چهارشنبه 1 شهريور 1396 - 1:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

عليرضا قرائي

 

رويكرد روشنفكري به دين، فرهنگ و سياست

 

گفت‌وگو با احمد رزاقي، نويسنده كتاب «روشنفكري و جوانان»

عنوان كتاب: روشنفكري و جوانان
مولف: احمد رزاقي
ناشر: شركت انتشارات سوره مهر
چاپ اول، سال 85
تيراژ 2200 نسخه
223 صفحه
قيمت 2000 تومان

كتابتان را به‌طور كلي معرفي كنيد.

كتاب نقد و بررسي رويكرد روشنفكري به دين، فرهنگ و سياست و فعاليت‌هاي آنان در سال‌هاي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي و نيز شيوه‌هاي برخورد هدفمند و مطلوب با جريان روشنفكري را مورد بحث قرار مي‌دهد. با توجه به آنكه بعد از انقلاب اسلامي روشنفكران از فرصت، فضا، امكانات بهتري بهره‌مند شدند، لذا توانستند بيش‌ از پيش به طرح انديشه‌هاي خود، به رغم چالشي كه با رويكرد درون‌حاكميتي داشتند بپردازند. طبيعي است كه جامعه جوان ما نياز داشت ديدگاه روشنفكران را به عنوان گروه مرجع مورد كند‌و‌كاو قرار دهد. اين كتاب پاسخي است به مطالبات و نيازهاي نسل جوان در حوزه مسائل مربوط به رويكرد گروه مرجع مذكور نسبت به دين، اخلاق، سياست، روحانيت، حجاب و مقولاتي از اين قبيل.

نگارش كتاب چه مدت طول كشيد؟

تأليف آن حدود يك‌سال، بين سال‌هاي 78 و79 طول كشيد، در دوران پس از دوم خرداد در عصري كه دوره مناسب و مساعدي براي فعاليت روشنفكري بود و فضا به گونه‌اي طراحي شده بود كه نسل فرهنگي، روشنفكري و دانشگاهي فعال و مطبوعات متكثر شده بود. انديشه‌هاي متعارض و متعارف مطرح مي‌شد و روشنفكران نظريات مختلف را تبليغ مي‌كردند. در آن برهه من انگيزه يافتم با توجه به حساسيت نسل جوان نسبت به نگاه و نظر جريان روشنفكري، اين كتاب را بنويسم. متأسفانه رابط ما با ناشر با تأخير بسيار كتاب را امسال منتشر كرد. از طرف ديگر ناشر بدون هماهنگي و صلاحديد مؤلف عنوان كتاب را از «رويكرد روشنفكري به دين، فرهنگ و سياست» به «روشنفكري و جوانان» تغيير داد در حالي كه در قرارداد، عنوان اول ثبت شده است. به نظر من اين خسراني به كتاب است. بله، مخاطب ما جوانان هستند ولي منظور من از تأليف كتاب نقد رويكرد روشنفكري است نه اينكه بخواهم ارتباط روشنفكري و جوانان را بررسي كنم.

فكر مي‌كنم اين تعبير به اين دليل بوده است كه نگاه رابط ما با ناشر يك نگاه اقتصادي به قضيه بوده است.

هدف شما از نوشتن اين كتاب چه بود؟

گروه‌ها و عناصر روشنفكري همواره در طول تاريخ به عنوان گروه‌هاي مرجع تلقي مي‌شدند و نسل جوان تحصيلكرده و دانشگاهي هميشه عنايت خاصي به آنها داشته‌اند. اينها توانسته‌اند در عرصه‌هاي مختلف تاريخي، سياسي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي جريان‌‌سازي كنند و به عنوان يك نهاد خودجوشيده از مردم و حتي بعضاً به عنوان نهادهايي كه توسط برخي جريانات خارج از كشور حمايت مي‌شدند فعاليت‌هاي گسترده‌اي انجام دهند. اين فعاليت‌ها نقش مؤثري را در تصميم‌گيري‌ها و حتي قانون‌گذاري‌ها و سرنوشت جامعه ما داشته و در اين نگاه هيچ‌كس نمي‌تواند نقش روشنفكري را از زاويه تحقيقات، پژوهش‌ها و تصميم‌گيري‌ها ناديده بگيرد. به همين دليل بنده نيز به عنوان يك پژوهشگر نياز امروز جامعه و نسل جوان را در اين يافتم كه تفكرات اين گروه مرجع را در باب دين، فرهنگ و سياست، نقد و تحليل نمايم. بد نيست توضيح دهم كه هر دو جريان روشنفكري ديني و روشنفكريِ [سكولار]، منابع انديشه‌هاي خود را از طريق نشريات، مطبوعات و كتاب‌ها در اختيار ما قرار دادند، لذا بنده بي‌آنكه از منابع دست دوم استفاده كنم خوشبختانه توانستم از منابع دست اول بي‌واسطه استفاده كنم.

منابعتان بيشتر داخلي بود يا خارجي؟

بيشتر منابعي بود كه در داخل كشور منتشر مي‌شد. ولي دسترسي به منابع خارجي نيز ميسر بود.

شما گفتيد اين كتاب به جريان‌هاي روشنفكري بعد از انقلاب اختصاص دارد، آيا كتاب از جريان‌ها، حزب‌ها و يا اشخاص خاصي نيز سخن گفته‌ است؟

بله، دقيقاً. مي‌دانيد كه اكثر محققان و پژوهشگراني كه جريان‌هاي روشنفكري را مورد نقد و بررسي قرار مي‌دهند معمولاً معتقدند بايد چهار پنج دهه از زمان جرياني خاص گذشته باشد تا به راحتي از دور بتوان به آن جريان نگاه كرد و بدون سانسور مطالب را مطرح كرد. متأسفانه جاي كتاب‌هايي كه توسط روشنفكران فعال موجود تأليف شده باشد، خالي بود. طبيعي است كه جريانات و عناصر روشنفكري فعال و زنده در جامعه مد نظر من بود و آنها جرياناتي بودند كه عموماً از انديشه‌هاي روشنفكران منسوب به حلقه «كيان»، انديشه‌هاي دكتر سروش، اكبرگنجي، شمس‌الواعظين، علوي‌تبار، عمادالدين باقي و حتي مجتهد شبستري تاثير مي‌گرفت.

شما در اين كتاب به نقد جريانات روشنفكري سكولار پرداخته‌ايد يا جريانات روشنفكري ديني؟

اگر ما يك تعريف از روشنفكري ديني و سكولار داشته باشيم پاسخ سؤال شما روشن مي‌شود. دكتر سروش مي‌گويد: من سكولار هستم به سكولار بودن خود افتخار مي‌كنم. و در جاي ديگر مي‌گويد: من به انجمن حجتيه احترام مي‌گذارم چون آنها هم مثل من سكولار هستند. اگر سكولار را تعريف كنيم به اين معنا كه تفكيك مقولات اجتماعي از دين و انحصاري‌دانستن دين به مقولات فردي و محدودكردن امور فقهي و ديني به امور فردي، پس بايد نتيجه بگيريم اكثر اين افرادي كه از آنها ياد شد خود را اگر چه به‌طور تلويحي جزو روشنفكران سكولار مي‌دانند و مقولات ديني را در واقع مقولات فردي و نه اجتماعي مي‌دانند. به عنوان مثال دكتر سروش صراحتاً‌ مي‌گويد كه ايدئولوژي توان اداره جامعه را ندارد. در ابتدا مي‌گويد دين فربه‌تر از ايدئولوژي است، سپس دين را يك مقوله بي‌رنگ، بي‌جهت و يك مقوله گنگ و مبهم براي مخاطب معرفي مي‌كند؛ به طوري كه شما مي‌پرسيد پس دين در اين ميان چه شد و چه نقشي در تصميم‌گيري‌هاي سياسي و اقتصادي جامعه دارد. با اين تعريف اكثر روشنفكران ضمن آنكه خود را متدين مي‌دانند و به مسائل ديني مثل نماز، روزه، مرجع تقليد، رساله عمليه و غيره اعتقاد دارند، ولي از آن طرف اينها را مسائلي فردي قلمداد مي‌كنند كه در مسائل اجتماعي دخيل نيست. اغلب معتقدند دين از اداره اجتماع عاجز است و تنها يك سلسله مسائل عبادي و رابطه‌اي بين انسان و خداست و تعاملات و تحولات اجتماعي ربطي به آن ندارد. به عبارتي روشن‌تر، سياست، اقتصاد و اجتماع را جدا از دين مي‌دانند.

چقدر ديدگاه اين گروه از روشنفكران را در تقابل با انديشه روشنفكران ديني قرار داده‌ايد؟

در ميان روشنفكران ديني سعي كرده‌ام از انديشه‌هاي حضرت امام خميني(ره)، شهيد آيت‌الله مطهري و دكتر شريعتي بهره ببرم. نگاه اين روشنفكران به نوعي با روشنفكراني كه از آنها ياد شد گاهي در تضاد است. من بخصوص با رويكرد امام(ره) و شهيد مطهري انديشه روشنفكران سكولار را نقد كرده‌ام.

با توجه به آنكه به نظر مي‌رسد كتاب از جهت بررسي جريانات روشنفكري پس از انقلاب جامع است، چقدر تلاش كرديد جريانات روشنفكري در داخل را با روشنفكري غربي مقايسه كنيد؟

خاستگاه روشنفكري در كشور ما غرب است. بعد از رنسانس و انقلاب صنعتي و به‌حاشيه‌ رانده شدن دين كليسايي و عدم پاسخگويي دين به مطالبات و نيازهاي جامعه آن روز، به‌طور طبيعي روشنفكري در غرب متولد شد. روشنفكران غربي معتقد بودند سه مقوله مانع پيشرفت جامعه مي‌شود كه بايد با آ‌نها مبارزه كرد. نخست دين (يعني مسيحيت)، دوم كليسا و سوم كشيش،‌ كه با حذف آنها پيشرفت حاصل مي‌شود. اتفاقاً‌ با شكست اين دين قرون وسطايي و كليسايي و آن كليسايي كه تبديل به منبع درآمد كشيشان شده بود، تحولات بسياري را شاهد بوديم. اما در ايران تحولاتي كه روشنفكري قبل از انقلاب به‌ وجود آورد سبب شد روشنفكران تصور كنند براي اينكه ما بخواهيم به توسعه و ترقي و تكامل برسيم گريزي نداريم جز آنكه به مسيري كه غرب رفت برويم. يعني درختي كه در غرب ميوه داده بود را -به تعبير دكتر شريعتي- كندند و آن را در كشورهاي جهان سوم و ايران كاشتند؛ درختي را كه با شرايط آن سرزمين محصول داده بود و به طور قهري و طبيعي نيز به وجود آمده و در آن دين و كليسا و كشيش براي ظهور سكولاريسم بسترسازي كرده بود كپي‌برداري كردند و اينجا كاشتند. طبيعي است كه اين درخت در ايران خشكيد و ميوه و ثمر نداد. بنابراين بخش مهمي از روشنفكري ايراني، تقليد و مونتاژي از روشنفكري غربي شد. همين روشنفكران ما خواستار حذف اسلام و مساجد و روحانيت همچون مسيحيت و كليسا و كشيش از عرصه‌هاي مختلف اجتماعي، سياسي و اقتصادي شدند. روشنفكران سكولار و لائيك معتقد به حذف اين سه مقوله براي رسيدن به توسعه در همه زمينه‌ها بودند. بنابراين پيدايي و تكوين روشنفكري در غرب به دوران پس از رنسانس و در ايران نيز به انقلاب مشروطيت باز مي‌گردد. مي‌دانيد كه مشروطيت را روشنفكري به نوعي با شكست مواجه كرد، چرا كه اعتقاد داشت آينده ما گذشته غرب است. يعني ما در آينده به همان جايي بايد برسيم كه غرب رسيده است. توسعه فرآيند تجدد است. ما از طريق تجدد و فرهنگ ترجمه‌شده غرب مي‌توانيم به توسعه دست يابيم.

در كتاب بيشتر نگاه فرهنگي جريانات روشنفكري غالب است يا نگاه سياسي آنها؟

بيشتر حوزه‌ها و رويكردهاي فكري- فرهنگي مورد نظر بوده، چرا كه رويكرد خود بنده نيز چندان سياسي نيست. فقط به دليل آنكه كتاب مجموعه كاملي باشد رويكرد سياسي نيز در آن لحاظ شده است ولي بخش عمده كتاب به انديشه‌هاي فرهنگي، ديني و اجتماعي روشنفكري توجه دارد.

مخاطب كتاب را چه گروهي تشكيل مي‌دهند؟ يعني با توجه به آنكه مخاطب كتاب خصوصاً جوانان هستند آيا تحصيلات، رشته‌هاي دانشگاهي خاص و يا مطالعات پيراموني براي فهم مطالب لازم است؟

خوشبختانه كتاب با قلم ساده و روان مخاطب خود را نسل جوان قرار داده است. اگر بخواهيم از نظر تحصيلات مخاطب آن را تعيين كنيم، كارشناسان، دانشجويان و افراد بالاتر از ديپلم خوانندگان آن را شامل مي‌شوند. بديهي است اگر اطلاعات و معلومات عمومي مخاطبان در زمينه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و ديني بيشتر باشد مطالب را بهتر و عميق‌تر درك خواهند كرد.

توضيحي اجمالي درباره فهرست و عنوان‌بندي فصول كتاب ارائه دهيد.

در فصل اول كليات و مفهوم و ماهيت پيدايش روشنفكري مطرح مي‌شود. در فصل دوم مواضع و ماهيت روشنفكري پس از انقلاب در حوزه فرهنگ و اعتقادات مورد بحث واقع مي‌شود. سپس دين و ايدئولوژي، اهداف، روابط ‌فرهنگي بين زنان و مردان و ارتباط و اختلاط آنان در جامعه با تأكيد بر نگرش روشنفكري مورد بررسي قرار مي‌گيرد. سپس فيلم‌ها، كتاب‌ها و هنرمندان و نويسندگاني كه مورد عنايت روشنفكران است، بررسي مي‌شوند. ضمن آنكه در باب مسئله حجاب، سينما، روحانيت، ولايت فقيه و حوزه‌هاي علميه نيز سخن گفته شده است. درباره تعارض بين حكومت فقاهتي و حكومت ديني و همچنين ادعاي عدم توانايي اسلام فقاهتي در اداره جامعه بحث شده است. در فصل سوم مواضع سياسي روشنفكران سكولار مورد نقد قرار گرفته و نگاه آنان نسبت به روابط ايران با آمريكا و اسرائيل و اساساً نگاه آنان درباره انقلاب كه گاه از دوران انقلاب با عنوان دوران استبدادي ياد مي‌كنند، كاويده شده است. فصل چهارم در پي آن است كه بگويد ما متوليان فرهنگي و اجتماعي بايد با نسل جوان چه كنيم؟ آيا حاكميت و دولتمردان نقشي در گسترش روشنفكري داشته است؟ ما هميشه روشنفكري را مورد نقد و بررسي قرار ‌مي‌دهيم ولي هيچ‌گاه نمي‌آييم بگوييم نقش حاكميت در فعال‌شدن و توسعه سكولاريسم در جامعه چقدر بوده است. در اين فصل «چه بايد كرد» مورد تأمل قرار گرفته است، يعني اينكه هم روشنفكران ديني و هم روشنفكران سكولار و هم حاكميت چه نقشي در ساماندهي جريانات روشنفكري دارند.

در پايان بايد بگويم كه نقد و بررسي ديدگاه‌ها و نقطه‌نظرات جريان‌هاي روشنفكري به‌ معناي مخالفت با ارائه و طرح ديدگاه‌ها و رويكرد‌هاي متفاوت و متضاد نبوده و تأييد جامعه بسته و قبول سياست تك‌صدايي در كشور نيست. بلكه همان‌طور كه به اجمال اشاره شد، هدف اصلي از انتشار اين اثر برداشت گامي هرچند كوچك در جهت رشد و توسعه فكري و فرهنگي جامعه و تعيين و تبيين مؤلفه‌ها و شاخصه‌هاي گروهي از روشنفكران كشورمان است كه مدعي رهبري فكري و فرهنگي مردم، به‌خصوص نسل جوان‌اند. لذا موجب خرسندي و كمال تشكر خواهد بود اگر خوانندگان محترم به‌ويژه مخالفان و منتقدان، نقدها و نظرات مشفقانه و مفيد خود را در اختيار من قرار دهند.

 

 

دوشنبه 1 آبان 1385 - 11:47


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری