يكشنبه 4 فروردين 1398 - 4:55
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

رضا دهقاني

 

بزرگ مرد كوچك

 

به مناسبت 11 آذرماه سالروز شهادت ميرزا كوچك خان جنگلي

 

يونس معروف به ميرزا كوچك فرزند ميرزا بزرگ اهل رشت ساكن استاد سرا در سال 1298 هجري قمري در يك خانواده متوسط چشم به جهان گشود. سنين اول عمر را در مدرسه حاجي حسن واقع در صالح آباد رشت و مدرسه جامع آن وقتها رونقي داشت به آموختن صرف و نحو تحصيلات ديني گذرانيد. چند وقتي هم در طهران در مدرسه محموديه به همين منظور اقامت گزيد و مي‌بايست اين مقدمات يك امام جماعت و يا يك مجتهد جامع‌الشرايط از كار در‌‌آيد اما حوادث و انقلابات كشور مسير افكارش را تغيير داد و عبا و نعلين و عمامه را به تفنگ و فشنگ و نارنجك مبدل ساخت. ميرزا مردي خوش‌هيكل و قوي‌البنيه و زاغ چشم داراي سيمايي متبسم و بازواني ورزيده و پيشاني باز. از لحاظ اجتماعي مودب و متواضع و خوش‌برخورد و از جنبه روحي عفيف و با عاطفه و معتقد به فرايض ديني و مومن به اصول اخلاقي. خاطراتي كه از طلاب و همسالانش شاگردي با استعداد صريح‌اللهجه و طرفدار عدل و حامي مظلوم به شمار مي‌رفته است. در قيافه‌اش جذبه‌اي بود كه با هر كس روبرو مي‌شد به ندرت اتفاق مي‌افتاد كه مجذوب متانت و مسحور بياناتش نگردد ميرزا يك ايراني ايده‌آليست و يك مرد تمام عيار بود. هيچگاه واجباتش ترك نمي‌شد و از نماز و روزه قصور نمي‌كرد در بين دو نماز آيات « و من يتوكل علي‌الله فهو حسبه» و «قل اللهم مالك الملك» و «لا تحسبن‌الذين قتلوا في سبيل‌الله» را زمزمه مي‌نمود به اشعار فردوسي علاقه خاصي داشت به طوري كه در گوراب زرمخ مركز تاسيسات نظامي جنگل جلسات منظمي براي قرائت شاهنامه فردوسي و تهييج روح سلحشوري افراد ترتيب داده بود ميرزا هنگام بمباران مجلس شوراي ملي از طرف محمدعلي شاه در قفقاز بود و اقامتش در تفليس و بادكوبه تا حدي وي را به مقتضيات دنياي نوين آشنا ساخت. مقارن تحصن علماء در سفارت عثماني او نيز در شهر بندري رشت متحصن شد و متعاقب قتل آقا بالاخان سردار افخم در واقعه مشروطيت به مجاهدين پيوست و در فتح قزوين شركت نمود.

در شورش شاهسون‌ها همراه يفرم و سردار اسعد به كمك ستارخان شتافت ليكن مريض شده و به تهران برگشت و با طغيان تركمن‌ها كه به تحريك شاه مخلوع محمدعلي شاه روي داده بود داوطلب جنگ شد و به كمش‌تپه رفت اما در يكي از جنگ‌ها گلوله خورد او را به روسيه بردند البته نه از نظر ترحم و شفقت بلكه از محمدعليشاه دستور داشتند وي را طعمه ماهي‌هاي دريا كنند كاپيتان كشتي كه مردي سليم‌النفس بود زير بار اين عمل ناجوانمردانه نرفت و از اجراء فرمان سرپيچيده و طبيب كشتي را به مداوايش طلبيد و هر دو نفر از زخم بيمار كه از سينه مجروح شده بود مواظبت كردند و به باكو بردند و پس از چند ماه مداوا در باكو و تفليس به گيلان برگشت و برگشتش مقارن ختم غائله محمدعلي شاه در گمش‌تپه بود. ميرزا در رشت به امر قونسول تزاري به علت فعاليت‌هاي آزاديخواهانه‌اش از حق اقامت در موطن و مأواي خود محروم شده بود و لذا چندي در تهران اقامت گزيد و اعتراضش را عله بيدادگري‌هاي همسايه شمالي بلند كرد اما گوش شنوايي وجود نداشت و اگر داشت امكان جلوگيري نبود. ميرزا كوچك در دوران اقامت تهران از كارهاي ناهنجار برخي از مجاهدين افسرده شد حتي با عبدالحسين‌خان معزالسلطان كه بعد از فتح تهران لقب سردار محي گرفت و نمي‌خواست يا نمي‌توانست از اعمال مجاهدين جلوگيري نمايد قطع رابطه كرد و با آنكه در نهايت عسرت مي‌زيست از پذيرفتن كمك‌هاي مادي سردار امتناع ورزيد. ميرزا عقب افتادگي ايرانيان را نتيجه بي‌فرهنگي مي‌دانست و مصمم بود آن اندازه كه درخور امكان باشد به افتتاح مدارس بپردازد و سطح تعليمات و معرفت عمومي را گسترش دهد و معتقد بود كه تعليمات مدارس حتماً بايد اجباري و مجاني باشد تا آنكه همه انباء كشور از مزاياي علم و دانش يكسان استفاده ببرند و استعدادها پرورش بيابند و اين توفيق جز در سه سال آخر عمر جنگلي بدست نيامد كه ميرزا چهار باب دبستان در صومعه‌سرا، شفت، كسما و ماسوله تأسيس نمايد حتي زمينه تأسيس يك باب دبيرستان شبانه‌روزي را در كسما تدارك ديد كه با سوانح انقلاب جامه عمل نپوشيد.

ميرزا در قلب جنگلهاي گيلان پايه‌هاي قيام خود را پي‌ريزي كرد تا كاخ استبداد و ديو استعمار از غريو جنگليان و ضجه ملت مظلوم ايران را به لرزه درآورد جنگلي‌ها كه ياران ميرزا و مردان جنگل بودند فكر مي‌كردند كه نفع اجتماعي كشور متضمن تجمع افراد همفكر به دور يكديگر و روان شدن به سوي مقصود و هدف مشترك مي‌باشد اگر به انجام فعاليت و بروز استعداد، به مشكلات فائق شد و به تامين مصالح اجتماعي نايل آمدند كه قهراً منافع افراد را تضمين و به دست آورده‌اند و چنانچه منافع فردي را جايگزين مصالح اجتماعي كردند كه در آن صورت به اجتماع آن خواهد رسيد كه به بيست ميليون جمعيت ايران رسيده است. بنابراين انديشه جنگلي‌ها در بادي امر توجه به مردان صديق و مورد اعتماد بود. چه در شرايط آن روزي مي‌بايست از همان قدم اول جان شيرين و دوست داشتني‌شان را در طبق اخلاص نهاده و بعد وارد كارزار شدند و به حكم آنكه گفته‌اند: ترك مال و ترك جان و ترك سر – در طريق عشق اول منزل است. آنچه خود جنگلي‌ها درباره ايدئولوژي خود بيان كرده‌اند چنين است: ما قبل از هر چيز طرفدار استقلال مملكت ايرانيم استقلالي به تمام معني كلمه يعني بدون اندك مداخله هيچ دولت اجنبي – اصلاحات اساسي مملكت و رفع فساد تشكيلات دولتي كه هر چه بر سر ايران آمده از فساد تشكيلات است.

ما طرفدار يگانگي عموم مسلمانانيم، اين است نظريات ما كه تمام ايرانيان را دعوت به هم صدايي كرده خواستار مساعدتيم. معهذا در كنگره منعقده در كما به سال 1299 شمسي روش اجتماعيون را انتخاب و مشي آينده جنگلي روي مقررات مدوني به مبناي اصولي سوسياليزم بنياد نهاد شد زيرا ميرزا با صفاي باطني كه داشت مردم اشتراكي را كه آن زمان انقلابيون روسيه منادي آن بودند راه نجات ملل ستمديده مشرق زمين و از جمله ايران مي‌دانست البته ميرزا با جنبه الحادي و ضد ديني مرام سوسياليسم به شدت مخالف بود و بر سر همين موضوع با برخي از ياران خود دچار مشكل عقيدتي و روشي در مبارزه شد و همين‌ها بودند كه ميرزا را سرانجام تنها گذاشتند كساني چون احسان‌الله خان و خالو قربان كه از سوسياليست‌هاي دو آتشه و در نهايت خائن به قيام جنگل و عمله استبداد بودند. جنگلي‌ها، همت شجاعت و جانبازي بود ميرزا هم بيش از اينكه اهل سياست باشد يك مرد ديني بود كه همه مظاهر انقلاب را از دريچه ديانت مي‌نگريست و اين چنين قيامي كه با رشادت و آزادي‌طلبي و ظلم‌ستيزي از دل جنگل سربرآورد در گردش سياست داخلي و خارجي و در سوز و سرماي زمستان فرو مُرد و سلب حمايت دولت اشتراكي شوروي و سازش‌هاي دولت انگليس و شوروي در روي كارآمدن حكومت مقتدر مركزي به سركردگي رضا شاه خيانت و چند دستگي بين افراد جنگل و هجوم قواي دولت مركزي سبب شكست نهضت جنگل شد و تن ميرزا نيز جايگاهي بهتر از جنگل سرد و برخي پيدا نكرد و اگر چه با شهادت قائد اين نهضت شكست دردناكي دچار اين رستاخيز آزادي‌طلبانه شد اما صحايف حقيقت‌پرداز از تاريخ نام و ياد ميرزا را هيچگاه در دل سرد خود مدفون نمي‌كند بلكه در شريان حيات خود قلبي همواره تپنده است.

 

چهارشنبه 9 آذر 1384 - 13:28


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری