جذاب براي جذب مخاطب و تبليغات است اما متاسفانه به نظر مي‌رسد در اين راستا انعطاف‌پذيري شكل واقعي و عميق خود را دارا نيست حركت‌هايي كه در جهت مدرن نمودن برگزاري مراسم انجام مي‌شود گاهي چنان التقاطي و غيرقابل قبول است كه ناهمگوني آن موجب ايجاد طنز و سُخره خواهد شد، برخي از مراسم مذهبي و ديني بدون محاسبه هرگونه برآورد شرعي و روانشناختي با تزئيناتي همچون موسيقي‌هاي مبتذل، مزاح و مطالب كم محتوا و استفاده از امكانات صوتي و تصويري غيرمرتبط و نامتناسب به اصطلاح رونق مي‌گيرند و دسته ديگر از مراسم بطرف استحاله و دگرگوني محتوايي حركت مي‌كنند، البته اشكال را نمي‌توان در استفاده از ابزار و امكانات جديد جستجو كرد بلكه آنچه قابل بررسي و بازنگري است عدم محاسبه و برنامه‌ريزي درايجاد ساختماني متناسب و هماهنگ در مراسمهاست اين انديشه ساده كه مي‌توان با استفاده از چند ترفند صوري مراسم را جذاب نمود نتيجه‌اي جز به كم‌رنگ نمودن محتوا و ساختار مراسم‌ها به همراه نخواهد داشت اما قطعاً استفاده از آخرين دست‌آوردهاي هنري، تبليغاتي و تكنولوژي بشري براي ايجاد جذابيت در مراسم قابل انكار نيست، اگر قرار است در شيوه‌هاي برگزاري مراسم تجديد نظر صورت گيرد اين امر بايد با دقت و ظرافت خاص خود انجام گردد.

5- استحاله در ارزشها با اتكا به امواج اجتماعي

در بسياري از موارد برگزاري مراسم، خصوصاً‌ در خرده مراسم‌ها، انحراف واستحاله در ارائه پيام و محتوا ديده مي‌شود، اين استحاله با وام‌گيري از امواج و جريانات دفعي و ناپايدار اجتماعي و سياسي صورت گرفته و به تدريج بتون واساس مراسم و محتواي آن را مورد تهاجم قرار داده و دگرگون مي‌كند راه‌يابي جرياناتي همچون تفكرات انجمن‌هاي تندرويي كه خود را منتسب به مهدويت مي‌نمايند، نزديك شدن گروهها و انجمن‌هاي برگزار كننده مراسم به نوعي رهبانيت و عرفان غيراسلامي و يا درافتادن آنان در دام انديشه سنت گريزي و يا متقابلاً بنيادگرايي افراطي ازجمله آسيب‌هاي ديگري است كه مي‌تواند و توانسته است خود را به عنوان آفات مراسم نمايان سازد.

6- فروريزي عظمت و شكوه مراسم

تجربيات موفق در برگزاري مراسم از ديرباز نشان داده است كه عموماً موفقيت و تاثيرگذاري در برگزاري آئين‌ها و مراسم ارتباطي مستقيم و تنگاتنگ با عظمت و شكوه اجرايي آن دارد خصوصاً آن هنگام كه مراسم به عنوان شاخص‌ترين مناسبت ملي و يا مذهبي مطرح است. اجراي جشن‌هاي پيروزي انقلاب اسلامي خصوصاً طي ساليان گذشته تكامل متناسبي را به نسبت رشد فزاينده شيوه‌هاي ارتباطي مدرن، بلوغ فكري جامعه و دست‌آوردهاي انقلاب اسلامي نداشته است بدين معني كه هيچگاه نمي‌توان به نقطه عطف خاصي در برگزاري اين مراسم اشاره‌اي صريح و روشن داشت، پيوسته آذين‌بندي‌هاي خياباني و مكاني، نامگذاري‌هاي ايام، برگزاري تظاهرات مردمي، اجراي جشنواره‌هاي هنري-فرهنگي و چند طرح و برنامه هميشگي ديگر شاكله مراسم سالگرد انقلاب اسلامي را تشكيل داده‌اند، يكي از مهمترين شيوه‌ها براي عظمت‌بخشي به مراسم ملي پرهيز از عادت‌بخشي به ذهن مخاطبان است اما متاسفانه اقدام ويژه‌اي در جهت ايجاد ساختارشكني در اين برنامه‌ها يا صورت نگرفته و يا در اجرا دچار ضعف و اختلال گرديده است هرچه بر عظمت و شكوه مراسم افزوده شود و اين افزايش از طريقي مردم‌پسند و جذاب انجام‌پذيرد گستره حضور مخاطبان در مراسم و همچنين عظمت فضا و جو اجتماعي نيز فراگيرتر خواهد بود و هرچه خرده مراسم‌ها جايگزين مراسم بزرگ ملي و مذهبي باشد نمي‌توان انگيزه فراواني را براي حضور مخاطبان در برنامه‌ها و مراسم پيش‌بيني كرد هرچند مي‌تواند خرده‌ مراسم‌ها را براي تكميل مراسم اصلي يك لازمه دانست.

راهكارهاي برگزاري مطلوب مراسم

بحث از راهكارهاي مطلوب در جهت برگزاري مراسم مي‌تواند به كلياتي منجر شود كه تنها در حد تئوريك باقي خواهد ماند اما اگر قرار بر آن باشد كه حقيقتاً تحول و تغييري بنيادين در اجراي مراسم‌ها صورت پذيرد، تحقق آن نيازمند تغيير نگرش در برخي تفكرات و باورهاي نهادينه‌شده‌اي است كه طي دو،سه دهه اخير از شكل مطلوب برخي برنامه‌ها و مراسم‌ها در ذهن تداعي گرديده همانگونه كه ظاهراً منطقي به نظر مي‌رسد انتقال و واگذاري اجراي مراسم به مردم شكل آرماني آن است حتي مطلوب‌تر به نظر مي‌رسيد اگر تشكلهاي مردمي نيز خود عهده‌دار اجراي مراسم سالگرد انقلاب اسلامي باشند آنگونه كه در آغاز پيروزي اين آرمان تحقق يافته به نظر مي‌آمد اما روشن است كه دنياي مدرن و پسامدرن را بايد دنياي مشغله، فاصله و تكثر دانست دنيايي كه در آن زمان هر روز به شكلي بارز كوتاهتر از حد معمول خود در گذشته به نظر مي‌رسد دغدغه و سرمشغولي فراوان، ايجاد نوعي فاصله طبيعي عاطفي و ارتباطي بين انسانها و فراواني ديدگاهها و نقطه نظرات از ويژگي‌هاي عصري است كه در آن تكنولوژي و صنعت جولان مي‌دهد بنابراين ايجاد اين انتظار كه مردم بتوانند در اين فراواني مشغله‌ها و دغدغه‌ها فرصتي بيش از چند ساعت مفيد را مصروف برنامه‌هاي فوق برنامه و حتي مورد علاقه خود نمايند كمي غيرمنصفانه است بنابراين راه كار مناسبتر آن است كه دست‌اندركاران و برنامه‌ريزان برگزاري مراسم كه اين امر را به عنوان مشغله خود برگزيده‌اند چنان دقيق و كارشناسانه نسبت به طراحي و اجراي مراسم اقدام كنند كه مخاطبان بتوانند از لذت در محتوا و اجراي مراسم به بهترين شكل خود بهره‌مند گردند.

طراحان و برگزاركنندگان مراسم بايد با استفاده از كارشناسان زبده در بعد فرهنگي، جامعه‌شناسي، هنري، ورزشي و تمامي شاخه‌هايي كه علايق مردم در آنها، در دنياي مدرن قابل مشاهده است آخرين دستاوردها و ظرايف موجود را براي برگزاري مطلوب مراسم ملي و مذهبي خصوصاً مراسم جشنهاي سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي بكار گيرند. روشن است كه اگر بخواهيم دراين مقوله به كلياتي در زمينه راهكارهاي مطلوب اجراي مراسم اشاره كنيم ناگزير هستيم باز هم از تنوع، آشنايي زدايي، تدبير فرم مناسب، تحليل و طبقه‌بندي محتوا و تحليل مخاطب و جغرافيا سخن بگوئيم اما اين كليات جز در سايه انجام كار كارشناسي دقيق در تمامي رشته‌هاي مرتبط با مردم‌شناسي، فرهنگ‌شناسي و جامعه‌شناسي جديد و همچنين يافتن راهكارهايي در خصوص چگونگي تبديل و انتقال محتوا و مضامين مورد نظر به بهترين شيوه‌هاي هنري و فرهنگي ميسور نمي‌باشد، بايد بدانيم كه شيوه‌ها و برنامه‌هايمان با سلايق و علايق مردم بيگانه نيست تا از اين طريق موجب بيگانه شدن پيام براي مردم نباشيم. قبل از هرچيز بايد از خود بپرسيم يك مراسم ملي چه سطح و جمعيتي را شامل مي‌شود. و چه شاخص‌ها و مولفه‌هايي سطح ملي مراسم را تعيين مي‌كند.

سطح ملي مراسم

يك مراسم ملي مطلوب بطور كلي بايد تمامي اتباع يك كشور را در داخل و خارج از كشور تحت پوشش قرار دهد. براي آنكه سطح مراسم را به سطح ملي ارتقا دهيم لازم است از بكاربردن شيوه‌هاي مندرس و فرسوده تبليغات مستقيم و غلوآميز خودداري شود زيرا چنين شيوه‌هايي علاوه بر آنكه نتايج مطلوب و مثبت به بار نمي‌آورند، به خاطر عدم جلب اعتماد عمومي و ناتواني در برقراري ارتباط با افراد عملاً به عملي ضدتبليغ تبديل مي‌شوند. يكي از روش‌ها، تبديل مراسم به مراسمي ملي و ارتقا سطح آن اين است كه زمينه‌هاي همكاري و مشاركت اقشار و گروههاي مختلف مردم را از سراسر كشور فراهم كنيم. در عين حال حتي‌الامكان از اجراي برنامه‌هاي فرمايشي خودداري شود و در مقابل زمينه‌اي براي اجراي برنامه‌هاي متنوع و تا حدودي هدايت شده فراهم گردد. برنامه‌هايي كه در آن حتي‌المقدور تبعيض اعمال نشود و به تمامي گروهها در سطح و ميزان توانايي‌هايشان بها داده شود، شايد بتوان چنين مراسمي را به طور عملي لايق عنوان ملي دانست، خصوصاً‌ كه گروههاي مختلف از اقوام مختلف از جمله كرد، ترك، فارس، تركمن، قشقايي، عرب، بلوچ، بختياري، لر، گيلك و... در آن مشاركت خواهند داشت. تاكيد بر اصالت‌هاي فرهنگي و ارج و بهادادن به فرهنگ‌هاي بومي و حمايت از رنگارنگي و تنوع مراسم مي‌تواند در جذابيت و شكوهمندي و حماسي بودن مراسم موثر واقع شود چرا كه وقتي مراسم ملي اثرمند و موفق است كه موجبات انسجام و همدلي مردم يك سرزمين را رقم زند و از تجزيه و انفكاك عاطفي و قومي آنان پيشگيري مي‌كند با اين تعريف يك مسابقه ورزشي پرطرفدار در سطح ملي مثلاً يك مسابقه فوتبال براي راهيابي به جام جهاني مي‌تواند يك مراسم باشكوه ملي قلمداد شود كه جمع كثيري را به شكل حضوري و ملتي را به عنوان مشاهده‌گر و پيگير با خود به همراه دارد. در اين مراسم هيجان‌انگيز هر لحظه اضطراب اينكه غرور ملي خدشه‌دار شود يا مثلاً بيگانگان از توانايي‌هاي ورزشي مردممان مأيوس شوند در تمامي مخاطبان وجود خواهد داشت. اين شكل از مراسم چون خالي از بار ايدئولوژيكي و يا جناحي است سطح وسيعي از مخاطبان را شامل مي‌شود حتي كساني كه هيچ علاقه‌اي به امور ورزشي ندارند پيگير موفقيت و حيثيت ملي هستند.

شكل ديگر مراسم ملي مراسمي است كه با فرهنگ ديني و اعتقادي ملت آميخته است و استحكام و انسجام آن وابسته به آن است. اين گونه مراسم هم به فراخور گستره اعتقادي و ديني هر ملتي سطح خاص خود را داراست. در كشور ما اكثريت قريب به اتفاق مردم، مسلمان و شيعه هستند. اين مراسم كاملاً سطحي ملي دارد و در حقيقت فرهنگ ديني و ملي كاملاً به هم آميخته است. و اين آميختگي علاوه بر ويژگي‌هاي سنتي بار معنايي و عقيدتي را نيز پشتوانه برگزاري مراسم خواهد نمود. بسياري از سنن و رسوم مذهبي در طي قرون متمادي آئين و مراسم ويژه خود را در سطوح مختلف خلق و استمرار داده‌اند از اين رو مي‌بينيم كه مراسم اعياد و سوگواري متعددي كه در دل و جان مردمان ريشه داشته بصورت خودجوش ظهور يافته است و در سطح فراگير تمامي جامعه ايران را با خود همراه نموده بنابراين يك رويداد يا واقعه‌اي بايد ظرفيت كافي را براي تبديل شدن به رسم و مراسم دارا باشد و اين ظرفيت تا آن اندازه قدرتمند باشد كه در طول تاريخ يك ملت بتوان آن را زنده و پايدار نگه داشت. مثلاً ملت ما عموماً به مناسبت سالگرد پيروزي در يك مسابقه مهم ورزشي مراسم سالانه برگزار نخواهد كرد اما وقايع بزرگ و عظيمي چون پيروزي انقلاب اسلامي كه سرنوشت او را دگرگون نموده به اندازه‌اي فراتر از تصور، ظرفيت تبديل شدن به مراسمي شكوهمند را در تاريخ اين سرزمين داشته و خواهد داشت وگستردگي سطح آن بسيار فراتر از قوميت‌ها، عقايد و ديگر ويژگي‌هاي كشور است.

بايسته‌هاي يك مراسم

مراسم ملي بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشد و چه عناصري مي‌توانند آن را جذاب، شكوهمند و حماسي نمايند؟ اين سؤالي اساسي است كه آن گونه كه پيش از اين اشاره شد پاسخي صريح و روشن به آن ممكن است مشمول درصد خطاي بالايي قرار گيرد. با اين حال مي‌توان نكاتي را در راستاي تجربيات و كليات؛ مورد توجه و دقت بيشتر قرار داد.

الف: يك مراسم ملي بايد ويژگي عمومي بودن خود را از دست ندهد بدين معنا كه جنبه انحصاري و اختصاصي نداشته باشد و بتواند اقشار مختلف مردم را با سلايق و علايق متفاوت با خود همراه نمايد. شعارها و آيين و برنامه‌هاي مراسم در درون خود حاوي بار اعتراضي و يا توهين‌آميز به بخش خاصي از گروههاي اجتماع نباشد و در آن انگيزه ايجاد نوعي انسجام و اتحاد ميان تمامي صفوف و گروههاي مردمي وجود داشته باشد.

ب: يك مراسم ملي بايد شكوهمند و حماسي باشد و اين شكوه و حماسه را به شكلي تصنعي و غيرواقعي بروز ندهد. شكوه‌بخشي به مراسم از درون شناخت دقيق مخاطبان سر بيرون مي‌آورد اگر علايق و نگرش و سلايق قشرهاي مختلف مردم جهت يك مراسم باشكوه مورد تجزيه و تحليل قرار نگيرد برنامه‌هاي اجرايي مراسم تبديل به برنامه‌هايي تحميلي و غيرموثر خواهد شد اجراي اجتماعات و نمايشگاههاي عظيم كه در آن تمامي ظرافت‌هاي هنري و فرهنگي در ساختار اجرايي لحاظ شده باشد بر عظمت مراسم خواهد افزود. عظمت شكني مراسم آن را در حد اجتماعاتي پراكنده و غيرهمدل و يا غيرمرتبط تقليل خواهد بخشيد و از شكوه آن خواهد كاست.

ج: مشاركت ملي: مهمترين ويژگي يك مراسم شكوهمند و حماسي مشاركت گسترده و هدفمند جمعي است، هنگامي كه شركت‌كنندگان در يك مراسم اهميت حضور و مشاركت خود را دريابند به نوعي وحدت، همدلي و اقتدار جمعي دست خواهند يافت و اين مشاركت تنها از طريق تبليغ بر روي پيام و محتواي مراسم به دست نخواهد آمد بعنوان مثال نمي‌توان تنها با اشاره پيوسته به اهميت حضور ميليوني مردم در مراسم راهپيمايي 22 بهمن و دشمن‌شكن بودن آن موجبات يك اجتماع حماسي و شكوهمند را فراهم نمود. اين حضور نيازمند برنامه‌هايي منسجم و منظم است تا راهپيمايان يا در بعد ديگري اجتماع كنندگان و حاضران در مراسم بتوانند از قابليت‌ها و ظرفيت‌هاي فردي خود نيز بهره‌مند شده و خود را مفيد فايده بدانند و همچنين از لذت حضور در يك مراسم با برنامه‌ و هدفمند استفاده كنند.

د: مراسمي مانند جشن‌هاي پيروزي انقلاب اسلامي بايد حتماً‌ شكل جشنواره‌اي خود را حفظ نمايد تا حضور مردم با نشاط و شادابي همراه باشد و برنامه‌هاي ارائه شده تماماً به شكلي طراحي و اجرا گردند كه مخاطبان شور و شعف لازم را از حضور در جشني شكوهمند احساس نمايند. اين جنبه از برگزاري مراسم، طراحاني هنرمند و پويا را مي‌طلبد تا بتوانند به شكلي مناسب سلايق روز اجتماعي را در قالب برنامه‌هاي مراسم طراحي و اجرا كنند.

خ: تنوع، نوآوري و خلاقيت در راس برنامه‌هاي مراسمي قرار دارد كه قرار است هر ساله شكل بهتر و متعالي‌تري را به خود بگيرد، قطعاً عدم رعايت اين موضوع موجب مي‌شود تا در جهاني با چنين كولاژي از تصاوير و برنامه‌هاي متنوع، مخاطب، انگيزه خود را براي حضور در مراسم از دست بدهد و يا حضور او پررنگ نبوده و با هيجان همراه نباشد. همچنين در دل برگزاري مراسم نكات ذيل نيز بايد مورد توجه و دقت قرار گيرد:

1- اطلاع رساني خوب انجام پذيرد تا همگان بدانند هدف مراسم چيست.

2- اهداف مراسم بطور دقيق و روشن بيان گردد.

3- مخاطبان مراسم تعيين و ويژگي‌هاي آنان تبيين گردد.

4- ابزار انتقال پيام تعيين و مشخص شود.(رسانه مشخص شود)

5- زمان و مكان مناسب با توجه به شرايط مخاطبان تعيين گردد.

6- در تعيين رسانه با الويت چند رسانه‌اي انجام پذيرد تا موثر گردد.

7- ارزيابي مراسم از نظر مخاطبان انجام شود. (مستقيم و غيرمستقيم.)

نتيجه: مجموعاً به نظر مي‌‌رسد يك مراسم ملي با شكوه و جذاب نيازمند شناخت به روز از شخصيت و وضعيت افراد جامعه است، عدم شناخت موجب مي‌شود تا گاهي حتي برنامه‌هاي در تضاد با خواست آنان اجرا شده و ارزش و اعتبار پيام ارائه شده را نيز زير سؤال ببرد بنابراين همچنان كه طي اين نوشتار بارها اشاره شد ساختار مراسم بايد مبتني بر شناخت دقيق مخاطب و بر مبناي اجماع نظر كارشناسان مختلف در رشته‌هاي گوناگون ديني، فرهنگي، هنري، اجتماعي و سياسي رقم بخورد. و قطعاً هر حركتي كه در آن نظرات مخاطبان لحاظ شده باشد جايگاه مناسب خود را خواهد يافت.

 

 

شنبه 14 بهمن 1385 - 11:34


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری