پنجشنبه 25 مهر 1398 - 18:43
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

عباس الف
كارشناس روابط عمومي

 

اميركبير و سوره مهر نيازمند ساختارشكني

 

 

موسسه انتشاراتي اميركبير و شركت سوره مهر در حال حاضر دو قطب انتشارات غيرالكترونيكي سازمان تبليغات اسلامي است. در گذشته‌اي نه چندان دور اين سازمان با چاپ و نشر بين‌الملل، چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، انتشارات برگ و انتشارات حوزه هنري در كنار موسسه اميركبير كه خود داراي زيرمجموعه‌هاي متنوعي است فراواني عناوين انتشاراتي را يدك مي‌كشيد و امروز دو عنوان اول زيرمجموعه اميركبير قرار گرفته و دو عنوان دوم تحت نام سوره مهر ادغام گرديده و فعاليت مي‌نمايند.
آنچه البته مهمتر و ارزشمندتر مي‌نمايد نتايج و حاصل اين بسط و قبض‌هاست و باقي داستان تنها نشانگر تغيير نگرش در مديريت و مسائل اجرايي خواهد بود.

از تاسيس انتشارات اميركبير بيش از 50 سال مي‌گذرد. اين انتشارات در آبان ماه 1328 توسط عبدالرحيم جعفري كه ظاهراً يك دستفروش كتاب بود تاسيس شد و بعد با تحت پوشش قرار دادن انتشارات كوچكتر و با همكاري انتشارات فرانكلين در دهه چهل و پنجاه به غول انتشاراتي ايران و خاورميانه تبديل شد. مديريت جعفري تا اواخر سال 58 ادامه داشت و بعد با تغيير او دوره‌ جديدي براي اين انتشارات آغاز شد.

از تاسيس انتشارات سوره مهر البته زمان زيادي نمي‌گذرد. اگر سال 78 تا 81 را كه اين مركز بدون فعاليت خاصي سپري كرد در نظر نگيريم مي‌توانيم آغاز به كار اين نشر را از سال 81 ثبت نماييم. اما اين واقعيت ماجرا نيست. چون در حقيقت انتشارات«سوره مهر» فرزند مادري به نام انتشارات حوزه هنري است كه از سال 1360 و همزمان با تاسيس سازمان آغاز به كاركرد و بعد در كنار انتشارات برگ به مديريت سيدمهدي شجاعي به شكلي موازي ادامه حيات داد و سرانجام با انتشار نزديك به 1500 عنوان كتاب، نام و ساختار خود را به دست شركت نشر سوره مهر سپرد و اين شركت سپس در سال 1382 با شركت مطبوعاتي حوزه هنري نيز ادغام شد و مسئوليت چاپ روتين 11 عنوان نشريات مختلف را نيز برعهده گرفت.

اوج‌گيري انتشارات اميركبير در دهه‌هاي 40 و 50، گذشته از مسائل سياسي كه پاره‌اي موضوع را به آن مربوط مي‌دانند از لحاظ حرفه‌اي قابل چشم‌پوشي نيست. اين انتشارات، از اوائل دهه 30 در زمينه انتشار آثار نويسندگان و مترجمان حرفه‌اي، معرفي مولفان خلاق و جوان به جامعه، ترجمه آثار ارزشمند و بزرگ و همچنين بروز جهان و تدوين دايره‌المعارف و فرهنگ‌هاي مختلف گام‌هاي بزرگ و مثبتي برداشت.
گرچه برخي آثار شبهه‌ناك و نامناسب و كم‌ارزش نيز در آن ميان ديده مي‌شد و گرچه در نيمه دوم دهه 40 انتشار برخي آثار ماركسيستي و ماترياليستي شائبه انديشه‌هاي دين‌زدايي را در ذهن‌ها تداعي كرد اما آثار گرانقدري كه در خصوص، تاريخ ايران، تاريخ ادبيات و هنر جهان، علوم پايه و 000 انتشار يافت تا آن اندازه گران‌بها بودند كه حتي برخي آثار مثل صد سال تنهايي گابريل ماركز، آثار برتولت برشت و بسياري ديگر باعث ايجاد موجي در ادبيات و ميان مولفان جامعه شدند.

انتشارات اميركبير چنان جايگاه و مقبوليت مهمي در ميان محققان و قشر دانشجو و دانشگاهي و حتي عامه جامعه يافته بود كه اگر كسي قرار بود تنها نام دو انتشاراتي معتبر را بداند حتماً ‌يكي از آنها انتشارات اميركبير بود.

اين انتشاراتي با اين ميزان از شهرت و اعتبار نيازمند آن بود تا پس از انقلاب جايگاه و اعتبار خود را حفظ كرده و آن را ارتقاء دهد. اما در آن شرايط آغازين انقلاب اسلامي كه ساماندهي و تثبيت بسياري از مسائل و مراكز فرهنگي نيازمند سياستگذاري، طراحي و برنامه‌ريزي دقيقي بود اين انتظار حقيقتاً‌ قابل برآورده شدن نبود. با اين وجود نيمه آغازين دهه 1360 به لحاظ تجديد چاپ برخي از آثار قديمي همچون تاريخ ادبيات جهان، آثار تاريخي و علمي و همچنين چاپ كتب تازه‌اي سازگار با ارزش‌هاي انقلاب اسلامي همچون مجموعه مفاخر اسلام و 000 سال‌هاي نسبتاً‌ خوبي بود، گرچه قابل قياس با دوران طلايي اميركبير نبود. اما افول واقعي در حقيقت از اواسط دهه شصت آغاز شد و برهوتي بر وضعيت نامطمئن اين انتشارات حاكم شد كه طي بيش از يك دهه مي‌شد به خوبي شكستن ابهت ساختارهاي آن را احساس كرد. تجديد چاپ كتب حتي در محدودترين شكل آن هم به سختي انجام مي‌شد. گرايش اين انتشارات به سمت و سوي چاپ كتب درسي غيرمعتبر و همچنين معدود كتاب‌هايي با كيفيت نازل از اين انتشارات تنها نامي باقي گذاشت و باعث شد دوستداران آن در اواخر دهه هفتاد آن را كاملاً پايان يافته تلقي كنند. انتشاراتي كه روزگاري در نوآوري طراحي و صفحه‌آرايي كتاب، در تربيت ويراستاران حرفه‌اي و بزرگ، در ارائه خط مطالعاتي به جامعه، در انتخاب و انتشار كتاب‌هاي برگزيده و معتبر، در معرفي نويسندگان خلاق و جوان و همكاري با اساتيد، فرزانگان و بزرگان، سرآمد تمامي ناشران بود در اين هنگام تبديل به چند كتابفروشي با تعدادي كتاب‌هاي ناشران غريبه و تعدادي كتاب‌هاي كهنه، تاريخ گذشته و خنثي و معدودي آثار مرجع همچون فرهنگ معين و عميد شده بود و كسي از اين انتشارات توقعي جز چاپ چند سالانه اين دو فرهنگ و همچنين فرهنگ آريان‌پور با همان شكل و شمايل و طراحي و ويرايش گذشته را نداشت.

البته اين همه به اين معنا نيست كه پايان دهه هفتاد و آغاز دهه هشتاد را بتوانيم آغاز تجديد حيات و شكوفايي انتشارات اميركبير قلمداد كنيم. هنوز هيچ انقلاب و يا تغييري بنيادين را در اين موسسه بزرگ فرهنگي شاهد نيستيم، موسسه‌اي كه در زير مجموعه خود نشر شكوفه، كتب جيبي، موسسه ندا، نشر بين‌الملل و 000 را( كه هر كدام بايد در حوزه‌هاي كودكان، علوم و تحقيقات، ادبيات و رمان، حوزه كتاب دين، شاخص انتشار در كشور باشند)در بر مي‌گيرد.

با اين حال آمار و ارقام، اعلام برنامه‌ها و تا اندازه‌اي معدود تغييرات ايجاد شده نمايانگر آن است كه اراده‌اي براي تغييرات در اين موسسه پديد آمده است.

آن گونه كه از اهداف و برنامه‌هاي مديريت و دست‌اندركاران جديد انتشارات خوانده مي‌شود ايشان در نظر دارند در دو زمينه فرهنگي و اقتصادي برنامه‌هايي را دنبال كنند كه چاپ كتب متنوع، جذب و شناسايي و حمايت از اهل قلم، ايجاد درآمد معقول اقتصادي و سرمايه‌گذاري، تلاش براي جلوگيري از افزايش بي‌رويه قيمت كتاب و ارتقاء سطح زندگي پديدآورندگان كتاب در كنار ادامه بررسي امكان تجديد كتب 50 سال اخير از آن جمله است.

اين انتشارات براي يافتن جايگاه گذشته خود نيازمند ساختارشكني، جسارت و حميت فراواني است و براي تجديد حيات و بازيابي خود نيازمند آن است تا بار ديگر موفق‌ترين موسسات انتشاراتي جهان را الگوي خود قرار داده و با انطباق شرايط چاپ و نشر در ايران ساختاري مدرن و امروزين بيابد، گرايش به سمت و سوي چاپ و نشر سنتي و حتي الگوبرداري از گذشته خود انتشارات نيز نمي‌‌تواند رافع مشكلات آن باشد.

بار ديگر بايد نام بزرگ‌ترين، معتبرترين و انديشمندترين اساتيد و فرزانگان اهل قلم ايران زمين در كنار معتبرترين مترجمان كشور بر روي كتاب‌هاي جديد اين انتشارات ثبت و ضبط شود و مانند هنگامي كه آدم ناآشنايي چون مهدي آذري يزدي با مجموعه اخلاقي «قصه‌هاي خوب براي بچه‌هاي خوب»از طريق اين موسسه تبديل به بهترين دوست بچه‌هاي ايراني شد بايد استعدادها و انديشه‌هاي پنهان نيز كشف و توسط اين انتشارات آشكار شوند. لازم است زماني فرا رسد كه نام انتشارات براي خريد كتب آن كفايت كند و اين آرزوي ديرينه تمامي كساني است كه هنوز انتشارات اميركبير را پي مي‌گيرند. قطعاً چاپ و نشر كتب و فرهنگ ديني بايد و بايسته است كه در اولويت اول اين انتشارات باشد اما نبايد فراموش كرد كه انتخاب و انتشار هرگونه تاليف ازنويسندگان متوسط و ضعيف ديني نه تنها به شرايط عمومي انتشارت كتاب دين لطمه خواهد زد بلكه موجب ايجاد گمانه‌هايي در خصوص نوع انتخاب خواهد بود و طبيعتاً اين انتشارات را كه با وجود مديريت متعهد و اسلامي بيش از همه بايد ارائه دهنده كتب برتر و منحصر به فرد ديني باشد مورد ترديد و سوال قرار خواهد داد. علاوه بر اين كه هنگامي جايگاه كتاب‌‌هاي حوزه دين در اين موسسه ارتقا خواهد يافت كه اين انتشارات بتواند به موازات نشر در زمينه دين ديگر حوزه‌هاي خود را سامان داده و ارتقا بخشد. به نسبت توسعه و ارتقاء صنعت نشر طي دهه اخير قطعاً مي‌توانستيم شاهد رشد بيش‌تري از سوي اين انتشارات باشيم و اين اميد وجود دارد كه اين اتفاق طي سال‌هاي پيش‌رو بيفتد. ضمن اين كه اين موسسه قابليت تبديل به يك موسسه فراگير تحقيقاتي و پژوهشي را در خود همراه دارد و نبايد يك نكته را از ياد برد و آن اين است كه انتشارات اميركبير بيش از آنكه نيازمند توليدات گسترده و فراوان و افزايش عناوين چاپ اول خود باشد، نيازمند فراهم نمودن شرايط براي كارهاي تحقيقاتي عظيم و ارزشمند و گزينش شده، است.

اما به موازات انتشارات اميركبير شركت سوره مهر قرار دارد كه طبعاً با كمتر از نيمي از سابقه موسسه اميركبير و بدون ايجاد انتظارات گسترده و وسيعي كه جامعه از همتاي او دارد لازم بوده است به انتشاراتي معتبر در ادبيات و هنر ديني تبديل شود.

نگارنده به خاطر دارد كه سال‌هاي آغازين انتشارات حوزه هنري سال‌هايي بود كه مجموعه‌هاي«سوره بچه‌هاي مسجد»،«سوره داستان»، «سوره شعر» و كتاب‌هاي تئوريك ساده هنري و ادبي كه توسط حوزه هنري منتشر مي‌شد دست‌آورد جمعي از جوانان نوجو و انقلابي بود كه تلاش داشتند هنر و ادبيات انقلاب اسلامي را داراي هويت و شناسنامه خاص خود نمايند و دراين راه بي‌وقفه در پي يافتن استعدادهاي متعهد و انقلابي از ميان تمامي اقشار جامعه بودند. اما آن گونه كه انتظار مي‌رفت همه چيز به خوبي پيش نرفت. آرام آرام تا پايان دهه شصت آدم‌هاي ثابتي جايگاه‌هاي خود را يافته بودند و خصوصاً اين اتفاق با جدايي جمعي از هنرمندان و نويسندگان و شاعران حوزه در نيمه دهه شصت شكل خاصي به خود گرفته بود بدين معنا كه استعدادهاي قوام يافته در حوزه همچون سيدحسن حسيني، ساعد باقري، محسن سليماني، و... به يك باره حوزه را ترك كردند و ديگر حوزه هيچ‌گاه طي نيمه دوم دهه شصت و همچنين دهه هفتاد طعم آن دوران طلايي تاليفات خلاقانه و عاشقانه را دريافت نكرد. گرايش به سمت ترجمه كتب خارجي در طول دهه هفتاد شدت بيش‌تري گرفت و البته اين گرايش را بيش از همه در حوزه فيلم و سينما شاهد بوديم. اين در حالي بود كه در نيمه دوم دهه شصت و اوايل دهه هفتاد گرايش تعدادي از منتقدان و مولفان سينمايي گرد آمده در حوزه هنري با نگرش منفي به سينماي هنري رايج آن دوران در ايران كه تاركوفسكي و پاراجانف را شامل مي‌شد سمت و سوي انتشارات سينمايي حوزه را به سوي سينماي كلاسيك دهه پنجاه و شصت آمريكا سوق دادند و در نشريات نقد فيلم و سوره و همچنين انتشار كتب سينمايي شاهد اين سليقه و نوع نگرش بوديم. و در حوزه توليد فيلم هم كه بحثي جداست.

هدف از بيان اين موضوع اشاره به معضلي است كه پيوسته انتشارات حوزه هنري با آن درگير بوده است. يعني افراد و سلايق گرد آمده، از همان سال‌هاي آغاز به كار انتشارات حوزه هنري نوع ديدگاه‌هاي كلان حوزه را نيز تحت شعاع سلايق خود قرار مي‌دادند مثلاً در حوزه ادبيات بجز نوع نگرشي كه در نيمه اول دهه شصت وجود داشت نيمه دوم اين دهه و نيمه اول دهه هفتاد متعلق به نويسندگان و شاعراني چون ابراهيم حسن‌بيگي، جواد جزيني، عليرضا قزوه، علي معلم، احمد عزيزي، عباس براتي‌پور و000 بود و در نيمه دوم دهه هفتاد و اين سال‌ها شاهد حضور پررنگ‌تر راضيه تجار و محمدرضا سرشار و طيف انجمن قلم هستيم. اين سلايق و علايق متفاوت در حالي حاكم هستند كه هيچ‌گاه بجز سال‌هاي طلايي كه به آن اشاره شد نتوانسته‌اند جو و فضاي پيشرو ادبيات و هنر جامعه را در اختيار بگيرند. از اين رو بجز معدود استثنائاتي چون«من او» رضا اميرخاني، كمتر انتشارات ادبي حوزه را در ماركت روز ادبيات پيشرو شاهد بوده‌ايم. البته ثبات مديريت و اقدامات مطلوب‌تر در دفتر ادبيات مقاومت حوزه هنري در كنار وظيفه شاخص و استثنايي آن، اين واحد و تحقيقات و انتشارات مربوط به آن را در سطح بالاتري قرار داده است و اين اتفاق در دفتر ادبيات انقلاب اسلامي شكل كم ‌رنگ‌تري دارد. شايد بتوان نتيجه گرفت كه موضوعات ويژه‌تري كه به شكلي تخصصي به آن پرداخته شده، برآيند قابل قبول‌تري را در بستر نشر حوزه هنري موجب شده است.

اين نكته قابل يادآوري است كه پيشنهاد و تهيه و تدوين كتاب براي چاپ در حوزه هنري خصوصاً طي دهه اخير و به ويژه با راه‌اندازي شركت سوره مهر، بصورتي غير متمركز و از طريق كارشناسان و مسئولين بخش‌هاي مختلف حوزه از جمله ادبيات و هنر مقاومت، ادبيات انقلاب اسلامي، مدرسه كارگاهي فيلمنامه نويسي، واحد موسيقي، واحد هنرهاي نمايشي، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي و000 انجام مي‌پذيرد. اين موضوع در كنار محاسني كه مي‌تواند داشته باشد در عدم انسجام، ناهمگوني و بهم‌ريختگي فراوان سياستگذاري، برنامه‌ريزي و هدفمندي يك انتشارات مي‌تواند كاملاً‌ موثر باشد. شاهد اين ادعا نيز سيل كتاب‌هاي گسسته، بي‌ارتباط و غيرهدفمندي است كه از موضوع آموزش فوتبال، مسائل زنان، آموزش زبان، پزشكي، سينما، انقلاب، جنگ، فلزكاري و نساجي كودك و نوجوان تا زبان‌شناسي، نقد ادبي و فلسفه امروز را در بر مي‌گيرد. شايد اين تنوع و فراواني كمي تحريك كننده و هيجان‌آور باشد اما درست آن است كه با بررسي دقيق‌تري ميزان اعتبار و ارزش كتب منتشر شده در حوزه‌هاي گوناگون را مورد تدقيق قرار دهيم. حقيقتاً بجز معدود آثاري در حيطه تاليف و حوزه ترجمه كه قابليت‌هاي نسبي را دارا هستند اكثر آثار منتشره تنها به منظور بالابردن آمار نشر و يا به دلايلي غير از هدف چاپ كتب ارزشمند و حرفه‌اي منتشر شده‌اند.

معدود نويسندگان و مترجماني مانند كورش صفوي و فرزان سجودي كه در حوزه كاري خود آرام آرام جايگاهي پيدا مي‌كنند نيز روشن نيست به چه دليل ارتباط خود را با حوزه قطع مي‌كنند.

آيا ضروري نيست كه انتشارات سوره مهر با تمامي تلاشي كه در ميان دست‌اندركاران آن براي ارتقاء سطح توليدات آن مشاهده مي‌شود كمي از سرعت و شدت توليدات خود كاسته و در فرصتي فراتر نقاط ضعف و قوت خود را براي ايجاد آينده‌اي بهتر مورد بررسي قرار دهد؟
آنچه نگارنده آن را به عنوان نقاط ضعف اين انتشارات قلمداد مي‌كند بيش از آن كه به حيطه وظايف مديريت شركت مرتبط باشد به ساختار كلي انتشارات در حوزه مربوط است. اين كه حيطه اختيارات مديريت شركت سوره تا چه اندازه مي‌تواند در مقابل پيشنهادات فراواني كه از بخش‌هاي مختلف ارائه مي‌شوند حق وتو داشته باشد و اين كه تا چه اندازه هدفمند كردن نشر سوره وابسته به نظرات اين مديريت است قابل بررسي است، اما واقعيت اين است كه نتيجه اين فرآيند از انتشار كه كمي شلخته و بي‌هدف نشان مي‌دهد و مربوط به سال‌هاي اخير نيز نبوده و ريشه در ساختار گذشته نشر حوزه دارد مطلوب و رو به جلو نيست. اين سكون نه تنها حيطه محتوا را در بر مي‌گيرد بلكه بخش وسيعي از آن به شكل و طرح كتب و همچنين ويرايش و پيرايش آثار نيز باز مي‌گردد. تا آنجا كه مشهود به نظر مي‌رسد رعايت رسم‌الخط و ويراستاري يكدست و هماهنگي در آثار منتشر ديده نمي‌شود. همچنين بسياري از آثار ارائه شده در حوزه تحقيق و پژوهش، ارجاعات، منابع و مراجع و فهرست‌هاي اعلام مورد نياز را با خود همراه ندارند و به طور كلي اينگونه به نظر مي‌رسد كه اين انتشارات از شخصيت ويژه‌اي كه بالقوه قابليت كسب آن را داراست برخوردار نمي‌باشد.

ارائه آمار انتشار 2000 عنوان كتاب طي 25 سال در حوزه هنري شايد جالب به نظر بيايد. اما مناسب‌تر آن است كه افتخارات انتشاراتي به قرار گرفتن پيوسته كتاب‌هاي آن در ماركت روز بازار كتاب باشد. وجود بيش از 20 نمايندگي در شهرستان‌ها، 9 عنوان مجله تخصصي، سه شعبه فروشگاه در سطح شهر تهران در كنار تيراژ ميانگين 4000 امكان مناسبي براي ارتقاء بيشتر شركت سوره مهر است. طي سال‌هاي اخير تمركز دو انتشارات حوزه هنري و برگ در سوره مهر تجربه موفقي براي ساماندهي بهتر امور بوده است، اما آنگونه كه اشاره شد تقويت و ارتقاء اين مركز نيازمند تجديد نظر در ساختار آن و فراهم نمودن شرايط مناسب براي كار با محققان، نويسندگان و مترجمان نامدارتر است. خوشبختانه اين مركز تاكنون تلاش خوبي را براي استعداد يابي و كشف نويسندگان و مترجمان ناشناخته انجام داده و تا حد زيادي هم موفق بوده اما در كنار اين كار نياز اين انتشارات به همكاري با اساتيد و فرهيختگان نام‌‌آور بزرگ نيز كاملاً احساس مي‌شود.

در مجموع جايگاه و وزن دو مركز انتشاراتي وابسته به سازمان تبليغات اسلامي يعني موسسه انتشارات اميركبير و شركت سوره مهر در بستر چاپ و نشر كشور قابل انكار نيست. گرچه اميركبير همچنان از ميراث گذشته سود مي‌برد و نشر سوره نيز با تنوع بي‌شمار عناوين خود و تك‌برگ‌هاي برنده‌اش در حوزه هنر و پژوهش و ادبيات طي طريق مي‌كند اما روشن است كه اين اندازه از گستردگي نيازمند تمركز در ساختار و ساماندهي فراواني نيز هست. اگر ساختار و ساماندهي در هر دو انتشارات اميركبير و سوره به درستي انجام گيرد زحمات و تلاش مديران و دست‌اندركاران آن نيز بسيار مشهودتر و شكوفاتر نمايان خواهد بود.

 

دوشنبه 27 تير 1384 - 9:17


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری