شنبه 2 شهريور 1398 - 3:10
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

الهه عصاريان

 

مداحي و موسيقي پاپ ديني

 

گزارشي از سخنراني دكتر مسعود كوثري، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در همايش دين، ارتباطات و فرهنگ عامه‌پسند

اشاره:

گفتمان‌هاي متنوعي كه در حوزه دين پديد‌ آمده است به ويژه در جامعه كنوني ما امكانات تبليغاتي جبهه ارزشگرا و دين‌محور را از وارد شدن در اين حيطه‌ها ناگزير مي‌سازد. حتي مسائلي كه تا چند دهه پيش از اين به نظر نمي‌رسيد كوچكترين ارتباطي با دين داشته ‌باشند، گاه شنيده مي‌شود كه صفت «ديني» به خود گرفته‌اند؛ مثل سينماي ديني، هنر ديني، نقاشي، گرافيك ديني و... . از همين باب است «موسيقي پاپ ديني» كه به‌تازگي در گوشه و كنار محافل هنري و ديني به موضوعي براي بحث تبديل شده‌ است. سايت سازمان تبليغات اسلامي در نظر دارد فارغ از اينكه مباحثي از اين دست از نظرگاه دين چه اندازه اصالت و مقبوليت دارند، به منظور آگاهي مخاطبانش از مباحث جاري اجتماعي و فرهنگي كه پاي دين را وسط مي‌كشد يا سعي دارد امضاي اين پايگاه را كسب نمايد، به انعكاس جريان‌‌هاي موجود ديني و بخصوص جريان‌هايي كه خود را به وصف «ديني» متصف مي‌سازند، بپردازد. اميد است كه طرح اين مباحث، صاحبان انديشه ديني را به تكاپو و جست‌وجوي بيشتر در زمينه شناخت آسيب‌هاي عرصه دين و رفع آنها برانگيزاند، پيش از آنكه بر ابهامات و شبهات بي‌پاسخ در اين عرصه افزوده شود. در همين راستا اين سايت از نظرات صاحب‌نظران و انديشمندان در حوزه آسيب‌شناسي فرهنگ ديني به گرمي‌ استقبال مي‌كند. آنچه مي‌خوانيد گزارشي از سخنراني دكتر كوثري جامعه‌شناس و استاد دانشگاه تهران درباره دين و فرهنگ عامه‌پسند است:

رواج موسيقي پاپ در سومين دهه انقلاب تنها در حوزه مرسوم موسيقي ديده نمي‌شود، بلكه گسترش استفاده از اين موسيقي در مراسم مداحي و به ويژه برخي آلبوم‌هاي موسيقي نيز به چشم مي‌خورد. در مورد رواج موسيقي پاپ ديني، كه در مورد خود اين واژه نيز توافقي وجود ندارد، ديدگاه‌هاي گاه متعارضي وجود دارد. ارزيابي عده‌اي از آن كاملاً منفي است و عده‌اي آن را استفاده از سبك‌‌هاي موسيقي رايج براي گسترش آموزه‌هاي ديني مي‌دانند. از همين رو در اولين همايش انجمن ايراني ارتباطات و مطالعات فرهنگي كه چندي پيش در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد يكي از موضوعات سخنراني «مداحي و موسيقي پاپ ديني» در ايران بود كه توسط دكتر مسعود كوثري، عضو هيأت علمي گروه ارتباطات دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران ارائه شد. در اين سخنراني مسعود كوثري به ريشه‌هاي اجتماعي شكل‌گيري و گسترش اين نوع موسيقي (فارغ از دو ارزيابي منفي و مثبت از رواج موسيقي پاپ ديني) پرداخت و گفت: گسترش موسيقي پاپ ديني بيش از هر چيز نشان پيروزي مداحي به‌عنوان شكلي مردم‌پسند از عزاداري در دوران پس از انقلاب است. بنابراين پيش از آنكه ما شاهد نوآوري سبك‌هاي موسيقايي و شكل‌گيري پاپ ديني باشيم، اتفاق اصلي در حوزه مداحي افتاده است.

او ادامه داد: «مداحي» كه در سبك‌هاي سنتي در كنار روحانيت نقش ثانويه را در روضه‌ها و عزاداري‌ ايفا مي‌كرد، پس از انقلاب به دليل برخي نيازها از جمله به ايجاد هيجان و شور لازم براي رزمندگان، خود به شكلي مستقل از روضه‌خواني و عزاداري تبديل شد و كاركرد مستقل يافت. اين روند حتي پس از دفاع مقدس نيز ادامه يافت، به‌طوري كه مداحان به گروه مستقلي كه شأن اجتماعي جديدي پيدا كرده بودند تبديل شده و كم‌كم احساس كردند كه ديگر نيازي نيست كه به‌طور كامل در كنار واعظان و روحانيون خبره و مسلط به كتاب و سنت باشند و مي‌توانند خود نقش اول را داشته و از نقش ثانويه گذشته دور شوند. بنابراين در اينجا دو مسئله وجود دارد: يكي بحث «فاصله‌ افتادن بين واعظ و مداح» و ديگري بحث «صنعت موسيقي» است.

كوثري با اشاره به اينكه اين گروه از مداحان در محتوا و شيوه‌هاي اجراي مداحي هرچه بيش‌تر از اشكال مردم‌پسند موسيقي و اجرا استفاده كرده‌اند، گفت: در گذشته وعظ‌ها و روضه‌هاي مرحوم كافي و ديگران در ميليون‌ها كاست به فروش مي‌رفت و امروز كه اين مداحان فرصت يافته‌اند تا نقش اول را داشته باشند از صنعت موسيقي كمك گرفته‌اند به طوري كه موسيقي توليدي آنها در ميليون‌ها نسخه فروخته مي‌شود. پس يك مسئله تجاري نيز در پشت اين مسئله نهفته است كه به توليد و فروش اين موسيقي دامن مي‌زند. در واقع بعد از تعارضي كه بين مداحان و واعظان شكل گرفت، اين گروه، از عناصر مورد توجه جوانان يعني «موسيقي پاپ» كمك گرفتند تا بتوانند نقش اول بودن خود را تثبيت كنند.

كوثري در ادامه صحبت‌هايش به اين مسئله پرداخت كه چرا مداحان از موسيقي و به‌ويژه موسيقي پاپ كمك گرفته‌اند. او با تاكيد بر اينكه استفاده از اين نوع موسيقي اتفاقي نبوده است، گفت: موسيقي پاپ و مردم‌پسند يكي از ابژه‌هاي مسرت بخش جوانان در جوامع امروزي است كه مصرف آن به جوانان لذت مي‌دهد و يكي از عناصري است كه جايگاه مهمي در خرده‌فرهنگ‌‌هاي‌ جوانان دارد. از سوي ديگر موسيقي پاپ يكي از عناصر «هويت نسلي» جوانان است. جوانان هويت نسلي خود را با زبان موسيقي بيان مي‌كنند. حتي خاطرات پدر و مادرها نيز پيوند زيادي با موسيقي دوران گذشته دارد و موسيقي بخش مهمي از خاطرات نسلي است كه جوانان و بزرگ‌ترها با آن درگير هستند. بنابراين با توجه به دو دليلي كه ذكر شد موسيقي مردم‌پسند و مردمي ديني جايگاه زيادي در بين جوانان دارد و مداحان نيز متوجه اين نكته شده و از آن استفاده كرده‌اند.

كوثري با اشاره به تقسيم‌بندي‌اي كه از هيأت‌ها وجود دارد معتقد است كه بخش عمده‌اي از توليدات اين نوع موسيقي مربوط به هيئت‌هاي مردمي است. به گفته او اين نوع مداحي حتي به حوزه سياست هم وارد شده و نقش مستقل مداحان از واعظان سبب گسترش اين حوزه به عرصه سياست شده است به طوري كه در انتخابات هفتم و انتخاب آقاي خاتمي و انتخابات نهم و انتخاب آقاي احمدي‌نژاد، حضور اين هيئت‌ها و مداحان نقش مهمي را ايفا كرد.

كوثري با تاكيد بر اينكه نكاتي در اين هيئت‌ها وجود دارد كه بايد به آن توجه كرد گفت: اين مداحان حوزه‌هاي ديني را با حوزه‌هاي غيرديني آميخته و سبكي نو ارائه داده‌اند و همين امر سبب شده كه اندكي از اصول مذهبي دور شده و به سمت عرفي‌شدن بروند. در برخي از اين هيأت‌ها اين عملكرد و اجراي چنين پاپ‌هايي اين شبهه را به وجود آورده كه آيا در شرايطي كه حكومت نمي‌تواند جوانان را جذب كند اين شيوه‌اي براي جذب جوانان و به عبارتي جايگزيني براي موسيقي پاپ لوس‌آنجلسي است يا اين شيوه جايگزيني براي موسيقي پاپ تلويزيون جمهوري اسلامي ايران است و يا شايد راهي براي جذب جواناني است كه بايد آنها را جذب كرد. وي كه موتور محركه تشيع در بعد مناسك را هيأت‌هاي مذهبي مي‌داند افزود: اين موتور محركه بيش از آنكه علما و روحانيون حوزه و مجتهدان و... باشند، هيئت‌هاي مذهبي‌اي هستند كه از درون مردم سازمان يافته و شكل‌ گرفته‌اند. اما اين هيأت‌ها با استفاده از اين سبك جديد مداحي در معرض خطراتي قرار دارند از جمله ترويج باور «عدم حجيت عقل» يا «اسطوره‌محوري.» به طور مثال با توصيفاتي كه در اين نوع مداحي جديد از امام حسين عليه‌السلام ارائه مي‌شود اصلاً نمي‌توان تصور كرد كه كربلا چگونه سرزميني بوده يا 72 نفر ياران امام حسين و يا لشكر مقابل چه كساني بودند، و اينها آسيب‌هايي است كه بايد به آن توجه كرد.

 

 

يكشنبه 7 خرداد 1385 - 14:52


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری